Abraham Mordechaj Alter

Abraham Mordechaj Alter (ur. 25 grudnia 1866 w Górze Kalwarii, zm. 3 czerwca 1948 w Jerozolimie) – cadyk, przywódca gminy chasydów w Górze Kalwarii, zwanej przez Żydów „Ger”, popularnie nazywany Gerer Rebe, ostatni w Polsce przedstawiciel dynastii cadyków, założonej w 1859 roku przez Icchaka Meira Rothemberga Altera (1789–1866), syn Jehudy Ariego Lejb Altera (1847–1905), wnuk Icchaka Meira.

Abraham Mordechaj Alter był uczonym i bibliofilem, jednym z najwybitniejszych przedstawicieli chasydzkiego nurtu ortodoksyjnego (prawowiernego) judaizmu w Europie przed holocaustem, faktycznym przywódcą polskiej ortodoksji. Wpływy jego miały największy zasięg wśród współczesnych mu Żydów. Był współzałożycielem partii Agudas Isroel (Związek Izraela); której organy prasowe wspierał finansowo, w tym „Der Jud” (1919–1929), przemianowany na „Dos Jidisze Togblat” („Dziennik Żydowski”, w latach 1929–1939), redagowany przez jego zięcia, Icchaka Meira Lewina. W roku 1912 w Górze Kalwarii przy ul. Pijarskiej 10/12 Alter wystawił otoczony wysokim murem duży dom, zwanym dworem. Stał się on najważniejszym w Polsce i Europie ośrodkiem religijnym, centrum żydowskiego życia społecznego i politycznego. Toczyło się w nim bogate życie towarzyskie, połączone z aurą uduchowienia i hołdu dla cadyka. Do czasu deportacji Żydów do getta warszawskiego (25–26 lutego 1941) w domu tym mieszkała jego rodzina, tu też mieściła się duża biblioteka, założona przez jego ojca, wzbogacona przez syna, bibliofila. Abraham Mordechaj Alter dbał o rozwój szkół religijnych i organizacji młodzieżowych.

3 września 1939 r. Abraham Mordechaj Alter z dwoma synami schronił się w Warszawie, skąd w grudniu 1939 (wg innych w 1940), przez Triest wyjechał do Palestyny, dokąd z zięciem, Icchakiem Meirem Lewinem przybył w kwietniu 1940 r. Wyjazd cadyka z Warszawy ułatwiła ambasada włoska i Stefan Porajski, siostrzeniec prezydenta Ignacego Mościckiego. Pomógł mu w tym także ogromny majątek. W Jerozolimie Abraham Mordechaj Alter wziął udział w organizowaniu pomocy dla uchodźców z Polski oraz w kupionej przed 1939 roku posiadłości zbudował dwór i utworzył ośrodek chasydzki, kontynuujący tradycje Góry Kalwarii (synagoga, jesziwa), który do dziś istnieje. Zmarł w 1948, pochowany został na terenie jesziwy, założonej przez jego syna Izraela Altera (ur. 1892). Dziś ośrodkiem chasydzkim kierują jego następcy w Jerozolimie.

Po deportacji Żydów z Góry Kalwarii do getta warszawskiego, w domu cadyka mieścił się dom publiczny dla Niemców, a potem Zarząd Gminy Czerski Urząd Pracy (Arbeitsamt). Według nie do końca zweryfikowanego przekazu, we wrześniu 1939 w Górze Kalwarii przebywał SS Obersturmbannführer, Heinrich Himmler (1900–1945), który znając język żydowski, podobno część cenniejszego księgozbioru wywiózł do Berlina, pozostałą przekazano do fabryki papieru w Jeziornie. Pewna ilość książek zachowała się na strychu dworu. Abraham Mordechaj Alter nie mówił po polsku i nie rozumiał tego języka.

Bibliografia

• Zdzisław Szeląg, Pieczyska, [w:] Słownik wiedzy o Grójeckiem - zeszyt jedenasty, Towarzystwo Literackie im. A. Mickiewicza - oddział w Grójcu, 2002, s. 3–4 - na podstawie źródeł:
• Emanuel Ringelblum, Kronika getta warszawskiego. Wrzesień 1939 – styczeń 1943, Warszawa 1983, s. 125;
• Józef Kruk, Władysław Kraska, Żydzi w Górze Kalwarii, „Komunikat”. Towarzystwo Miłośników Góry Kalwarii i Czerska R. 3: 1990, nr 7 (20), s. 2, 4;
• Władysław Kraska, Gdzie jest księgozbiór cadyka?, „Komunikat”. Towarzystwo Miłośników Góry Kalwarii i Czerska, 1991, nr 12(37), s. 7-9 [Pismo powielane];
• Marian Fuks, Żydzi w Warszawie. Życie codzienne, wydarzenia. Ludzie, Poznań 1992, s. 207, 238;
• Rafał Żebrowski, Zofia Borzemińska, Po – Lin. Kultura Żydów polskich w XIX wieku. (Zarys), Warszawa 1993, s. 81-82, 170, 263, 336;
• Jerzy Tomaszewski, Alter .... w: Encyklopedia historii Drugiej Rzeczypospolitej, Warszawa 1999, s. 15;
• Piotr Chmielewski, Żydzi w Górze Kalwarii. Święci pielgrzymi, innowiercy, „Nad Wisłą” (Góra Kalwaria) 2001, nr 5, s. 10-11.