Kazimierz Lewkowski

Kazimierz Władysław Lewkowski (ur. 4 marca 1902 w Sandomierzu, zm. 4 maja 1966 w Warszawie) – zasłużony dla lokalnej społeczności dyrektor szkół średnich w Grójcu i Piasecznie, działacz niepodległościowy i społeczno-polityczny.

Życiorys

Urodził się 4 marca 1902 w Sandomierzu, w wielodzietnej rodzinie (11 dzieci) rzemieślnika (stolarza) Lucjana i Anny z Kozłowskich. Szkołę elementarną ukończył w rodzinnym mieście (1910–1914). Po wybuchu I wojny światowej przez 2 lata pomagał ojcu w pracy. W latach 1916–1924 uczył się w Sandomierzu, w utworzonym wówczas ośmioletnim gimnazjum (1916–1920) oraz liceum (1920–1924), w którym aktywnie pracował w harcerstwie, samorządzie szkolnym i redagowaniu gazetki szkolnej. Przez 4 lata uczył się, pomagał ojcu i udzielał korepetycji. Po uzyskaniu świadectwa dojrzałości studiował matematykę na UW (1924–1930). Trudne warunki materialne rodziny zmusiły go w czasie studiów do pracy zarobkowej korepetycjami, co spowodowało przedłużenie studiów. Ostatnie egzaminy złożył w 1930 i objął posadę nauczyciela matematyki w Prywatnym Żeńskim Gimnazjum im. A. Mickiewicza w Kielcach. Dyplom magistra matematyki otrzymał w lutym 1933, a 8 miesięcy później – dyplom nauczyciela szkół średnich. W kieleckim gimnazjum pracował społecznie w Lidze Obrony Powietrznej i Przeciwgazowej (LOPP) oraz w Szkolnej Kasie Oszczędnościowej (SKO).

W czerwcu 1934, po zamknięciu szkoły w Kielcach, przeniósł się do Grójca. W latach 1934–1939 pracował na stanowisku nauczyciela matematyki i propedeutyki filozofii w Prywatnym Liceum i Gimnazjum Koedukacyjnym im. Piotra Skargi Wydziału Powiatowego w Grójcu. Na tym stanowisku był zatrudniony do wybuchu Il wojny światowej. Przed 1 września 1939 wstąpił do Związku Zawodowego Nauczycielstwa Polskiego; w czasie pracy w Grójcu opiekował się szkolnymi kołami: Związku Harcerstwa Polskiego, Polskiego Czerwonego Krzyża, Ligi Obrony Powietrznej i Przeciwgazowej, Szkolnej Kasy Oszczędnościowej, Ligi Morskiej i Kolonialnej. Po wybuchu wojny polsko-niemieckiej w 1939 znalazł się bez pracy. Aby żyć, za powstałe oszczędności wynajął lokal i zajął się handlem, potem podjął pracę nauczyciela w szkolnictwie jawnym; przez 2 lata uczył matematyki na kursach przygotowawczych do szkół zawodowych II stopnia w Grójcu oraz prowadził tajne nauczanie w zakresie szkoły średniej.

W 1940 wstąpił do Związku Walki Zbrojnej przekształconego potem w Armię Krajową. Używał pseudonimów „Mat”, „Matkowski” i „Dębina”. W tym samym roku został zastępcą komendanta grójeckiego tajnego hufca harcerzy „Wolni” (później Szarych Szeregów) i opiekunem miejscowej drużyny męskiej: wszedł też w skład powiatowego kierownictwa Tajnej Organizacji Nauczycielskiej w Grójcu. W 1942 w Powiatowej Delegaturze Rządu RP na Kraj przewodniczył Powiatowej Komisji Oświaty i Kultury, w której zajmował się tajnym nauczaniem w zakresie szkoły średniej oraz pełnił w niej funkcję referenta Oporu Społecznego i szefa Kierownictwa Walki Cywilnej. Od około drugiej połowy 1941 współpracował z redakcją pisemka „Dzwon Polski”. Uprzedzony o grożącym mu aresztowaniu, opuścił miasto (1 marca 1944) i schronił się w Warszawie. Do Grójca powrócił 15 lipca 1944.

Po 15 stycznia 1945 na polecenie władz oświatowych wraz z inspektorem Wincentym Ziemackim organizował w powiecie sieć szkół średnich, która z niewielkimi zmianami została zatwierdzona przez Kuratorium Okręgu Szkolnego Warszawskiego (KOSW). 15 lutego 1945 KOSW powołało go na stanowisko p.o. dyrektora ówczesnego Gimnazjum i Liceum Ogólnokształcącego Rady Narodowej w Grójcu (dziś Zespół Szkół Ogólnokształcących), a po upaństwowieniu szkoły (1 października 1945) został nauczycielem etatowym i p.o. dyrektora Państwowego Gimnazjum i Liceum Ogólnokształcącego w Grójcu. Budynek przedwojennego Prywatnego Gimnazjum i Liceum Koedukacyjnego w Grójcu zniszczony został podczas okupacji w 45%. Do 1 września 1945 młodzież uczyła się w wyremontowanych izbach dawnej szkoły powszechnej, przy ul. Kościelnej 5 (4 izby) oraz w dwunastoizbowym budynku przy ul. Skargi 17a, opuszczonym przez właściciela, w którym podczas okupacji, w pewnym okresie, mieściła się Prywatna Koedukacyjna Szkoła Handlowa Józefa Świątkowskiego. Później w pomieszczeniach tych zlokalizowano internat (od 1 września 1945).

Równocześnie z uruchomieniem Gimnazjum i Liceum Lewkowski zorganizował w nim 2 semestry szkoły średniej dla opóźnionych wiekiem (później 6 semestrów). Dzięki osobistym zabiegom, czynnej pomocy nauczycieli i finansowej pomocy Komitetu Rodzicielskiego, przyczynił się do wykonania kapitalnego remontu przedwojennego budynku gimnazjum, przy ul. Szpitalnej (dziś Armii Krajowej 34). Oddano go do użytku szkolnego 1 września 1945.

W końcu 1945 przed Lewkowskim stanęła realna groźba uwięzienia, a może i procesu. Otóż 21 listopada 1945 w napadzie na budynek Urzędu Bezpieczeństwa, „Caritas”, zorganizowany przez Ruch Oporu Armii Krajowej, bezpośrednio, lub pośrednio wzięło udział kilku uczniów, 1 grudnia 1945 zaś ze względów politycznych skrycie zamordowany został nauczyciel, porucznik rezerwy Tadeusz Liszkiewicz (1908-1945, ps. „Zbigniew”), były żołnierz Armii Krajowej, a po wojnie Komendant Hufca Szkolnego Przysposobienia Wojskowego w LO. Odtąd stosunek władz do Lewkowskiego był pełen rezerwy, władze administracyjno-polityczne długo nie chciały go mianować dyrektorem: przez szereg lat pełnił tylko obowiązki dyrektora. Zdecydowane, pisemne odcięcie się rady pedagogicznej od działań konspiracyjnych oraz życzliwość niektórych pracowników KOSW zmniejszyły zagrożenie represjami. W maju 1947 ujawniono, że jeden z uczniów LO (Stanisław Semeniuk) pracował w Milicji Obywatelskiej oraz Urzędzie Bezpieczeństwa, równocześnie jednak należał do konspiracyjnej, antykomunistycznej organizacji, za co 8 maja 1947 został skreślony z listy uczniów.

Dzięki zabiegom Lewkowskiego do roku szkolnego 1946/1947 obie szkoły: ogólnokształcąca i zawodowa miały doskonale (jak na owe czasy) wyposażone pracownie: fizyczną, chemiczną, biologiczną, robót ręcznych, salę gimnastyczną. Starannie dobrany zespół nauczycielski sprawił, ze szkoła reprezentowała wysoki poziom nauczania i wychowania. Nauka odbywała się na dwie zmiany, od 8 do 21.

W 1946, korzystając z tego, że był radnym Powiatowej Rady Narodowej (PRN) w Grójcu, Lewkowski rozpoczął starania o fundusze na wykończenie rozpoczętego w 1938 nowego gmachu LO o kubaturze 9000 m³. Do września 1939 budowę doprowadzono do gzymsu dachowego. Przez cały czas wojny budynek stał niezabezpieczony, ale zachował się w dość dobrym stanie. W wyniku starań Wydział Powiatowy dał dotację pieniężną, część materiałów, Rada Państwa przyznała 5 mln zapomogi, a społeczeństwo, młodzież i nauczyciele pomagali w pracach fizycznych. Nowoczesny, skanalizowany, zradiofonizowany budynek oddany został do użytku w październiku 1949. W gmachu znalazły się obszerne pracownie przedmiotowe: biologiczna, fizyczna, chemiczna, które zapewniały młodzieży naukę metodą doświadczalno-laboratoryjną. W latach 1950–1951 Lewkowski pracował dodatkowo jako nauczyciel w zakresie szkoły średniej na zamkniętym kursie zorganizowanym przy Urzędzie Bezpieczeństwa Publicznego w Grójcu.

W opinii KOSW Lewkowski należał do najlepszych dyrektorów w województwie warszawskim. Po 1951 w jego pracy zaczęto mu przeszkadzać. Przeniesiona z Ostrowi Mazowieckiej do Grójca polonistka po wybraniu jej na sekretarza Podstawowej Organizacji Partyjnej Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej zaczęła utrudniać mu pracę, m.in. posądzała go o niechęć do partii. Mimo przychylności KOSW, miejscowe władze administracyjno-polityczne nieformalnie „poradziły” mu. aby przeniósł się (od 1 września 1954) na stanowisko p.o. dyrektora LO w Piasecznie. Szkoła ta dysponowała tylko 6 izbami, co nie sprzyjało pracy pedagogiczno-wychowawczej. Dzięki jego usilnym, energicznym zabiegom budowa nowej szkoły przy ul. Chyliczkowskiej, wprowadzona została do planu inwestycyjnego. Ukończono ją w 1957. Podjęło w niej naukę 450 dzieci klas podstawowych (11 oddziałów) i 235 uczniów LO (8 oddziałów).

Po zakończeniu budowy już jako dyrektor Szkoły Podstawowej i Liceum Ogólnokształcącego (od 1 marca 1958) całą energię Lewkowski skierował na podniesienie poziomu nauczania i wychowania. Nie była to sprawa łatwa, gdyż od 1954 dojeżdżał do pracy z Grójca, tracił codziennie 5 godzin czasu. W związku z tym KOSW na jego prośbę przeniosło go z dniem 17 listopada 1958 na stanowisko nauczyciela i p.o. dyrektora LO w Grójcu. Przez pewien czas pełnił równocześnie funkcję dyrektora Technikum Ekonomicznego. Do zasług Lewkowskiego zaliczyć należy zorganizowanie (w budynku LO) Liceum dla Pracujących, którym kierował od 1 września 1962 prawie do końca życia. Była to szkoła wyposażona we własną bibliotekę, którą założył Zdzisław Szeląg, oraz mająca sporo własnych pomocy naukowych.

Z chwilą wyzwolenia Grójca spod okupacji hitlerowskiej (15 stycznia 1945), Lewkowski podjął aktywną pracę w ruchu ludowym, organizacjach i stowarzyszeniach społecznych, zawodowych i kulturalnych. I tak np. w Iatach 1945–1946 był członkiem Stronnictwa Ludowego (SL), potem Polskiego Stronnictwa Ludowego (PSL), a wreszcie (od czerwca 1946) Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego (ZSL), w którym przez rok pełnił funkcję wiceprezesa (1965). W lutym 1945 powołany został do Powiatowej Rady Narodowej (PRN), w której jako reprezentant Związku Zawodowego Nauczycielstwa Polskiego (ZZNP) kierował Powiatową Komisją Oświaty i Kultury (marzec 1950–sierpień 1954). Był współzałożycielem i wiceprzewodniczącym Zarządu Powiatowego Towarzystwa Burs i Stypendiów (1946–1951), członkiem Powiatowych Zarządów: ZZNP – wiceprzewodniczącym (1945–1950), skarbnikiem Oddziału (1950–1954), Towarzystwa Przyjaciół Żołnierza (1946–1949), Towarzystwa Przyjaźni Polsko-Radzieckiej (1946–1950) – członkiem Zarządu; 1950–1951 – II wiceprezesem; od 1946 przewodniczył Komisji Rewizyjnej Towarzystwa Uniwersytetów Ludowych (1945–1949); Komisji Rewizyjnej Towarzystwa Uniwersytetu Robotniczego, Towarzystwa Przyjaciół Harcerstwa, Powiatowej Komisji Zalesień i Zadrzewień, Powiatowej Komisji Świetlicowej przy Powiatowym Zarządzie Związków Zawodowych, był przewodniczącym Miejskiego Komitetu Obrońców Pokoju (1950–1952), członkiem Ochotniczej Straży Pożarnej (1949–1952), Miejskiego Komitetu Frontu Narodowego (od 1952), członkiem Rady Nadzorczej Spółdzielni Nauczycielskiej „Oświata”.

Przez kilka lat był członkiem Okręgowej Komisji Szkolenia Ideologicznego, przewodniczącym Komisji przeprowadzającej kolokwium z zakresu marksizmu w powiecie grójeckim, garwolińskim, makowskim (1951–1952). Podczas długoletniej pracy zawodowej ukończył kilka kursów dokształcających dyrektorów i kandydatów na dyrektorów (np. 1949, 1950, 1960). W uznaniu jego kwalifikacji, powierzono mu przewodnictwo Państwowej Komisji Egzaminacyjnej, np. w Ciechanowie (1946), Błoniu (1950). Wchodził też w skład Zespołowej Komisji Wizytacyjnej (1952). Lewkowski był wzorowym, wymagającym wychowawcą i nauczycielem matematyki, doskonałym organizatorem pracy szkoły, świetnym gospodarzem jej majątku. Cechował go życzliwy stosunek do ludzi, gotowość niesienia im pomocy.

W 1958 na wniosek Powiatowej Komisji Wykonawczej ZSL odznaczony został Złotym Krzyżem Zasługi za pracę społeczną i zawodową.

Po śmierci pierwszej żony Anieli, z domu Pietrzyk (1935), z którą miał dwie córki: Alicję Bożenę (Lewkowska-Kajka) i Marię Anielę (Sokołowska), zawarł ponowny związek małżeński z Marią Zarzycką (26 grudnia 1937).

Zmarł 4 maja 1966 w Warszawie, pochowany został w Grójcu na cmentarzu przy ul. Mszczonowskiej.

Bibliografia

• Zdzisław Szeląg, Lewkowski Kazimierz Władysław, [w:] Słownik wiedzy o Grójeckiem - zeszyt trzeci, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, 1995, s. 32-37 - na podstawie źródeł:
• Archiwum Liceum Ogólnokształcącego w Grójcu: Akta osobowe Kazimierza Lewkowskiego;
• Ruch ludowy na Mazowszu, Kurpiach i Podlasiu ..., pod red. A. Łuczaka, Warszawa 1975, s. 425;
• Henryk Świderski, Armia Krajowa w Obwodzie Grójec - „Głuszec”, Warszawa 1993, s. 36-38, 40, 63, 70, 73, 156, 165, 215, 220, 277.