Kazimierz Lewkowski

Kazimierz Władysław Lewkowski (ur. 4 marca 1902 w Sandomierzu, zm. 4 maja 1966 w Warszawie) – zasłużony dla lokalnej społeczności dyrektor szkół średnich w Grójcu i Piasecznie, działacz niepodległościowy i społeczno-polityczny.

Życiorys

Urodził się 4 marca 1902 w Sandomierzu, w wielodzietnej rodzinie (11 dzieci) rzemieślnika (stolarza) Lucjana i Anny z Kozłowskich. Szkołę elementarną ukończył w rodzinnym mieście (1910-1914). Po wybuchu I wojny światowej przez 2 lata pomagał ojcu w pracy. W latach 1916-1924 uczył się w Sandomierzu, w utworzonym wówczas ośmioletnim gimnazjum (1916-1920) oraz liceum (1920-1924), w którym aktywnie pracował w harcerstwie, samorządzie szkolnym i redagowaniu gazetki szkolnej. Przez 4 lata uczył się, pomagał ojcu i udzielał korepetycji. Po uzyskaniu świadectwa dojrzałości studiował matematykę na UW (1924-1930). Trudne warunki materialne rodziny zmusiły go w czasie studiów do pracy zarobkowej korepetycjami, co spowodowało przedłużenie studiów. Ostatnie egzaminy złożył w 1930 i objął posadę nauczyciela matematyki w Prywatnym Żeńskim Gimnazjum im. A. Mickiewicza w Kielcach. Dyplom magistra matematyki otrzymał w lutym 1933, a 8 miesięcy później – dyplom nauczyciela szkół średnich. W kieleckim gimnazjum pracował społecznie w Lidze Obrony Powietrznej i Przeciwgazowej (LOPP) oraz w Szkolnej Kasie Oszczędnościowej (SKO).

W czerwcu 1934, po zamknięciu szkoły w Kielcach, przeniósł się do Grójca. W latach 1934-1939 pracował na stanowisku nauczyciela matematyki i propedeutyki filozofii w Prywatnym Liceum i Gimnazjum Koedukacyjnym im. Piotra Skargi Wydziału Powiatowego w Grójcu. Na tym stanowisku był zatrudniony do wybuchu Il wojny światowej. Przed 1 września 1939 wstąpił do Związku Zawodowego Nauczycielstwa Polskiego; w czasie pracy w Grójcu opiekował się szkolnymi kołami: Związku Harcerstwa Polskiego, Polskiego Czerwonego Krzyża, Ligi Obrony Powietrznej i Przeciwgazowej, Szkolnej Kasy Oszczędnościowej, Ligi Morskiej i Kolonialnej. Po wybuchu wojny polsko-niemieckiej w 1939 znalazł się bez pracy. Aby żyć, za powstałe oszczędności wynajął lokal i zajął się handlem, potem podjął pracę nauczyciela w szkolnictwie jawnym; przez 2 lata uczył matematyki na kursach przygotowawczych do szkół zawodowych II stopnia w Grójcu oraz prowadził tajne nauczanie w zakresie szkoły średniej.

W 1940 wstąpił do Związku Walki Zbrojnej przekształconego potem w Armię Krajową (AK). Używał pseudonimów „Mat”, „Matkowski” i „Dębina”. W tym samym roku został zastępcą komendanta grójeckiego tajnego hufca harcerzy „Wolni” (później Szarych Szeregów) i opiekunem miejscowej drużyny męskiej: wszedł też w skład powiatowego kierownictwa Tajnej Organizacji Nauczycielskiej (TON) w Grójcu. W 1942 w Powiatowej Delegaturze Rządu RP na Kraj przewodniczył Powiatowej Komisji Oświaty i Kultury, w której zajmował się tajnym nauczaniem w zakresie szkoły średniej oraz pełnił w niej funkcję referenta Oporu Społecznego i szefa Kierownictwa Walki Cywilnej (KWC). Od ok. drugiej połowy 1941 współpracował z redakcją pisemka „Dzwon Polski”. Uprzedzony o grożącym mu aresztowaniu, opuścił miasto (1 marca 1944) i schronił się w Warszawie. Do Grójca powrócił 15 lipca 1944.

Po 15 stycznia 1945 na polecenie władz oświatowych wraz z inspektorem Wincentym Ziemackim organizował w powiecie sieć szkół średnich, która z niewielkimi zmianami została zatwierdzona przez Kuratorium Okręgu Szkolnego Warszawskiego (KOSW). 15 lutego 1945 KOSW powołało go na stanowisko p.o. dyrektora ówczesnego Gimnazjum i Liceum Ogólnokształcącego Rady Narodowej w Grójcu (dziś Zespół Szkół Ogólnokształcących), a po upaństwowieniu szkoły (1 października 1945) został nauczycielem etatowym i p.o. dyrektora Państwowego Gimnazjum i Liceum Ogólnokształcącego w Grójcu. Budynek przedwojennego Prywatnego Gimnazjum i Liceum Koedukacyjnego w Grójcu zniszczony został podczas okupacji w 45%. Do 1 września 1945 młodzież uczyła się w wyremontowanych izbach dawnej szkoły powszechnej, przy ul. Kościelnej 5 (4 izby) oraz w dwunastoizbowym budynku przy ul. Skargi 17a, opuszczonym przez właściciela, w którym podczas okupacji, w pewnym okresie, mieściła się Prywatna Koedukacyjna Szkoła Handlowa Józefa Świątkowskiego. Później w pomieszczeniach tych zlokalizowano internat (od 1 września 1945).

Równocześnie z uruchomieniem Gimnazjum i Liceum Lewkowski zorganizował w nim 2 semestry szkoły średniej dla opóźnionych wiekiem (później 6 semestrów). Dzięki osobistym zabiegom, czynnej pomocy nauczycieli i finansowej pomocy Komitetu Rodzicielskiego, przyczynił się do wykonania kapitalnego remontu przedwojennego budynku gimnazjum, przy ul. Szpitalnej (dziś Armii Krajowej 34). Oddano go do użytku szkolnego 1 września 1945.

W końcu 1945 przed Lewkowskim stanęła realna groźba uwięzienia, a może i procesu. Otóż 21 listopada 1945 w napadzie na budynek Urzędu Bezpieczeństwa (UB), „Caritas”, zorganizowany przez Ruch Oporu Armii Krajowej, bezpośrednio, lub pośrednio wzięło udział kilku uczniów, 1 grudnia 1945 zaś ze względów politycznych skrycie zamordowany został nauczyciel, porucznik rezerwy Tadeusz Liszkiewicz (1908-1945, ps. „Zbigniew”), były żołnierz AK, a po wojnie Komendant Hufca Szkolnego Przysposobienia Wojskowego w LO. Odtąd stosunek władz do Lewkowskiego był pełen rezerwy, władze administracyjno-polityczne długo nie chciały go mianować dyrektorem: przez szereg lat pełnił tylko obowiązki dyrektora. Zdecydowane, pisemne odcięcie się rady pedagogicznej od działań konspiracyjnych oraz życzliwość niektórych pracowników KOSW zmniejszyły zagrożenie represjami. W maju 1947 ujawniono, że jeden z uczniów LO (Stanisław Semeniuk) pracował w Milicji Obywatelskiej oraz Urzędzie Bezpieczeństwa, równocześnie jednak należał do konspiracyjnej, antykomunistycznej organizacji, za co 8 maja 1947 został skreślony z listy uczniów.

Dzięki zabiegom Lewkowskiego do roku szkolnego 1946/1947 obie szkoły: ogólnokształcąca i zawodowa miały doskonale (jak na owe czasy) wyposażone pracownie: fizyczną, chemiczną, biologiczną, robót ręcznych, salę gimnastyczną. Starannie dobrany zespół nauczycielski sprawił, ze szkoła reprezentowała wysoki poziom nauczania i wychowania. Nauka odbywała się na dwie zmiany, od 8 do 21.

W 1946, korzystając z tego, że był radnym Powiatowej Rady Narodowej (PRN) w Grójcu, Lewkowski rozpoczął starania o fundusze na wykończenie rozpoczętego w 1938 nowego gmachu LO o kubaturze 9000 m³. Do września 1939 budowę doprowadzono do gzymsu dachowego. Przez cały czas wojny budynek stał niezabezpieczony, ale zachował się w dość dobrym stanie. W wyniku starań Wydział Powiatowy dał dotację pieniężną, część materiałów, Rada Państwa przyznała 5 mln zapomogi, a społeczeństwo, młodzież i nauczyciele pomagali w pracach fizycznych. Nowoczesny, skanalizowany, zradiofonizowany budynek oddany został do użytku w październiku 1949. W gmachu znalazły się obszerne pracownie przedmiotowe: biologiczna, fizyczna, chemiczna, które zapewniały młodzieży naukę metodą doświadczalno-laboratoryjną. W latach 1950-1951 Lewkowski pracował dodatkowo jako nauczyciel w zakresie szkoły średniej na zamkniętym kursie zorganizowanym przy Urzędzie Bezpieczeństwa Publicznego w Grójcu.

W opinii KOSW Lewkowski należał do najlepszych dyrektorów w województwie warszawskim. Po 1951 w jego pracy zaczęto mu przeszkadzać. Przeniesiona z Ostrowi Mazowieckiej do Grójca polonistka po wybraniu jej na sekretarza Podstawowej Organizacji Partyjnej Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej zaczęła utrudniać mu pracę, m.in. posądzała go o niechęć do partii. Mimo przychylności KOSW, miejscowe władze administracyjno-polityczne nieformalnie „poradziły” mu. aby przeniósł się (od 1 września 1954) na stanowisko p.o. dyrektora LO w Piasecznie. Szkoła ta dysponowała tylko 6 izbami, co nie sprzyjało pracy pedagogiczno-wychowawczej. Dzięki jego usilnym, energicznym zabiegom budowa nowej szkoły przy ul. Chyliczkowskiej, wprowadzona została do planu inwestycyjnego. Ukończono ją w 1957. Podjęło w niej naukę 450 dzieci klas podstawowych (11 oddziałów) i 235 uczniów LO (8 oddziałów).

Po zakończeniu budowy już jako dyrektor Szkoły Podstawowej i Liceum Ogólnokształcącego (od 1 marca 1958) całą energię Lewkowski skierował na podniesienie poziomu nauczania i wychowania. Nie była to sprawa łatwa, gdyż od 1954 dojeżdżał do pracy z Grójca, tracił codziennie 5 godzin czasu. W związku z tym KOSW na jego prośbę przeniosło go z dniem 17 listopada 1958 na stanowisko nauczyciela i p.o. dyrektora LO w Grójcu. Przez pewien czas pełnił równocześnie funkcję dyrektora Technikum Ekonomicznego. Do zasług Lewkowskiego zaliczyć należy zorganizowanie (w budynku LO) Liceum dla Pracujących, którym kierował od 1 września 1962 prawie do końca życia. Była to szkoła wyposażona we własną bibliotekę, którą założył Zdzisław Szeląg, oraz mająca sporo własnych pomocy naukowych.

Z chwilą wyzwolenia Grójca spod okupacji hitlerowskiej (15 stycznia 1945), Lewkowski podjął aktywną pracę w ruchu ludowym, organizacjach i stowarzyszeniach społecznych, zawodowych i kulturalnych. I tak np. w Iatach 1945-1946 był członkiem Stronnictwa Ludowego (SL), potem Polskiego Stronnictwa Ludowego (PSL), a wreszcie (od czerwca 1946) Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego (ZSL), w którym przez rok pełnił funkcję wiceprezesa (1965). W lutym 1945 powołany został do Powiatowej Rady Narodowej (PRN), w której jako reprezentant Związku Zawodowego Nauczycielstwa Polskiego (ZZNP) kierował Powiatową Komisją Oświaty i Kultury (marzec 1950-sierpień 1954). Był współzałożycielem i wiceprzewodniczącym Zarządu Powiatowego Towarzystwa Burs i Stypendiów (1946-1951), członkiem Powiatowych Zarządów: ZZNP - wiceprzewodniczącym (1945-1950), skarbnikiem Oddziału (1950-1954), Towarzystwa Przyjaciół Żołnierza (1946-1949), Towarzystwa Przyjaźni Polsko-Radzieckiej (1946-1950) - członkiem Zarządu; 1950-1951 - II wiceprezesem; od 1946 przewodniczył Komisji Rewizyjnej Towarzystwa Uniwersytetów Ludowych (1945-1949); Komisji Rewizyjnej Towarzystwa Uniwersytetu Robotniczego, Towarzystwa Przyjaciół Harcerstwa, Powiatowej Komisji Zalesień i Zadrzewień, Powiatowej Komisji Świetlicowej przy Powiatowym Zarządzie Związków Zawodowych, był przewodniczącym Miejskiego Komitetu Obrońców Pokoju (1950-1952), członkiem Ochotniczej Straży Pożarnej (1949-1952), Miejskiego Komitetu Frontu Narodowego (od 1952), członkiem Rady Nadzorczej Spółdzielni Nauczycielskiej „Oświata”.

Przez kilka lat był członkiem Okręgowej Komisji Szkolenia Ideologicznego, przewodniczącym Komisji przeprowadzającej kolokwium z zakresu marksizmu w powiecie grójeckim, garwolińskim, makowskim (1951-1952). Podczas długoletniej pracy zawodowej ukończył kilka kursów dokształcających dyrektorów i kandydatów na dyrektorów (np. 1949, 1950, 1960). W uznaniu jego kwalifikacji, powierzono mu przewodnictwo Państwowej Komisji Egzaminacyjnej, np. w Ciechanowie (1946), Błoniu (1950). Wchodził też w skład Zespołowej Komisji Wizytacyjnej (1952). Lewkowski był wzorowym, wymagającym wychowawcą i nauczycielem matematyki, doskonałym organizatorem pracy szkoły, świetnym gospodarzem jej majątku. Cechował go życzliwy stosunek do ludzi, gotowość niesienia im pomocy.

W 1958 na wniosek Powiatowej Komisji Wykonawczej ZSL odznaczony został Złotym Krzyżem Zasługi za pracę społeczną i zawodową.

Po śmierci pierwszej żony Anieli, z domu Pietrzyk (1935), z którą miał dwie córki: Alicję Bożenę (Lewkowska-Kajka) i Marię Anielę (Sokołowska), zawarł ponowny związek małżeński z Marią Zarzycką (26 grudnia 1937).

Zmarł 4 maja 1966 w Warszawie, pochowany został w Grójcu na cmentarzu przy ul. Mszczonowskiej.