Zbiorowa egzekucja Żydów grójeckich w Dębówce pod Górą Kalwarią

Zbiorowa egzekucja Żydów grójeckich w Dębówce pod Górą Kalwarią – egzekucja dokonana w nocy 14 lipca 1943 roku na około 80 grójeckich Żydach, pozostałych przy życiu po likwidacji getta w Grójcu w lutym 1941.

Historia

W lutym 1941 prawie wszyscy Żydzi z getta w Grójcu wywiezieni zostali do getta w Warszawie. W Grójcu pozostało ok. 100 młodych, zdrowych Żydów, głównie rzemieślników, szewców, krawców, rymarzy, czapników, stolarzy, ślusarzy, którzy pracowali tu na potrzeby wojska niemieckiego. Wkrótce skoszarowano ich w barakach, w pobliżu lotniska polowego w Słomczynie. W nocy 14 lipca 1943 pozostałych przy życiu przewieziono samochodami do lasu we wsi Dębówka w ówczesnym powiecie grójeckim, gmina Czersk (dziś gmina Góra Kalwaria). Tu czekał na nich dół wykopany przez jeńców radzieckich, nad którym ich rozstrzelano.

Po ustaniu okupacji hitlerowskiej mogiłę prowizorycznie ogrodzono i opatrzono tablicą informacyjną. Pracę wykonał Kazimierz Zdulski z Czerska, na zlecenie Maksymiliana Swingera, który przybył ze Lwowa do Czerska, skąd wyemigrował do USA. Generalny Komitet Żydów w Polsce z siedzibą w Warszawie upoważnił 9 grudnia 1948 Mojżesza Perela, przewodniczącego Komitetu Grójeckich Żydów we Wrocławiu, do przeprowadzenia ekshumacji. Kredyt na ten cel został przyznany przez Urząd Wojewódzki Warszawski w Pruszkowie. Spodziewano się odnaleźć szczątki 200 Żydów. Ekshumację rozpoczęto 20 grudnia, a 22 grudnia na cmentarzu żydowskim w Grójcu przy ul. Mogielnickiej, odbył się pogrzeb. Liczby ofiar nie można było ustalić dokładnie. Na podstawie wydobytych czaszek ich liczbę określono na 80. Komitet Ochrony Miejsc Walki i Męczeństwa w Górze Kalwarii oraz Centralna Żydowska Komisja Pomocy Społecznej w Warszawie (ul. Nowogrodzka 5) na wspólnym zebraniu 4 października 1962 postanowiły trwale upamiętnić miejsce zbiorowego mordu w Dębówce. Żydzi na ten cel wpłacili 8000 zł. Kamień z tablicą noszącą napis: „Miejsce uświęcone męczeńską krwią 60 (!) obywateli polskich rozstrzelanych przez faszystów w Dębówce w 1943 r.” znajduje się przy szosie Grójec — Góra Kalwaria i położony jest w miejscu bardziej widocznym niż miejsce egzekucji.

W Grójcu, w 1949 roku na miejscu pochówku szczątków rozstrzelanych Żydów, wystawiono obelisk z błędnym napisem w języku polskim i żydowskim: „Bratnia mogiła 200 Żydów grójeckich bestialsko zamordowanych przez zbirów hitlerowskich w lipcu 1943 roku w [sic] Chinowie pod Grójcem. Ekshumowani przez ocalałych Żydów grójeckich”. W literaturze naukowej dotąd przewija się błędna informacja o Chynowie jako miejscu stracenia Żydów grójeckich. Wraz z nią podawana jest zawyżona liczba 200 ofiar.

W 1993, z inicjatywy i nakładem finansowym grójecczanki Hildy Himelsztajn-Mordenfeld ze Szwecji, mogiłę otoczono trwałym ogrodzeniem. Na jednym z betonowych słupków wyryło nazwisko fundatorki oraz numer prywatnego telefonu. Mogiła ta odwiedzana jest m.in. przez Żydów urodzonych w Grójcu i Grójeckiem. Dane te umożliwiają więc nawiązanie kontaktów między ocalałymi.

Bibliografia

• Włodzimierz Bagieński, Zbiorowa egzekucja Żydów grójeckich w Dębówce pod Górą Kalwarią, [w:] Słownik wiedzy o Grójeckiem - zeszyt drugi, Towarzystwo Literackie im. A. Mickiewicza - oddział w Grójcu, 1994, s. 100–101 - na podstawie źródeł:

• Archiwum Państwowe miasta stołecznego Warszawy, Oddział w Górze Kalwarii. Starostwo Powiatowe w Grójcu 1945-1950. Referat Odbudowy, sygn. 575, k. 56-57, 60, 62-64, 67-68, 88;
• Pisemna relacja Jana Piekarniaka z Góry Kalwarii w posiadaniu Zdzisława Szeląga;
• Brustin-Berenstein, Deportacje i zagłada skupisk żydowskich w dystrykcie warszawskim, „Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego” 1952, nr 1/3/, s. 110-111;
• K. Leszczyński, Eksterminacja ludności na ziemiach polskich w latach 1939-1945. Opracowanie materiałów ankiety z 1945. Województwo Śląsko-Dąbrowskie i Warszawskie, „Biuletyn Głównej Komisji Badań Zbrodni Niemieckiej w Polsce”, t. 9;
• Henryk Świderski, Okupacja i konspiracja w Obwodzie AK Grójec -„Głuszec”, Warszawa 1989, s. 14;
• Włodzimierz Bagieński, Ekshumacja Żydów grójeckich w miejscu kaźni w Dębówce, „Komunikat Towarzystwa Miłośników Góry Kalwarii i Czerska” 1992, nr 1/38, s. 9-10.