Stanisław Gutowski

Stanisław Gutowski (ur. 7 maja 1892 w Edwardowie, zm. 15 stycznia 1967) – rolnik, poseł na Sejm, działacz polityczny i gospodarczy.

Życiorys

Urodził się 7 maja 1892 we wsi Edwardów; gmina Drwalew (dziś gmina Chynów), w licznej rodzinie (5 dzieci) kultywującej patriotyczne tradycje. Wg spisanych, niezweryfikowanych przekazów rodzinnych protoplasta rodu pochodził z Krakowa, był żołnierzem Stefana Czarnieckiego. W bitwie pod Warką wyróżnił się walecznością, za co obdarzony został wioską, położoną w pobliżu Warki. Stanisław Gutowski był synem rolnika (11 mórg, 97 prętów ziemi), analfabety i powstańca w 1863 r., urodzonego w Starej Warce, Józefa (1846–1926) oraz Zofii z Wasilewskich (1853–1934) ze wsi Zalesie k. Wilkowa. Stanisława Gutowskiego czytać nauczyły siostry. Przez pewien czas uczęszczał do nowo otwartej szkoły w Budziszynie. Zorganizował ją Tomasz Krukowski, dziedzic majątku Budziszyn. Mieściła się ona we dworze, uczył Leonard Witkowski, oficjalista dworski. Znaczny zakres wiedzy z historii, literatury polskiej zdobył drogą samokształcenia. Książki z tych dziedzin początkowo wypożyczał z biblioteki dworskiej, a potem kupował je i udostępniał nielicznym, umiejącym czytać rolnikom. Z biblioteki dworskiej przeczytał dzieła m.in.: Mickiewicza, Słowackiego, Jeża, Sienkiewicza, Prusa, Orzeszkowej, Konopnickiej, Reymonta i Żeromskiego.

W latach 1913–1914 Stanisław Gutowski ukończył półroczny kurs handlowy. Duży wpływ na ukształtowanie się jego poglądów wywarły wydarzenia lat 1905–1907 i związane z nimi wydawnictwa oraz strajki szkolne i rolne. W 1908 nawiązał kontakt z redakcją czasopisma „Zaranie”, podjął z nim współpracę, stał się aktywnym działaczem ruchu zaraniarskiego („Zaraniarze”), a potem organizacji niepodległościowych, w których pełnił rolę kuriera. Do 1939 r. na marginesie pracy zawodowej i społeczno-politycznej pisał artykuły, korespondencje i wiersze, które zamieszczał w czasopismach: „Zorza”, „Młodzi idą”, „Świt”, „Drużyna”, „Gazeta Świąteczna”, „Wyzwolenie”, „Wieś Polska”, „Piast”, „Gazeta Chłopska”. Bibliografia zamieszczonych w nich prac Stanisława Gutowskiego nie została sporządzona.

W 1909 jako publicysta stanął w obronie działacza ludowego Tomasza Nocznickiego, którego zaraniarskie poglądy gwałtownie atakował kler m.in. z powiatu grójeckiego. W jednym z numerów „Zarania” napisał np. „My sąd swój miejmy, prawdy szukajmy, a kłamców potępiajmy. Ty zaś, bracie Tomaszu Nocznicki, ciesz się, że z tobą jest prawda i my z tobą stoimy, i stać będziemy”. W innym artykule (Uwadze młodzieży wiejskiej, „Zaranie”, dodatek „Młodzi idą”, 1911, nr 10: 24 sierpnia, s. 38) upomniał się o biblioteki dla wsi.

Działalność polityczną w wolnej, niepodległej Polsce rozpoczął od udziału w kongresie PSL, w listopadzie 1918 r. Podczas wojny polsko-bolszewickiej (1919–1920) służył w Wojsku Polskim. W 1921 odziedziczył po ojcu gospodarstwo rolne, które w ciągu lat, po spłaceniu rodzeństwa, umocnił ekonomicznie i uczynił wzorowym. W międzywojniu był aktywnym przewodniczącym Dozoru Szkolnego w gminie Drwalew; staraniem jego podwyższono stopień organizacyjny Publicznej Szkoły Powszechnej (dziś Podstawowej) w Budziszynku z jednoklasowej do dwuklasowej (1928). Za jego sprawą Spółdzielnia Mleczarska „Jedność” w Budziszynku, której był współorganizatorem (1924) i skarbnikiem (1924–1932) udostępniła szkole jedną izbę.

W latach 1924–1926 uczestniczył w pracach amatorskiego teatru zorganizowanego przy szkole w Budziszynku przez jej kierownika -Wiktora Krawczyka i Mariana Kralskiego, administratora majątku Budziszynek. Był on odtwórcą głównych ról w kilku sztukach. Od tego czasu datuje się przyjaźń Gutowskiego z Wiktorem Krawczykiem. W 1924 Gutowski był jednym z członków założycieli Ludowej Kasy Spółdzielczej w Grójcu, przemianowanej w 1926 na Kasę Spółdzielczą im. Stefczyka. Był aktywnym członkiem Polskiego Stronnictwa Ludowego „Wyzwolenie”, a po zjednoczeniu ruchu ludowego i powstaniu Stronnictwa Ludowego (SL) – prezesem Zarządu Powiatowego (1932–1934) oraz prezesem Kółka Rolniczego w Edwardowie, Okręgowego Towarzystwa Organizacji i Kółek Rolniczych w Grójcu – OTOiR (1936–1939), organizatorem Powiatowej Wystawy Rolniczej w Belsku, przewodniczącym Komitetu Fundacji Sztandaru OTOiR, członkiem Rady Nadzorczej Spółdzielni Rolniczo-Handlowej „Rolnik” (1937–1939), członkiem: Rady Gminy w Drwalewie (1927), Sejmiku Wydziału Powiatowego (1927–?) Izby Rzemieślniczo Rolnej. 29 czerwca 1930 wziął udział w Ogólnopolskim Kongresie Bloku Wyborczego Stronnictw Centrum i Lewicy Centrolew w Krakowie, który odbywał się pod hasłem obrony praw i wolności ludu.

Przed wyborami do Sejmu w 1938 dołączył do grupy secesjonistów Stronnictwa Ludowego, którzy nie podporządkowali się jego decyzji o bojkocie niedemokratycznych wyborów odbywanych w warunkach terroru politycznego. W wyborach (6 listopada 1938) został wybrany posłem na Sejm V Kadencji, z listy Obozu Zjednoczenia Narodowego, sanacyjnej prawicowo-nacjonalistycznej organizacji.

Wybrany został z okręgu 14, obejmującego powiaty: Grójec, Rawa Mazowiecka, Skierniewice. W 208-osobowym Sejmie pracował w 30-osobowej Komisji Rolnej.

Po wybuchu wojny polsko-niemieckiej, na słynny apel płk Romana Umiastowskiego z 6 września 1939 udał się za Wisłę, na wschodzie rubieże Rzeczpospolitej, by tu wstąpić do Wojska Polskiego. Po paru tygodniach wędrówek (Drohiczyn, Pińsk, Kamieniec Podolski, potem Brześć, Siedlce, Brzumin) powrócił do Edwardowa. W latach okupacji niemieckiej krótko był prezesem Spółdzielni Rolniczo-Handlowej „Rolnik” (6 listopada 1941–10 maja 1942, zastąpił go volksdeutsch, Alfons Viesse), członek Armii Krajowej. Znaczną część wolnego czasu wypełniał wówczas m.in. pisaniem wierszy, które nie były później opublikowane. W zachowanym, 193-stronicowym czystopisie znajdują się 93 wiersze. Ostatni napisany został 25 października 1945. W 1944 został oskarżony o udzielanie pomocy partyzantom, za co skazano go na rozstrzelanie. Śmierci uniknął dzięki postawie i sprytowi żony.

W Polsce Ludowej był sołtysem Edwardowa (1945), członek Gromadzkiej Rady Narodowej w Czersku (do 1951), pierwszym wiceprezesem Zarządu Wojewódzkiego Stronnictwa Ludowego w Warszawie (1948), wiceprezesem Zarządu Powiatowego Związku Spółdzielni „Samopomoc Chłopska”, przewodniczącym Zarządu Komunalnej Kasy Oszczędności w Grójcu (do 1948), członkiem Powiatowej Rady Narodowej, Gminnej Rady w Drwalewie (1949 r., 6 miesięcy), prezesem koła Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego (ZSL) w Edwardowie, prezesem Gminnego Koła ZSL w Chynowie (od 2 lutego 1966), członkiem Komitetu Powiatowego ZSL.

W 1912 ożenił się z Janiną z Dąbrowskich (1895–1966) z Budziszyna, z którą miał 6 dzieci: Kazimierę (1913–1986) za Bolesławem Płatkiem, Henrykę (ur. 1916) za Zygmuntem Kiełczewskim, Tadeusza (1918–1994), Czesławę (ur. 1921), Bolesławę (ur. 1923), Irenę (ur. 1925) za Henrykiem Jeziorskim (1923–1995).

Stanisław Gutowski był człowiekiem pracowitym, ambitnym, sprawnym organizatorem i mówcą, posiadał dużą wiedzę ogólną i zawodową (rolniczą). Jego aktywność polityczna przejawiła się szczególnie w kampaniach przedwyborczych do Sejmu i Senatu, w czasie wieców i uroczystości organizowanych z okazji Święta Ludowego. Była ona możliwa dzięki żonie, która czasowo przejmowała prowadzenie gospodarstwa rolnego.

Zmarł 15 stycznia 1967. Pochowany został na cmentarzu w Chynowie.

Bibliografia

• Zdzisław Szeląg, Gutowski Stanisław, [w:] Słownik wiedzy o Grójeckiem – zeszyt ósmy, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, 1999, s. 31-35 – na podstawie źródeł:
• Dokumenty w posiadaniu Ireny Jeziorskiej; Scriptor [Leon Zieleniewski], Sejm i Senat 1938–1943. V kadencja, Warszawa 1939, s. 159. Tu notka biograficzna i fot.;
• Bolesław Pietrzak, Czerwony kwiat koniczyny. Wspomnienia, Warszawa 1971, s. 116, 122, 148, 152, 162, 173;
• Bolesław Monkiewicz, Wacław Pawlak, Sto lat Banku Spółdzielczego im. Stefczyka w Grójcu. 1873–1973, Grójec 1974, s. 41;
• Ruch ludowy na Mazowszu, Kurpiach i Podlasiu. Red. naukowy Aleksander Łuczak, Warszawa 1975, s. 72, 119, 403, 404, 416, 418;
• J. K. [Jerzy Kornaś], Gutowski Stanisław, [w:] Kto był kim w drugiej Rzeczypospolitej. Red. naukowy prof. Jacek Majchrowski, przy współudziale Grzegorza Mazura i Kamila Stepana, Warszawa 1994, s. 290.