Oddział Partyzancki „Pęka”

Oddział Partyzancki „Pęka” z IV Ośrodka Armii Krajowej w Warce w lasach Puszczy Stromeckiej – oddział utworzony przez por. Tadeusza Pawlaka ps. „Pęk” w lipcu 1944 roku.

Historia

Decyzją komendanta IV Ośrodka Armii Krajowej (Warka) i dowódcy kompanii por. Józefa Ruszkowskiego „Florian” (nazwisko okupacyjne Wiśniewski), uzgodnioną z dowódcą batalionu kpt. Józefem Szczupakiem (1905–1965), „Okrzeja”, „Żmijewski”, nauczycielem we Franciszkowie, 46 osobowy I pluton 9 kompanii odtwarzanego 18 pułku piechoty pod dowództwem por. Tadeusza Pawlaka „Pęk”, nauczyciela z Konar i zastępcy pchr. kpr. Mieczysława Wróbla, ps. „Zdzisław” (szef wyszkolenia w komendzie Ośrodka IV AK – Warka), wyruszył w lasy Puszczy Stromeckiej celem zdobycia broni dla potrzeb wyposażenia wareckiej kompanii, mającej wziąć udział w akcji „Burza” w ramach 18 pułku piechoty. Koncentracja 29 żołnierzy z wareckich plutonów odbyła się o północy 30 lipca 1944 r. na cmentarzu w Warce, a 18 z V plutonu – Konary – w Ostrołęce. Spotkanie obu grup nastąpiło w Starej Warce, u plutonowego, Feliksa Sałygi, ps. „Łoś”, który przeprowadził oddział między Starą Warką a wsią Pilica na prawy brzeg rzeki Pilicy, na pas międzyfrontowy (Niemcy–Rosjanie). Oddział wyposażony był w 13 pistoletów maszynowych typu Schmeiser, 33 karabiny, 46 pistoletów, 53 granaty. Po przeprawie przez Pilicę, partyzanci 30 lipca przemieścili się do lasu winiarskiego między wsiami Boguszów i Zakrzew i tu w lesie Bagna, ukrywający się przed Niemcami, w okolicach Warki, ks. Bolesław Stefański (1910–1964) „Czarny” z Grójca, odprawił mszę polową. Raport dowódcy oddziału przyjął Józef Ruszkowski, który dokonał odprawy oddziału i wytyczył dla niego zadania, a następnie wrócił z powrotem do Warki. Skoro wg Henryka Świderskiego na koncentracji w Rytomoczydłach (2–3 sierpnia 1944) znajdował się ks. Bolesław Stefański, to po odprawieniu mszy polowej także wrócił do Warki. W drugim dniu (31 lipca) oddział przeszedł przez Lipinki, Nowy Grabów, Małęczyn, Grabów Zaleśny do Czerwonki. Tu między godz. 16 a 17 przygotowano i przeprowadzono zasadzkę na niemiecki samochód pancerny, podczas której trzech partyzantów zostało rannych: Wacław Rudnicki „Wicher” oraz Jan (?) Jaworski „Czarny” i NN.

Po walce oddział udał się w kierunku Kępy Niemojewskiej i zanocował w stodołach, w rejonie Biała Góra. W trzecim dniu (1 sierpnia) po odpoczynku skierował się do Ksawerowa Starego, skąd ok. godz. 21:00, 10 żołnierzy udało się na stację Dobieszyn w celu opanowania jej i zdobycia broni. Zagarnięto wówczas 4 karabiny, 1 karabin maszynowy z dziesięcioma bębnami po 150 sztuk amunicji, 3 granaty, kilka par butów, płaszczy i bielizny. Poległo czterech Niemców, grupa zaś nie poniosła strat. Za tę akcję, na podstawie wniosku „Floriana”, Komendant Główny Armii Krajowej, gen. Leopold Okulicki rozkazem nr 123 z 4 października 1944 odznaczył Krzyżem Walecznych por. Tadeusza Pawlaka „Pęka”, kpr. pdch. Mieczysława Wróbla „Zdzisława”, plut. Józefa Piłata „Żmiję” i st. sierż. Władysława Sucheckiego (1923–2000) „Karola I”. W piątym dniu (3 sierpnia) oddział, mając trudności z powrotem na teren Ośrodka, przemaszerował w Lasy Trzebieńskie i tu nawiązał kontakt z kpt. Romanem Siwkiem „Heleną” – dowódcą batalionu 172 pp. w Obwodzie „Krzaki” – Kozienice. 4 sierpnia (6 dzień) partyzanci spotkali się z oficerem łącznikowym wojsk radzieckich, który namawiał do dołączenia oddziału do I Armii Wojska Polskiego.

W siódmym dniu (5 sierpnia) oddział dalej odpoczywał w lasach Trzebieńskich, „Karol I” i „Jakub” udali się do Komendy Ośrodka w celu nawiązania kontaktu z komendantem. O godz. 22:00 wymaszerował do Zofiówki (21 km) i przybył tam o godz. 4 rano 6 sierpnia, w ósmym dniu. Po odpoczynku do 22:00 i przejściu na lewy brzeg Pilicy skierował się przez Michałów do Ignacowa, dokąd dotarł o godz. 3 rano 7 sierpnia (dziewiąty dzień) i po zakwaterowaniu nawiązał łączność z dowódcą batalionu, kpt. Józefem Szczupakiem. 8 sierpnia (dziesiąty dzień) oddział udał się do Gośniewic i na skraju Jasieńca rozbroił się i złożył broń do betonowego magazynu broni V Ośrodka AK – Nowa Wieś, o wymiarach 4,0 m x 3,0 m i wysokości 2 m, zbudowanego na terenie gospodarstwa kuzyna sierż. Józefa Grzesiaka „Bławatek”. Wiadomość o magazynie broni trafiła do gestapo w Radomiu, które 15 października 1944 r. wysłało specjalną ekspedycję. „Bławatek” został schwytany i potwornie skatowany wskazał miejsce magazynowania broni. Niemcy aresztowali 3 Polaków, z których dwóch zginęło.

Oddział partyzancki po złożeniu broni i odprawie został rozformowany; żołnierze udali się do domów. Oddział, mimo że przebywał w pasie przyfrontowym, nasyconym nieprzyjacielskimi siłami wojskowymi, to jednak wykonał zadanie i stał się zdyscyplinowanym plutonem. Decyzja o wycofaniu i rozformowaniu go podjęta przez „Żmijewskiego” była słuszna. Wg rozkazu „Pęka” nr 3 z sierpnia 1944 wydanego w Ignacowie, w czasie pobytu w polu, poza trzema rannymi („Wicher”, „Czarny”, i NN), oddział za zgodą dowódcy opuścili udając się do lekarza z drużyny I: Władysław Nowakowski „Kazimierz”, z II: „Pawiński”, „Setka”, z III: „Kosa”, Władysław Pawlicki „Jeleń”, „Zegarek”, „Lubicz”, „Albert”, Józef Cybulski „Góral”, „Mazur”, Tadeusz Grabowski „Słoń”, „Kary”. W istocie była to, w większości z konieczności, aprobowana dezercja. Za zaśnięcie na posterunku „Pęk” ukarał strzelców: „Robaka” i „Kamienia” aresztem z zamianą na półgodzinną stójkę z karabinem. Łagodny bardzo wymiar kary uzasadnił faktem, iż występku dopuścili się po raz pierwszy żołnierze przedpoborowi. Strzelcom: „Karolowi I” (Władysław Suchecki) i „Jakubowi” udzielił pochwały za dobre wykonanie rozkazu nawiązania łączności z wyższym dowódcą. Równocześnie powitał w szeregach strzelca „Zygmunta”, który powrócił do oddziału w chwili demobilizacji.

Bibliografia

Zdzisław Szeląg, Oddział Partyzancki „Pęka” z IV Ośrodka Armii Krajowej w Warce w lasach Puszczy Stromeckiej, [w:] Słownik wiedzy o Grójeckiem – zeszyt dwunasty, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, 2002, s. 63-65 – na podstawie źródeł:
Kserokopia rozkazu „Pęka” nr 3 w posiadaniu Zdzisława Szeląga;
Józef Ruszkowski, Armia Krajowa na Ziemi Wareckiej w latach 1939–1992, Warka 1992, s. 54-56. Książka powielana;
Józef Ruszkowski, Plan „Burza” w Ośrodku AK Warka Obwodu Grójec – „Głuszec”, Warka 1995, s. 16-24, 26-28. Tu m.in. błędne datowanie. Wydanie powielone;
Henryk Świderski, Armia Krajowa w Obwodzie Grójec – „Głuszec”, Warszawa 1993, s. 66, 114-117, 192, 226, 228. Tu kilka błędnych informacji;
Alicja i Edward Zielińscy, Oddział partyzancki Ośrodka IV AK w Warce w lasach Puszczy Stromeckiej w 1944 r., „Echo Warki” 1999, nr 17: 1 września, s. 5;
Alicja i Edward Zielińscy, Władysław Suchecki ps. „Karol”..., „Echo Warki” 2000, nr 24: 3 kwietnia, s. nlb. 3;
Władysław Suchecki, [W szeregach AK i ROAK] w: Grójeckie we wspomnieniach. Antologia. Seria trzecia. Wybór i opracowanie Zdzisław Szeląg, Grójec 2003 r., s. 61-81.