Marcin Gruchalski

Marcin Gruchalski (ur. 4 listopada 1866, zm. 5 listopada 1933) – ksiądz rzymskokatolicki, z Grójeckiem związany pełnieniem posługi wikariusza w parafii Błędów i proboszcza parafii Belsk (1901–1910). Zasłynął ze zwalczania zaraniarzy i ruchu zaraniarskiego.

Urodził się 4 listopada 1866 we wsi Białyn, gimnazjum ukończył w Piotrkowie Trybunalskim, Seminarium Duchowne w Warszawie, na księdza wyświęcony został w roku 1889. Wbrew obowiązkowi nałożonemu przez zaborcę nie złożył przysięgi w języku rosyjskim, ale polskim, co władze uznały za przejaw nieprawomyślności i długo o tym pamiętały. Jako wikariusz pełnił posługę kapłańską w kolejności: w Łowiczu (Kolegiata Łowicka), w Grabowie, w parafii Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Łodzi. W roku 1897 władze kościelne przedstawiły go władzom rządowym na proboszcza w Imielinie. Propozycja nie została przyjęta, musiał więc dalej pracować jako wikariusz w parafii Błędów. Tutaj zapłacił karę (25 rubli) za zbieranie bez zezwolenia składki na odnowienie świątyni i 50 rubli za udział w zebraniu gminnym, w którym nie miał prawa głosu. W 1901 r. władze zaborcze wreszcie zgodziły się na objęcie przez niego probostwa w Belsku.

Od 28 listopada 1907 do parafii zaczął docierać tygodnik „Zaranie”, wokół którego skupili się działacze chłopscy. Propagował on rozwój oświaty, spółdzielczości, ograniczenie wpływu kleru i ziemiaństwa na życie wsi, zwalczał alkoholizm, znachorstwo, zabobony, zachęcał do czytania prasy, wspierał działania zmierzające do podniesienia stanu zdrowotnego wsi, higieny osobistej, mieszkań, obejść gospodarskich, propagował zakładanie szkół, m.in. rolniczych, zamieszczał listy czytelników, którzy skarżyli się na wygórowane opłaty za posługi religijne.

Ksiądz Marcin Gruchalski, założyciel miejscowego koła Związku Katolickiego, zasłynął w parafii i w kraju jako gorliwy przeciwnik zaraniarzy, to znaczy czytelników tygodnika „Zaranie”, którym odmawiał chrztu dzieci, przyjęcia zapowiedzi ślubów, np. córki Jana Olczaka z Bodzewa, pogrzebów (np. żonie Andrzeja Żółcika), karcił w kazaniach, straszył piekłem, wymuszał przyrzekanie nie czytania pisma, nie kupowania towarów w sklepie Tomasza Nocznickiego, straszył kobiety, że masońskie „Zaranie” chce znieść sakrament małżeństwa, podczas kolędy omijał domy zaraniarzy, oskarżał ich o bezbożnictwo, sekciarstwo, masońskie poglądy. Czasopismo nazywał organem „żydowskich Wojtków”. Na łamach „Roli” wzywał kobiety, aby nie pozwalały mężom, ojcom, braciom prenumerować i czytać „Zaranie” (1905, nr 15). Z Grójeckiego do tygodnika pisało ok. 20 zaraniarzy z 17 miejscowości, w tym Tomasz Nocznicki, Antoni Sobczak (Belsk), Jan Olczak (Bodzew). Głośnym echem w całej ówczesnej prasie zaboru rosyjskiego odbiło się zwalczanie zaraniarskich poglądów Tomasza Nocznickiego, który nie tylko upowszechniał je na łamach „Zarania”, ale i potępiał metody zwalczania czytelników tygodnika. Ks. Marcin Gruchalski, głównie na łamach „Roli” (1909, nr 8), „Posiewu”, „Chłopa Polskiego”, zarzucał Nocznickiemu publikowanie kłamstw, oszczerstw, fałszowanie faktów, tendencyjność relacji, wzywał do bojkotu jego sklepu. Zarzucał mu m.in. to, że z Warszawy sprowadza paki „Zarania” i komu tylko może wtyka. W obronie jego czci wystąpili m.in. Grójecczanie, Stanisław Gutowski z Edwardowa, Jan Olczak z Bodzewa oraz liczni czytelnicy z zaboru rosyjskiego.

Równie aktywnie bronili księdza Marcina Gruchalskiego, mobilizowani przez niego, belscy i mogielniccy parafianie. Obie strony zarzucały sobie kłamstwa. Świadczą one o dużym zaangażowaniu i bezkompromisowości uczestników sporu. Został on przerwany z woli władzy duchownej, która powierzyła księdzu kierowanie parafią Kompina, położoną koło Łowicza. W 1921 za zasługi dla Kościoła wyróżniony został godnością kanonika Kapituły Łowickiej.

Zmarł 5 listopada 1933 r., pochowany został na cmentarzu w Kompinie.

Bibliografia

Zofia Romanowska, Gruchalski Marcin w Belsku, [w:] Słownik wiedzy o Grójeckiem – zeszyt czternasty, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, 2006, s. 26-28 – na podstawie źródeł:
Artykuły, korespondencje, listy z Grójeckiego (wybór): Ks. Marcin Gruchalski, Przemówienie do parafian w Belsku o Kółkach RoIn[iczych] im. Stanisława Staszica, „Zaraniu” i Związkach Katolickich, „Posiew” 1908, nr 11: 12 marca, s. 162-165, przedruk w: Grójecczanie sami o sobie. Antologia korespondencji prasowych z lat 1889–1959. Część I. Wybór, wstęp i przypisy Zdzisław Szeląg, Grójec 2002, s. 40-46; [Red.], W obronie czci i prawdy: Janek spod Belska [Jan Olczak z Bodzewa], List I-szy;
St[anisław] Gutowski [z Edwardowa], List II, „Zaranie” 1909, nr 8, s. 150-152;
Uczciwy protest włościan [z Dobiecina k. Mogielnicy] przeciw złej robocie „Zarania”, „Rola”. Dodatek do nr z 1909, nr 3: 16 stycznia, s. 2 nlb.;
Jan Mrówka [red. Jan Jeleński], A oto żydowskim Wojtkom coraz gorzej się wiedzie, „Rola” 1909, nr 5: 30 stycznia, s. 1 nlb. (Dodatek);
ks. Marcin Gruchalski, Protest przeciw świadkom „Zarania”, „Rola”. Dodatek do nr z 1909, nr 13: 27 marca, s. 2 nlb.;
Tomasz Nocznicki, Czy to moralne, „Zaranie” 1909, nr 5, s. 92 [o sposobie pokrycia kosztów pogrzebu];
Głosy włościan przeciw „Zaraniu” z parafii Belsk (z Grójeckiego), „Rola” 1909, nr 11: 13 marca, s. 1,2;
Tomasz Nocznicki, Z uczynków poznacie ich..., „Zaranie” 1909, nr 9, s. 172-173;
Ten sam [Tomasz Nocznicki?], Przygody pana Bajkowskiego, „Zaranie”, s. 175;
W odpowiedzi na kłamstwa „Zarania”: Michał Bajkowski, List I-szy, ks. M. Gruchalski, List II-gi, „Rola”. Dodatek do nr 12 z 1909 z 20 marca. s. 2 nlb;
Ks. A.F., Śp. ks. Marcin Gruchalski, proboszcz w Kompinie, „Wiadomości Archidiecezjalne Warszawskie” R. XXIII: 1933, nr 11, s. 377-378;
Tadeusz Rek, Z dziejów ruchu ludowego na Mazowszu i Podlasiu 1904–1964, Warszawa 1965, ustęp „Zaranie” i ruch zaraniarski, s. 18-25;
Aleksander Łuczak, Powstanie i działalność ruchu ludowego na Mazowszu i Podlasiu, [w:] Ruch ludowy na Mazowszu, Kurpiach i Podlasiu, Warszawa 1975, ustęp „Ruch siewbiarski i zaraniarski”, s. 38-40;
Henryk Mierzwiński, Tomasz Nocznicki. Życie, działalność, myśl polityczna 1862–1944, Lublin 1987, s. 42-71.