La Victoire Finale

„La Victoire Finale” – francuskojęzyczna, konspiracyjna gazetka wydawana przez Biuro Informacji i Propagandy Komendy Obwodu Armii Krajowej Grójec-„Głuszec” w latach 1941(?)–1943. Nie zachowały się jej egzemplarze.

Redaktorem gazetki był szef łączności radiowej Komendy Obwodu Armii Krajowej, ppor. (potem por.) łączności, inż. chemik Andrzej Grossman (1908–1987), ps. „Żabiński”, absolwent Sorbony, w PRL profesor zwyczajny; prorektor i wieloletni kierownik Katedry Technologii Wody i Ścieków Politechniki Śląskiej w Gliwicach. W latach wojny mieszkał w majątku Justyny Bersonowej, w Boglewicach koło Jasieńca. Tu dla potrzeb redakcji „Dzwonu Polskiego” i „La Victoire Finale” prowadził nasłuch radiowy. Komunikaty radiowe uzyskane z radiostacji zachodnich (m.in. BBC) po przetłumaczeniu na język francuski, po opracowaniu redakcyjnym, sporządzeniu maszynopisu, zamieszczano w gazetce „La Victoire Finale”, powielanej w kilkudziesięciu egzemplarzach, prawdopodobnie na pierwszym piętrze gajówki w Osinach. Tu pracował ppor. Władysław Fabiszewski („Modrzew”, „Dadźbór”), który po kilku dziesięcioleciach przypomniał sobie tytuł gazetki. Ile numerów ukazało się – nie wiadomo, być może kilkadziesiąt. Były one kolportowane wśród jeńców Francuzów i Belgów zatrudnionych w Górze Kalwarii w niemieckich firmach: Daimler-Benz, Adler Werke, Fleischhauser Werke (oddział koncernu Kruppa). Każda z nich zatrudniała po ok. 200 cudzoziemskich, skoszarowanych robotników, którzy naprawiali samochody i produkowali do nich części zamienne. Warsztaty naprawcze nr H.K.P. 554 znajdowały się na terenie byłych koszar I Pułku Artylerii Lekkiej Wojska Polskiego, które w czasie wojny zajmowało wojsko niemieckie. W warsztatach tych, w różnym czasie, oprócz Polaków, Francuzów; Belgów, pracowali też podobno Holendrzy i Włosi.

Wśród robotników francuskich i belgijskich w 1943 (?) przez pewien czas ukrywali się dwaj jeńcy francuscy, zbiegli z Rawy Ruskiej, których potem przejął członek Armii Krajowej z Góry Kalwarii, Józef Chodorowski. Po kilkunastu dniach wyjechali oni z grupą urlopowiczów do Francji.

Jeśli data roczna powstania pisemka, podana przez Henryka Świderskiego, na podstawie wspomnień redaktora jest pewna, to trzeba przyjąć, że było ono pierwszą w Generalnym Gubernatorstwie konspiracyjną gazetką w języku francuskim; kolejną - dwutygodnik Armii Krajowej z 1943 „L'information” przeznaczony dla jeńców w obozie w Kobierzynie pod Krakowem. Tytuł grójeckiej gazetki zdaje się wskazywać, że powstała ona nie w 1941, ale raczej później, może po zatrzymaniu wojsk niemieckich pod Stalingradem (listopad 1942). Rodzące się wątpliwości trudno będzie rozwiać do czasu odnalezienia egzemplarzy.

Bibliografia

• Zdzisław Szeląg, „La Victoire Finale”, [w:] Słownik wiedzy o Grójeckiem – zeszyt siódmy, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, 1998, s. 59–61 – na podstawie źródeł:
• Archiwum Akt Nowych w Warszawie: Armia Krajowa - Komenda Obszaru Warszawskiego: raport miesięczny KO AK Grójec za miesiąc grudzień 1943, sygn. 203/X/66, k. nlb. Tu dane o firmach niemieckich;
• Archiwum byłej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich: Pismo Józefa Chodorowskiego i fotografia jeńców z ich adresami. Kopia pisma w posiadaniu Zdzisława Szeląga;
• Lucjan Dobroszycki, Centralny katalog prasy konspiracyjnej 1939–1945, opracował przy współudziale Wandy Kiedrzyńskiej pod kierownictwem naukowym Stanisława Płoskiego, Warszawa 1962, poz. 278 („L'information”);
• Henryk Świderski, Armia Krajowa w Obwodzie Grójec - „Głuszec”, Warszawa 1993, s. 218. Tu błędna pisownia tytułu gazetki;
• [Nekrolog A. Grossmana], „Życie Warszawy” 1987, nr 32.