Flora Bieńkowska

Flora Bieńkowska z d. Zaborowska, właśc. Florentyna Bieńkowska (ur. 9 czerwca 1914 w Mogielnicy, zm. 30 września 1990 w Warszawie) – powieściopisarka, poetka, dramaturg.

Życiorys

Urodziła się 9 czerwca 1914 w Mogielnicy w rodzinie szewca Jana Trynkusa i Pelagii z Zaborowskich. Po ukończeniu szkoły powszechnej w rodzinnej miejscowości i Gimnazjum Królowej Jadwigi w Warszawie (1933–1935) studiowała polonistykę na Wolnej Wszechnicy Polskiej (1936–1939) i jednocześnie pracowała jako nauczycielka (1936–1943). W 1942 wstąpiła do Polskiej Partii Robotniczej, współpracowała z konspiracyjnym dwutygodnikiem „Gwardzista” (21 maja 1942 – lipiec 1944), organem Dowództwa Głównego Gwardii Ludowej, a później Armii Ludowej; współredagowała czasopismo „Armia Ludowa” (1 lutego-15 lipca 1944). W 1948 została członkiem Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej (PZPR) oraz Związku Zawodowego Literatów Polskich (później Związek Literatów Polskich - ZLP). Przez dwa lata (1948–1950) pełniła funkcję sekretarza Oddziału Warszawskiego ZLP. W 1978 wstąpiła do PEN Clubu; do Związku Literatów Polskich należała do 1981. W marcu 1965 na zebraniu Oddziału Stołecznego ZLP opowiedziała się za zniesieniem kary śmierci. Należała wówczas do grupy pisarzy „odwilżowych”. W listopadzie 1966 podpisała list protestacyjny 19 pisarzy w związku z wykluczeniem z PZPR Leszka Kołakowskiego. Na znak protestu przeciw tłumieniu wolności słowa wystąpiła z partii. W związku z tym faktem była przesłuchiwana przez Urząd Bezpieczeństwa oraz wpisana na listę proskrypcyjną. W latach osiemdziesiątych brała udział w spotkaniach organizowanych przez Duszpasterstwo Środowisk Twórczych, w imprezach Tygodnia Kultury Chrześcijańskiej.

Debiutowała w 1938 opowiadaniem Wyzwoliny Alojzego, opublikowanym na łamach pisma „Chłopska Wioska” nr 5, pod pseudonimem Zofia Bogusz. Niektóre utwory podpisywała też Bieńkowska-Zaborowska. W 1943 wzięła udział w tajnym konkursie na utwór dramatyczny, ogłoszonym przez Leona Schillera i Tadeusza Byrskiego. Zgłosiła wówczas sztukę Sonata księżycowa (z 1941). W 1945 opublikowała dramat Wiosna 1944, który wystawił Teatr Objazdowy Wojska Polskiego z Wybrzeża. Prezentowano go w Gdańsku, Koszalinie i Szczecinie. W 1948 na łamach „Kuźnicy” (nr 13) debiutowała jako poetka wierszem Ojcu. W 1949 wydała powieść Czyściec, pierwszy tom trylogii Dalekie lata. Dalsze, Pusta kwinta i Smuga cienia, ukazały się w 1961, całość wznowiona została w 1963, 1964 i 1973. W 1952 ogłosiła dramat Rubikon, który w tym samym roku wystawił teatr w Łodzi. Ponadto opublikowała dwa tomiki poezji: Wyróżniony ogród (1971) oraz Krajobraz słowa (1982).

Drobne prace literackie, fragmenty większych utworów drukowała na łamach pism: „Gwardzista” (1943), „Kuźnica” (1945–1948), „Głos Ludu” (1946), „Poradnik Oświatowy” (1946), „Odrodzenie” (1948–1950), „Dziennik Literacki” (1948), „Po prostu” (1948, 1957), „Trybuna Wolności” (1948), „Nowa Kultura” (1950–1953), „Wieś” (1950), „Przyjaciel” (1950), „Przegląd Kulturalny” (1961), „Argumenty” (1960), „Wiatraki” (dodatek do pisma „Fakty i Myśli”, 1960), „Literatura” (1974), „Tygodnik Powszechny” (1976–1977).

W Dziale Rękopisów w Bibliotece Narodowej oraz w archiwum rodzinnym przechowywane są m.in. niewydane dramaty Bieńkowskiej: Płonące ulice (z 1943), Sąd ludu (1952), Drugi brzeg (1954), Głos poety, albo Frygijska czapeczka Franciszka Villon (1954), Cyrk (1961), Dróżnicy (1964), powieść Południe wieku (1970). Cenzura, po lekturze wersji ”szczotkowej”, zatrzymała druk powieści. Kolejna próba wydania jej w 1980 nie powiodła się. Powieść ukazała się dopiero pośmiertnie w 2019 roku nakładem wydawnictwa Prószyński i S-ka.

W posiadaniu rodziny znajdują się: przygotowany do druku w końcu lat osiemdziesiątych tomik poezji Pieśń na powtarzalność rzeczy (97 wierszy) oraz kilkadziesiąt innych nieopublikowanych tekstów poetyckich.

W 1949 r. otrzymała nagrodę Ministerstwa Kultury i Sztuki za poemat o Trasie W-Z (Między wschodem a zachodem słońca), w 1950 r. za dramat Rubikon, w 1963 r. II nagrodę za trylogię Dalekie lata.

Do około połowy lat 50-tych pisała w konwencji realizmu socjalistycznego. Dramaty i trylogia powieściowa z tego okresu spotykały się na ogół z przychylną oceną. Aprobacie sugestywności i plastyczności w przedstawianiu losów wielu postaci, „walorów poznawczych”, humanistycznych, „nowatorstwa ideowego”, polegającego na zainteresowaniu się politycznymi konfliktami międzywojnia i okupacji towarzyszyła krytyka „warsztatu literackiego”. Rozległe tło społeczne, obyczajowe nadało trylogii wartość dokumentu przedstawiającego codzienne życie w ostatnich latach istnienia II Rzeczypospolitej oraz w pierwszych latach okupacji hitlerowskiej (do 1943).

Zarówno w dramatach, jak i w powieściach Bieńkowskiej znajdują się nieliczne krytyczne aluzje do współczesnej jej, szeroko pojętej rzeczywistości, których krytyka literacka dotąd nie dostrzegła.

Wiersze okresu socrealizmu nie zostały zebrane i wydane w osobnym tomiku, pozostają rozproszone po licznych czasopismach. Po 1956 przestała drukować swoje utwory, w latach osiemdziesiątych powróciła na łamy prasy. Żywa cząstka jej spuścizny zawarta jest w tomikach poezji wydanych w 1977 i 1982. W lirykach wyrażała zachwyt nad pięknem świata. Życie jawiło się jej jako „wielki hymn zdumienia i pochylonych pleców”, a miłość jako dar, który nie jest łatwo ocalić i do końca zrealizować. Niektóre z wierszy to oszczędne w poetyckim wyrazie metafizyczne traktaty.

Bieńkowska w swojej twórczości dość często wykorzystywała przeżycia autobiograficzne, w tym i realia z rodzinnej miejscowości. Odnaleźć je można w postaci Anny Skuzy z trylogii Dalekie lata, w opisach miejscowości Ogrodowa, w niektórych wierszach z tomików poetyckich: Krajobraz słowa (Mogielnica, Fotografia, Odpust), Wyróżniony ogród (Dom ten, Ganek, Tryptyk, Ten jasny chłopiec). W dedykacji wiersza Dom ten utrwaliła pamięć doktora Antoniego Orlewicza, zasłużonego dla Mogielnicy lekarza medycyny. Żona jego, Helena, przez wiele lat prowadziła dom otwarty, teatr amatorski, w którym występowała m.in. pisarka oraz znany później fizyk Czesław Ścisłowski.

Motywy autobiograficzne, zawarte w prozie i wierszach, poświęcone najbliższej ojczyźnie, „krajowi lat dzieciństwa” i młodości są wyrazem zakorzenienia się pisarki w geograficznej i historycznej przestrzeni stron rodzinnych (krajobrazy, ulice, domy, ludzie).

W 1942 wyszła za mąż za Władysława Bieńkowskiego, publicystę, polityka, późniejszego członka Komitetu Centralnego PPR (1945–1948): dyrektora Biblioteki Narodowej (1949–1956), ministra oświaty, z którym miała dwoje dzieci: Ewę (ur. 1943) i Andrzeja (ur. 1946). Zmarła w Warszawie 20 września 1990.

Spoczywa na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie (kwatera 279, rząd 4, grób 27).

Bibliografia

Zdzisław Szeląg, Bieńkowska Flora, [w:] Słownik wiedzy o Grójeckiem – zeszyt drugi, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, 1994, s. 11-15 – na podstawie źródeł:
Biblioteka Narodowa, Rękopisy i maszynopisy utworów literackich. Zbiór nieuporządkowany;
Archiwum Związku Głównego Związku Literatów Polskich w Warszawie, Teczka personalna;
Słownik współczesnych pisarzy polskich. Oprac. zespół pod red. E. Korzeniewskiej, t. 1, s. 77-81;
Z. Macużanka, Współczesna proza polska, „Polonistyka” 1962, nr 5, s. 51-52;
S. Mękalski, Powieść zaangażowana, „Orzeł Biały” [Londyn] 1964, nr 13/14, s. 4;
A. Hamerliński, Słownik polskich pisarzy współczesnych. Flora Bieńkowska, „Tygodnik Kulturalny” 1965, nr 27, s. 5;
A. Przygoński, Prasa konspiracyjna PPR. Zarys. Katalog. Życiorysy, Warszawa 1966, s. 37, 38, 99, 126;
Za kulisami. Pisarze opuszczają szeregi partii, „Na Antenie” 1966, nr 48, s. 8. Samoistny dodatek do czasopisma „Wiadomości” [Londyn];
Z. Seweryn, Salon literacki Pani Flory, „Słowo Powszechne” 1982, nr 99;
E. Biela, Wszystko jest miłością, „Tygodnik Kulturalny” 1983, nr 6, s. 12;
Z. Szeląg, Słownik pisarzy radomskich. Flora Bieńkowska, „Tygodnik Radomski” 1984, nr 31, s. 8;
(RPT), Poezja Flory Bieńkowskiej, „Słowo Powszechne” 1988, nr 11;
S. Sierotwiński, Kronika życia literackiego w Polsce pod okupacją hitlerowską w latach 1939-1945, Kraków 1988, t. 1, s. 100, 143; t. 2, s. 10, 40;
Z. Łączkowski, Flora Bieńkowska [Pośmiertne wspomnienie], „Słowo Powszechne” 1990, nr 189, s. 6.