Komunistyczna Partia Polski

Komunistyczna Partia Polski – partia polityczna o charakterze skrajnie lewicowym działająca w latach 1918–1938. Do 1925 roku nosiła nazwę Komunistyczna Partia Robotnicza Polski. Komunistyczna Partia Polski głosiła potrzebę obalenia ustroju kapitalistycznego na drodze rewolucji i przejęcia władzy przez proletariat. Była partią ściśle zakonspirowaną. Komunistyczna Partia Polski stanowiła część Międzynarodówki Komunistycznej i w znacznym stopniu była finansowana przez tę organizację. Uzależnienie od Kominternu rodziło podejrzenia o prowadzenie przez KPP działalności agenturalnej na rzecz ZSRR.

Naczelną władzą wykonawczą w Komunistycznej Partii Polski był Komitet Centralny. Niższymi jednostkami organizacyjnymi były okręgi, dzielnice i komórki (koła). Powiat grójecki do 1932 roku wchodził w skład okręgu Warszawa Podmiejska, a w latach 1933–1938 w skład okręgu Warszawa Podmiejska - Lewa. Na terenie powiatu funkcjonowało od 1 do 3 Komitetów Dzielnicowych. Podległe im terytoria dość często ulegały zmianie.

Działalność na terenie powiatu grójeckiego

Informacje na temat funkcjonowania struktur komunistycznych w Grójeckiem w pierwszych latach Il Rzeczypospolitej są dość ubogie. Pierwsze komórki Komunistycznej Partii Polski powstały tu prawdopodobnie w 1919. Na przełomie 1918 i 1919 z inspiracji lewicowych partii robotniczych na terenie byłego Królestwa Polskiego dość masowo zaczęto tworzyć Rady Delegatów Robotniczych. W Grójeckiem rada robotnicza działała w Jasieńcu i prawdopodobnie w Grójcu. Udział w ich strukturach członków KPP, ze względu na brak materiałów źródłowych, jest trudny do ustalenia. Rada w Jasieńcu powstała 1 grudnia 1918 i grupowała robotników cukrowni „Czersk”. Na jej czele stał Aleksander Smoliński. Podczas wyborów parlamentarnych w 1922 na listę sejmową Związku Proletariatu Miast i Wsi, którą wystawili komuniści, w Grójcu padło 281 głosów, a w Górze Kalwarii 125. Na terenach wiejskich w powiecie grójeckim Związek miał najwięcej zwolenników w gminie Komorniki (ponad 100 głosów) i w gminie Kąty (ponad 50 głosów). W całym kraju w 1922 komuniści zdobyli jedynie 2 mandaty poselskie (Warszawa i Zagłębie Dąbrowskie). W listopadzie 1925 do dzielnicy grójeckiej KPP, poza powiatem grójeckim, należał także powiat rawski. W tym okresie dzielnica ta według materiałów partyjnych miała 7 komórek. We wrześniu 1928 dzielnica grójecka KPP (składająca się prawdopodobnie już tylko z powiatu grójeckiego i części powiatu rawskiego) liczyła 10 komórek i 67 członków. Było wśród nich 42 Żydów i 25 Polaków. Wśród komunistów – Polaków zdecydowanie przeważali chłopi. W tym czasie na terenie okręgu Warszawa Podmiejska KPP funkcjonowały 193 komórki liczące 857 członków. Polacy stanowili wśród nich 31%.

W pierwszych miesiącach 1931 roku w dzielnicy grójeckiej według materiałów KPP działało 11 komórek skupiających 57 członków. Do dzielnicy tej należało także Nowe Miasto z pow. rawskiego, na terenie którego funkcjonowały 3 komórki z 23 członkami. W Grójcu istniała wówczas jedna komórka licząca 5 członków (wszyscy narodowości żydowskiej). Z tego samego okresu pochodzą dość szczegółowe informacje o KPP w powiecie grójeckim autorstwa władz administracyjnych. Jak wynika ze sprawozdania wojewody warszawskiego, w pierwszej połowie 1931 komórki KPP działały w Grójcu, Tarczynie, Mogielnicy, Baniosze, Górze Kalwarii i Warce. Według wojewody ruch komunistyczny w Grójcu był mało aktywny i ograniczał się głównie do działalności wśród młodzieży żydowskiej zorganizowanej w miejscowych związkach zawodowych i w Żydowskiej Bibliotece Ludowej. Komunistyczna Partia Polski miała silne wpływy także w takiej bibliotece działającej w Tarczynie. Wśród członków partii komunistycznej w tej miejscowości wojewoda wymienił Icka Łęgę i Symcha Czwernera. W Mogielnicy działaczami KPP byli m.in.: Szlama Blendt, Abram Borensztajn, Zelig Bekier, Izrael Chil Krasucki i Estera Krasucka. W Baniosze komórka komunistyczna składała się z robotników cegielni zrzeszonych w Związku Zawodowym Robotników Przemysłu Chemicznego. Do głównych działaczy KPP zaliczeni zostali: Franciszek Kołodziejski (jednocześnie pełniący funkcję prezesa oddziału wspomnianego związku chemicznego w Baniosze), Henryk Dziewański, Józef Frączyk, Edward Strzelecki i Stefan Strzelecki. Koło KPP w Górze Kalwarii, podobnie jak w Grójcu, Tarczynie i Mogielnicy, zdominowane było przez przedstawicieli mniejszości żydowskiej. Skupieni oni byli w miejscowej bibliotece im. Icchaka Lejba Pereca. Podobna sytuacja, jeśli chodzi o strukturę narodowościową, istniała w kole komunistycznym w Warce. Do działaczy zaliczeni tu zostali Berek Retman i Szulim Zacharowicz. Środowisko komunistyczne w Warce zasilone zostało w większym stopniu przedstawicielami narodowości polskiej dopiero w kolejnych latach. Wśród przyjętych wówczas do Komunistycznej Partii Polski w tej miejscowości wymienić możemy m.in.: Ludwika Kłosa, Henryka Skowrońskiego, Czesława Lisa i Andrzeja Wachnika. W sprawozdaniu wojewody brak jest wzmianek o komórkach wiejskich KPP, które w 1931 działały na terenie powiatu grójeckiego. Ich członkami byli chłopi – Polacy.

W kolejnych latach stan organizacyjny KPP w powiecie grójeckim ulegał dużym wahaniom. Według materiałów partyjnych w połowie 1933 dzielnica grójecka liczyła 55 członków, wśród których było tylko 11 Żydów. W Grójcu istniały w tym okresie 2 komórki. Sprawozdanie KPP z przełomu Iat 1934 i 1935 mówi o funkcjonowaniu na terenie powiatu grójeckiego, poza dzielnicą grójecką, także dzielnic: Warka–Jeziorna i Nowe Miasto. Do dzielnicy Nowe Miasto włączona została licząca 9 członków komórka KPP w Mogielnicy. W dzielnicy grójeckiej wyszczególniono 11 miejscowości, w których istniały organizacje komunistyczne. W sumie liczyły one 56 członków. W dzielnicy Warka–Jeziorna do KPP należało tylko 10 członków. Władze komunistyczne podkreślały, że jest to najsłabsza dzielnica w okręgu, ale z racji przechodzenia przez jej teren linii kolejowej Warszawa–Radom, ma ona duże znaczenie. Już w lipcu 1935 w nazwach dzielnic działających na terenie powiatu grójeckiego nastąpiły pewne zmiany. W sprawozdaniu za ten miesiąc mówi się o dzielnicy: Grójec–Tarczyn, Baniocha–Góra Kalwaria–Warka–Jeziorna i Mogielnica–Nowe Miasto. W drugiej połowie lat trzydziestych KPP na terenie całego kraju duży nacisk kładła na popieranie tzw. jednolitego frontu. Komuniści, do tej pory dość krytycznie odnoszący się do współpracy z innymi partiami lewicowymi, zmienili stanowisko (podobna linia w KPP obowiązywała także w latach 1922–1923). Na terenie powiatu grójeckiego komuniści starali się podejmować współpracę szczególnie z miejscowym Stronnictwem Ludowym.

Najczęściej spotykaną formą wystąpień zewnętrznych Komunistycznej Partii Polski w latach 1918–1938 było prowadzenie akcji ulotkowych, malowanie haseł oraz wywieszanie transparentów i sztandarów. Komuniści uaktywniali się szczególnie przed różnego rodzaju świętami robotniczymi, m.in. przed obchodami pierwszomajowymi. Wspomniane akcje prowadzono również na terenie powiatu grójeckiego. Np. tylko w 1927 w Górze Kalwarii władze administracyjne trzykrotnie odnotowały wywieszenie transparentów komunistycznych: w styczniu, kwietniu i we wrześniu. KPP w powiecie grójeckim prowadziła także działalność na polu kulturalno-oświatowym, brała udział w wyborach do różnych ciał przedstawicielskich, uczestniczyła w organizacji niektórych strajków i innych wystąpień proletariatu. Wobec członków partii komunistycznej i członków Komunistycznego Związku Młodzieży Polski, który był sekcją KPP, stosowano dość często różnego rodzaju środki represyjne, w tym i kary więzienia. Do dużych aresztowań w powiecie grójeckim doszło np. w kwietniu 1929, kiedy to tylko w Grójcu aresztowano 11, a w Górze Kalwarii 5 osób.

KPP była partią funkcjonującą na marginesie życia politycznego II Rzeczypospolitej. W jej szeregach działały osoby o radykalnych poglądach. Początkowo członkowie KPP rekrutowali się szczególnie za środowiska robotniczego i rzemieślniczego, często narodowości żydowskiej. Stopniowo do partii komunistycznej zaczęli trafiać także chłopi. Na terenie powiatu grójeckiego było to szczególnie widoczne w drugiej połowie lat dwudziestych i w latach trzydziestych. Uzależnienie od Międzynarodówki Komunistycznej oraz negatywny (szczególnie początkowo) stosunek do niepodległego państwa polskiego nie mogły przynieść KPP szerszego poparcia. Od działalności w partii komunistycznej odstraszała poza tym obawa przed ewentualnymi represjami ze strony organów policyjnych. Komunistyczna Partia Polski istniała do 1938, kiedy to została rozwiązana przez Komintern.

Bibliografia

Marek Przeniosło, Komunistyczna Partia Polski, [w:] Słownik wiedzy o Grójeckiem - zeszyt drugi, Towarzystwo Literackie im. A. Mickiewicza - oddział w Grójcu, 1994, s. 57–61 - na podstawie źródeł:
Archiwum Akt Nowych, Rady Delegatów Robotniczych, sygn. 167-1, t. 2, k. 19;
Komunistyczna Partia Polski, sygn. 158-XII-23, t. 2, k. 1, 7; t. 5, k. 1;t. 8, k. 12-13; sygn. 158-XII-24, t. 1, k. 13; t. 3, k. 5-6, 20-21; t. 5, k. 20, 27;
Archiwum Państwowe miasta stołecznego Warszawy, Urząd Wojewódzki Warszawski 1918–1939, sygn. 10 (sprawozdanie za grudzień 1926); sygn. 12 (sprawozdanie za styczeń 1927); sygn. 16 (sprawozdanie z 30 kwietnia 1927); sygn. 17 (sprawozdanie z 6 września 1927); sygn. 33 (sprawozdanie z 23 marca i 4 maja 1929); sygn. 39 (sprawozdanie z 21 grudnia 1929); sygn. 52 (sprawozdanie z 7 marca 1931); sygn. 54 (stan organizacyjny ruchu komunistycznego w pierwszym półroczu 1931 roku na terenie woj. warszawskiego);
F. Świetlikowa, Komunistyczna Partia Robotnicza Polski 1918–1923, Warszawa 1968, s. 66-67;
W. Ratyński, Ludzie i walka KPP w powiecie grójeckim, „Biuletyn Historyczny” 1969, nr 8, s. 181-186;
L. Hass, Wpływy ugrupowań politycznych wśród ludności woj. warszawskiego w latach 1919–1922 (w świetle wyborów sejmowych), „Rocznik Mazowiecki” 1972, t. 4, s. 145, 152;
I. Klarner, Warka w okresie dwudziestolecia międzywojennego, w: Dzieje Warki 1321–1971. Studia i materiały, Warszawa 1975, s. 88.