Karol Klimek

Karol Klimek (ur. 16 października 1882, zm. 8 kwietnia 1969) – nauczyciel, pionier i działacz ruchu nauczycielskiego i ludowego.

Biografia

Urodził się 16 października 1882 w małej wsi Linin (14 gospodarstw), 4 km od Czerska, w ówczesnym powiecie grójeckim; syn wieśniaka Kacpra (zm. 1921) i Józefy Rechnio (zm. 1908). Początkowo, przez kilka zim nielegalnie uczył się u wędrownego żebraka - Kubaszewicza, byłego powstańca styczniowego, dawnego organisty z Jasnej Góry, który za sprawą ojca w Lininie zorganizował tajne nauczanie dla około 10 dzieci; we wsi tej nie było wtedy szkoły. Potem Klimek pobierał nauki w Czersku. Tam ukończył 4 klasy, następnie uczył się prywatnie u nauczyciela Stanisława Zalewskiego, a w latach 1899–1904 w zrusyfikowanym Seminarium Nauczycielskim w Łęczycy nad Bzurą. W czasie nauki był członkiem tajnego kółka samokształceniowego. Należący do niego uczniowie uczyli się języka, historii i literatury polskiej. Za śpiewanie w kościele w języku polskim, razem z paroma innymi kolegami, skazany został na trzyletni dozór policyjny. Po ukończeniu seminarium (1902) przez dwa lata nie podejmował pracy z powodu choroby serca. W miarę jednak sił pracował społecznie: w Lininie założył sklep spożywczy, koło młodzieży, bibliotekę, zespół śpiewaczy, teatrzyk, w Czersku – Kółko Rolnicze im. Stanisława Staszica, Spółdzielnię Maślarską „Świt” - Linin - Czaplin.

Pracę zawodową rozpoczął w Zanklewie, w powiecie łomżyńskim, gdzie rozwijał wśród chłopów akcję oświatową (1904–1906). Z Warszawy przywoził wtedy wydawnictwa nielegalnego Polskiego Związku Ludowego, m.in. „Życie Gromadzkie” oraz „Tygodnik Ilustrowany” i „Myśl Niepodległą”, czym naraził się policji, która zaczęła go szykanować, a następnie stosować prowokacje. Należał wówczas do czynnych organizatorów ruchu ludowego. Był aktywnym członkiem Ludowego Koła Oświaty i Polskiego Związku Ludowego, którego był współtwórcą i działaczem. W obawie przed aresztowaniem musiał się ukrywać. W latach istnienia Polskiego Związku Ludowego (od 13 grudnia 1904 do połowy 1907 r.) upowszechniał jego program m.in. w powiecie grójeckim. Zarząd Główny stronnictwa zaopatrzył go w podręczną drukarenkę, na której w Lininie odbijał lokalne odezwy (Drukarnia Komitetu Polskiego Związku Ludowego w Lininie). Wraz z miejscowymi działaczami chłopskimi: Franciszkiem Filutowskim, Józefem i Janem Skrzypczakami z Pieczysk, Janem Lechem z Podgórzyc, Józefem Majewskim z Dobiecina i Stefanem Kazimierczakiem, organistą z Czerska, kolportował tajne druki i prasę Polskiego Związku Ludowego, organizował wystąpienia antycarskie polegające na niszczeniu emblematów cesarstwa rosyjskiego, zawieszaniu sztandarów oraz haseł rewolucyjnych i niepodległościowych.

W 1905 współorganizował nielegalny zjazd nauczycieli ludowych w Pilaszkowie pod Łowiczem (1 października 1905), który wysunął żądanie wprowadzenia nauczania w języku i duchu polskim oraz podjął uchwałę o utworzeniu Związku Nauczycieli Ludowych (ZNL). Jako reprezentant zjazdu objeżdżał powiaty: grójecki, łęczycki, kutnowski, łomżyński, by omawiać z nauczycielami realizację uchwały w sprawie nauczania języka polskiego. Wraz ze Stefanią Sempołowską, Julianem Stefanem Brzezińskim i Zygmuntem Nowickim współtworzył też tajny ZNL. W 1906 zamieszkał w Warszawie. W 1907 podjął pracę w podwarszawskiej wsi Pelcowizna (dziś dzielnica Żerań), najpierw jako nauczyciel, a potem kierownik szkoły elementarnej Towarzystwa Kultury Polskiej. Placówka ta borykała się z kłopotami finansowymi, którym Klimek starał się zaradzić organizując dochodowe zabawy taneczne, loterie fantowe połączone z występami artystów ze stolicy. W ten sposób szkoła stała się centrum życia społeczno-kulturalnego. W 1916 Pelcowizna została włączona do Warszawy, szkoła otrzymała wówczas nr 59 i wkrótce stała się ośrodkiem życia kulturalnego tej części miasta. Staraniem Klimka i jego kolegów utworzono Uniwersytet Ludowy, Koło Śpiewacze, Kółko Dramatyczne, Koło Młodzieży, klub dla zaniedbanych dzieci, bibliotekę i czytelnię czasopism. Klimek cieszył się ogromnym autorytetem wśród mieszkańców Pelcowizny. Jego działalność była gwałtownie atakowana zarówno przez kler, jak i władze carskie.

22 kwietnia 1907 wstąpił do Polskiego Związku Nauczycielstwa; w 1915 na zjeździe delegatów, jako przedstawiciel sekcji szkół elementarnych, wybrany został członkiem jego Zarządu Głównego. Należał do czołowych działaczy Polskiego Związku Nauczycielstwa na Mazowszu oraz pionierów i działaczy politycznych tworzących w Królestwie Polskim postępowe organizacje nauczycielstwa szkół powszechnych. Wraz z Kazimierzem Mamczarskim, członkiem PPS, działaczem sekcji ruchu nauczycielskiego, w latach 1913-1918 kierował tajną Organizacją Nauczycieli Niepodległościowych. Jako członek Komisji Kursów Wakacyjnych utworzonej latem 1916 odegrał ogromną rolę w powstaniu Zrzeszenia Nauczycieli Polskich Szkół Początkowych (ZNPSP) - powstał 30 grudnia 1916 na zjeździe 40 lokalnych organizacji), był jego prezesem (od 31 grudnia 1917) i działaczem; zakładał oddziały powiatowe Zrzeszenia, m.in. w: Grójcu, Sieradzu, Kaliszu i Piotrkowie.

W 1915 podjął starania u władz niemieckich o zezwolenie na wydawanie nauczycielskiego pisma; otrzymał je pod koniec marca 1917. W czerwcu tego roku ukazał się pierwszy numer „Głosu Nauczycielskiego”, którego był twórcą, wydawcą, odpowiedzialnym redaktorem i członkiem Komitetu Redakcyjnego. Na II Zjeździe ZNPSP (1918) wygłosił referat „O polepszeniu bytu materialnego nauczycielstwa”, w którym postulował walkę o periodyczny awans materialny nauczycieli, o stabilizację pracy po upływie 3 lat. Po zjednoczeniu organizacji nauczycielskich w kwietniu 1919, wszedł do prezydium Związku Polskiego Nauczycielstwa Szkół Podstawowych (ZPNSP).

W latach 1919-1952 pełnił funkcję kierownika szkoły nr 23 przy ul. Chłodnej 11, uczył w szkole nr 32 przy ul. Koszykowej 171 (do 1925), przy ul. Poznańskiej 11 (1925–1952). Tuż przed pierwszą wojną światową ukończył Wydział Przyrodniczy Towarzystwa Wyższych Kursów Naukowych (później Wolna Wszechnica Polska); był więc specjalistą przedmiotów przyrodniczych, uczył biologii, chemii i fizyki.

W II Rzeczypospolitej był członkiem Zarządu Wydawnictwa ZNP – „Nasza Księgarnia” założonego w sierpniu 1921, przewodniczącym Sądu Organizacyjnego powstałego w 1930 Związku Nauczycielstwa Polskiego. Po śmierci żony (1921), w związku z koniecznością wychowywania dwóch córek, znacznie ograniczył działalność związkową; w 1927 przestał być członkiem Zarządu Głównego ZPNSP. W 1928 podczas uroczystości odsłonięcia pomnika na stokach Cytadeli wygłosił prelekcję na temat zasług nauczycieli w walkach o niepodległość i w rozwoju oświaty. Do aktywnej działalności w Związku Nauczycielstwa Polskiego powrócił w 1937 w związku ze strajkiem nauczycielskim. Wszedł wówczas w skład rady Seweryna Maciszewskiego, kuratora zawieszonego Związku Głównego ZNP.

Podczas okupacji hitlerowskiej brał udział w tajnym nauczaniu. Aresztowany wraz z siostrą, więziony był na Pawiaku jako zakładnik. Po upadku powstania warszawskiego przeszedł przez obóz w Pruszkowie. Po opuszczeniu szkoły przez dwa lata (1952–1954) pracował w bibliotece Uniwersytetu Warszawskiego jako konserwator książek. W 1958 przeszedł na emeryturę, ale do ostatnich dni życia pracował w Komisji Historycznej ZNP.

W ciągu swego życia współpracował z pismami: „Głos Gromadzki”. Pismo Związku Ludowego (1905-1906), „Siewba” (np. 1907 nr 19) i „Zaranie”. W latach 1912–1914 redagował „Sprawy Szkolne”, dodatek do „Zarania”. Faktu tego, jako nauczyciel podległy władzom carskim, nie mógł ujawnić i nie ujawnił. Zarówno w tym dodatku (np. 1912, nr 3, 11), jak i w innym „Świt - Młodzi Idą” publikował swoje korespondencje i artykuły. W swym długim życiu dużo czasu poświęcił pisaniu historii ruchu nauczycielskiego. Artykuły z tego zakresu, biogramy nauczycieli drukował w „Przeglądzie Historyczno-Oświatowym (np. 1947, nr 2; 1949 nr 2(5); 1966, nr 2; 1968, nr 4; 1969, nr 4). W zbiorze materiałów i dokumentów pt. Polski Związek Ludowy (1957) opracowanym przez Stefana Juliana Brzezińskiego opublikował Z moich wspomnień o Polskim Związku Ludowym [w Grójeckiem]; We Wspomnieniach działaczy związkowych 1906–1949 (1971) zamieścił pracę Jak powstał ZNP (1905–1935); w 1948 ogłosił przewodnik Powązki, który wkrótce został przez cenzurę wycofany z obiegu.

Za pracę niepodległościową w latach 1912–1918 odznaczony został Krzyżem Kawalerskim Polonia Restituta (2 maja 1923), Krzyżem Niepodległości (16 marca 1933) oraz Honorową Odznaką Uczestników Walki o Szkołę Polską w 1905 roku; w Polsce pojałtańskiej za aktywną pracę zawodową i społeczną wyróżniony został licznymi Medalami i orderami, np. „Zasłużonego Nauczyciela PRL”, Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski (22 października 1955), Odznaką Tysiąclecia Państwa Polskiego, Złotą Odznaką ZNP w 50 rocznicę Związku Zawodowego Nauczycieli (nr 15, 27 września 1955).

W 1919 zawarł związek małżeński z działaczką oświatową, Barbarą Sadowską, z którą miał 2 córki: Krystynę (Nyrkowska) i Hannę (Gąsiorowska). Zmarł 8 kwietnia 1969, pochowany został na cmentarzu na Powązkach (kwatera 220).

Bibliografia

• Zdzisław Szeląg, Klimek Karol, [w:] Słownik wiedzy o Grójeckiem - zeszyt czwarty, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, 1996, s. 35–39 - na podstawie źródeł:
• Karol Klimek, Wspomnienia. Droga mojego życia. Maszynowy odpis z rękopisu w posiadaniu córki Krystyny Nyrkowskiej;
• Zarys historii polskiego ruchu ludowego, Warszawa 1963, s. 134;
• (St. B), Karol Klimek, „Głos Nauczycielski” 1969, nr 16, s. 2;
• „Życie Warszawy” 1969, nr 85 z 10 kwietnia [Nekrolog];
• S. Brzozowski, Karol Klimek (1882–1969), „Przegląd Historyczno-Oświatowy” 1969, nr 4, s. 469-476;
• S. Brzozowski, Karol Klimek. 1882-1969, „Ruch Pedagogiczny” 1969, nr 4, s. 528-530;
• MS, Karol Klimek (1882–1969), „Nowa Szkoła” 1969, nr 5, s. 63;
• K. Wojciechowski, Oni tworzyli historię ZNP. Karol Klimek, „Głos Nauczycielski” 1980, nr 10, s. 10-11.