Czersk

Czersk – wieś położona w województwie mazowieckim, w powiecie piaseczyńskim, w gminie Góra Kalwaria. Leży w Dolinie Środkowej Wisły, na skraju wysokiej skarpy, na lewym brzegu rzeki Wisły i w pobliżu ujścia do niej rzeczki Czarnej.

Dawniej miasto (w latach 1350–1870). Znany jest głównie z ruin średniowiecznego zamku książąt mazowieckich.

Do 1952 roku wieś była siedzibą gminy w powiecie grójeckim.

Historia

Nazwa miejscowości

Źródłosłowu nazwy Czersk należy doszukiwać się w nazwie rzeki - Czarnej, a także w położeniu pośród „czarnych” zarośli niegdyś bardzo pospolitego tu krzewu tarniny (cierń, tarń - czerń, czyrń; ciernisko - czyrńsko) Najstarsza wzmianka pisana pochodzi ze źródeł ruskich - z Letopisu Ławrentijowskiego, gdzie w roku 1142 wymieniony jest Czyrńsk (Čьrnьsk). Przez stuleci nazwa miejscowości nie uległa zasadniczej zmianie, o czym zaświadczają liczne źródła: Cirnsk (1236), Chirnesk (1239), Cyrnsko (1242), Chirnscz (1311), Cirsk, Cirsko (1327, 1353, 1355), Czirsko (1413), Czyersko (1456), Czrszko (1494), Czersk (1660).

Początki osadnictwa

Ślady osadnictwa w Czersku są jednymi z najstarszych w tej części Mazowsza. Na wzgórzu zamkowym odkryto cmentarzysko popielnicowe kultury grobów kloszowych sprzed 2 tysięcy lat. Eksploracja archeologiczna dostarcza dowodów, że zasiedlenie wzgórza oraz sąsiednich wzniesień przez osadników (być może) plemienia czerskiego mogło nastąpić w VI-VII w n.e.

Średniowiecze

Wykorzystując naturalne walory na wzgórzu zamkowym założono mniej więcej w połowie XI w. gród warowny, a z początku XII w. datują się ślady kaplicy zamkowej. Z kolei wzmianka wspomnianego Letopisu Ławrentijowskiego mówi o ruskich kniaziach wspomagających księcia Władysława II (1138–1146) swymi wojami „u Czernieczka” w 1142 r. Nieco wcześniej - w połowie X w. Mazowsze, łącznie z obszarem zwanym później - czerskim, włączone zostało w skład państwa piastowskiego. W wyniku podziału Polski, dokonanego przez Bolesława Krzywoustego (1138), Mazowsze przypadło Bolesławowi Kędzierzawemu, a od połowy XII w. to stare terytorium plemienne stało się udzielnym księstwem dzielnicowym, w ramach którego wyodrębniona została dzielnica czerska (1262). Książę mazowiecki Konrad I (ok. 1187–1247) w Czersku wznosi gród, ustala tu swoją książęcą siedzibę (ok. 1240), tworzy czerski okręg kasztelański (przed 1231). Dokument z 27 kwietnia 1245 mówi, że w Czersku poświęcony został kościół (romański) p.w. św. Piotra „in castro” tj. na zamku (funkcjonujący do połowy XVII w.), do którego wkrótce przeniesiony został zespół kanonicki z Grójca z trzema prebendami. Konsekracji tej świątyni towarzyszył trzydniowy (25-27 kwietnia) zjazd książąt. Pierwsza wzmianka o archidiakonacie czerskim pochodzi z 1252 (w 1406 przeniesiony do Warszawy). Wchodził on w skład biskupstwa poznańskiego i mniej więcej pokrywał się z terytorium czerskim, a jednocześnie znacznie przekraczał granice kasztelanii czerskiej. Czersk wyrasta wówczas na główny ośrodek polityczny południowego Mazowsza i dzieje się to w wyniku celowych poczynań Konrada Mazowieckiego. W pierwszej połowie XIII wieku powstaje podgrodzie targowe. Pomyślny rozwój zakłócają Litwini i Rusini, którzy w 1260, a zwłaszcza w 1262, niszczą, palą i pustoszą gród, podgrodzie i ziemię czerską. Odbudowy dokonuje Konrad II (ok. 1252–1294), pierwszy de facto książę czerski. W skład czerskiego zespołu osadniczego wchodziły wówczas:

XIII-wieczny gród, posadowiony na miejscu poprzedniego, założonego w połowie Xl w., a zniszczonego zapewne w czasie walk Władysława II – księcia krakowskiego, z młodszymi braćmi, kiedy to pod Czerskiem miała miejsce koncentracja wojsk i posiłków ruskich,
osada targowa z rozwijającymi się funkcjami handlowo-rzemieślniczymi, umocniona głębokim rowem i obronnymi konstrukcjami drewnianymi,
włość biskupa, poniżej skarpy, wzdłuż jeziorka,
osada Góra, odległa pół mili na północ, też posadowiona na wysokiej skarpie wiślanej, istniejąca ab antiquo według przekazu z 1252, do czasu aż przeszła w ręce urzędników książęcych ok. 1407 r. (pierwszy dziedzic - Witek, starosta czerski).

W przywileju dla wsi Brochowa wspominany jest (1304) Krystyn, wojewoda czerski. Actum et darum in Czyrsko 1352 ks. Siemowit III Starszy dokonuje nadań dla klasztoru dominikanów w Warce, a w 1355 składa hołd lenny królowi polskiemu Kazimierzowi Wielkiemu – „z naszymi ziemiami i zamkami, mianowicie: Czerskim, Rawą, Liwem i Gostyninem”.

Przed 1350 dokonano lokacji miasta Czerska, na prawie polskim, książęcym, a w 1386 - przywilejem datowanym w Warszawie, książę Janusz I (ok. 1350–1429) nadaje mu miejskie „prawo Teutonów Chełmińskie oryginalne” (tegoż roku książę lokował miasta Goszczyn i Nasielsk). Ośrodkiem miasta lokacyjnego był prostokątny, zajmujący ponad 20% powierzchni miasta, rynek - w miejscu poprzedniego placu targowego, czego ślad w postaci trapezoidalnego zarysu czytelny jest do dziś. Rozwinięte podgrodzie szybko stało się miastem dzięki - jak mało kiedy, wielości nakładających się czynników miastotwórczych. Na przełomie XIII i XIV w. gród w Czersku był ośrodkiem okręgu gospodarczego i pełnił funkcję zbiornicy danin, a walory strategiczne zapewniały bezpieczeństwo mieszkańcom. Z kolei położenie rynku targowego Czerska na szlakach handlowych południkowych i równoleżnikowych, a m.in. na drodze toruńsko-ruskiej oraz u zbiegu trzech lokalnych dróg: do Jazdowa, Warki i Grójca, a zwłaszcza na transportowym szlaku wiślanym plus dochodowe przeprawy na rzece: z Kosomca do Czerska i z Góry do Radwankowa zapewniały rozwój gospodarczy. Dochody z handlu wspierało rzemiosło, w tym rudnie, tj. produkcja żelaza z eksploracji rudy darniowej (limonitu), z rybołówstwa wiślanego i w starorzeczu zwanym jeziorem (u podnóża grodowej skarpy). Wreszcie hodowla, koni i owiec, pożytki leśne, łowiectwo, a później rolnictwo i piwowarstwo. Nie bez znaczenia dla rozwoju miasta pozostawał fakt, iż mieścił się tu ośrodek władzy książęcej, kasztelania i - od 3 ćwierci XIV w., siedziba starosty. Stołeczny gród dzielnicy był miejscem sądów ziemskich i grodzkich, gościł licznie przybywające poselstwa, co wymagało rozwinięcia działalności usługowej - wobec dworu, urzędów i gości. Zorganizowany, centralny ośrodek zarządzania wymagał, a zatem i sprzyjał powstawaniu i stabilizowaniu się licznych i o różnym charakterze urzędów związanych z dworem książęcym, administracją ziemską, samorządem miejskim.

Rozwinęło się budownictwo, a o jego zasięgu świadczą ślady domów i ulic znajdowane daleko od centrum współczesnego Czerska - „w polu”. Dominantą architektoniczną był - i pozostał gotycki zamek z kamienia i cegły, z którego zachowały się: północna i wschodnia część muru obronnego, czworoboczna baszta wjazdowa z pomieszczeniami dla zarządcy zamku w części północno-wschodniej i dwie cylindryczne baszty, jedna północno-zachodnia, gdzie były pomieszczenia dla zbrojowni i straży, i druga - południowo-wschodnia, zwana więzienną. Kościołów było kilka, w tym parafialny z przytułkiem w mieście, a poza miastem jeszcze dwa. W rynku - ratusz, z czasem zaniedbany, podupadły, rozebrany. Miasto szczyciło się herbem, w którym znajdowało się wyobrażenie orła, będącego godłem książąt mazowieckich. Później miejsce dumnego orła zajęło wyobrażenie dwóch blankowanych baszt obok siebie stojących, zwieńczonych spadzistymi daszkami, u szczytu których widniały po dwie chorągiewki.

W 1389 odbył się w Czersku zjazd, na którym uchwalony został statut traktujący m.in. o włościanach osiadłych na prawie niemieckim i o włościanach opuszczających swoich panów. Książę Janusz I Starszy (ok. 1350–1429) tworzy po 1379 dzielnicę czersko-warszawską, a w 1406 przenosi do Warszawy kolegiatę czerską i archidiakonat wraz z trzema prebendami i pozostałymi dochodami, zaś actum et darum in Czirsko w 1413 książę ten nadaje Warszawie prawo miejskie chełmińskie i inne przywileje i przenosi tu swoją rezydencję, podnosząc to miasto do godności stolicy książęcej. Czersk traci na znaczeniu, mimo iż pozostaje do XVIII w. głównym ośrodkiem ziemi czerskiej. Nadal odbywają się tu zjazdy mazowieckie (m.in. 1484, 1496, 1522), funkcjonują urzędy ziemskie i grodzkie itd., ale koniunktura ośrodka czerskiego niemal całkowicie załamała się już w XV stuleciu (symptomy widoczne były już znacznie wcześniej), przy czym utrata prymatu na rzecz Warszawy nie jedyną była przyczyną. Powodów było znacznie więcej, a m.in. przesunięcie i oddalenie się od Czerska handlowych szlaków i koryta Wisły (XIV w.), a tym samym oddalenie od drogi żeglownej (transport towarów), dalej – spadek znaczenia obronnego i handlowego oraz pożary i epidemie, a według niektórych opinii również inkorporacja Mazowsza do Korony, wszystko to zdecydowało o ekonomicznym upadku tego miasta.

Goszczyn po włączeniu Mazowsza do Rzeczpospolitej

Po wcieleniu Mazowsza do Rzeczypospolitej (1526) Czersk wchodzi w skład dóbr królewskich, a w 1545 staje się częścią oprawy królowej Bony, obok m.in. Warki, Bądkowa, Goszczyna, Garwolina i Stromca (Strumyecz) na Zapilczu. Nastąpił kolejny, krótki, okres rozwoju miasta, a jego podstawą stało się sadownictwo, uprawa warzyw i winorośli oraz wyrób sukna (13 sukienników w 1564). Według lustracji z tegoż 1564 r. w Czersku było prawie 200 domów, z czego połowa murowanych, a szacunkowa liczba mieszkańców oscylowała wokół jednego tysiąca. Większość stanowili rolnicy, rzemieślników było ok. 150, w tym po 22 szewców i zdunów, 24 piwowarów, 16 szynkarzy, po 9 gorzelników i piekarzy, po 6 krawców i kuśnierzy, 12 prasołów, tudzież kowale, ślusarze itd. Dwa lata później (1566) król Zygmunt August „zlitowawszy się nad upadkiem mieszczan naszych czerskich, którzy po tylekroć przez pożar ognia do zupełnego ubóstwa przywiedzeni... chcąc, aby kiedyś toż miasto nasze Czersk los twój polepszyło” - daje mu różne wolności i przywileje, a m.in. zwalnia od wielu opłat, zezwala pomnażać dochód kasy miejskiej na różne sposoby, a także zezwala odbudować ratusz, łaźnię, wagę, postrzygalnię itd. Temu celowi sprzyjać też miało odbywanie tu sejmików oraz roków ziemskich. Niestety, w 1578 „Czersko - Aleksander Gwagnin widzi już - drzewiane w równinie... a zamek [tylko] murowany na górze...” Rychło też pognębiły ponownie miasto i okolicę epidemie grasujące w latach 1602–1625, tak iż „najsłynniejsza niegdyś miejscowość w województwie mazowieckim.... obecnie nędzna mieścina”, zauważa w 1634 Jędrzej Święcicki. Wszakże dane mu jeszcze było widzieć „u stóp wzgórza... winnicę zaszczepioną i uprawianą z inicjatywy królowej Bony. W kierunku na zachód ciągną się ogrody należące do mieszczan, wspaniale owocujące”, Szwedzi i Rakoczy palą i niszczą (1656–1657) zamek, kościoły i większość zabudowań mieszczańskich (ocalały tylko 22 domy), a epidemie z lat 1661–1662 pozostawiają przy życiu 13 osób.

Lustratorzy królewscy w roku 1660 konstatują: targi (w poniedziałek) i jar marki (dwa w roku) słabe, piwowarstwo już nie to, nie ma łaźni, postrzygalni, winnicy, młyn ledwie jeden i „jeden rybak przy mieście”. Najpoważniejszym źródłem dochodu było, w tej sytuacji, cło wodne, dające ok. 120 florenów prowentu rocznego, a lądowe – 22 florenów. Próbę aktywizacji miasteczka podjął Franciszek Bieliński (1742–1809), ostatni starosta czerski. Skończyło się na zbudowaniu drewnianego ratusza, niedokończonej restauracji zamku i odbudowaniu (1762) prowadzącego doń mostu. Niewiele też pomógł nakaz (1764) odbywania w Czersku roków ziemskie przez tydzień (dla wzbogacenia kasy miejskiej przez przybywających gości). Natomiast przybyli tu w 1765 lustratorzy królewszczyzn zastali miasto „zdezelowane i zniszczone” i de facto zagraryzowane. Nie pozostał śladu po kamienicach, jatkach, młynach i ogrodach, nawet „podatki i cła należące miastu zaginęły”, podobnie, jak zaniknęły targi i jarmarki. Mimo tego do końca I Rzeczypospolitej miasto nadal było siedzibą starosty grodzkiego, sądów grodzkich i ziemskich, a nawet zachował się urząd - już tytularny, kasztelana (ostatnim był Walenty de Piętki Sobolewski, kawaler orderów Orła Białego i św. Stanisława).

Czasy zaborów

Po upadku Rzeczypospolitej Czersk znalazł się pod pruskim zaborem i wtedy to sąd grodzki oraz archiwum przeniesione zostały do Góry Kalwarii. W tym też czasie (1805–1806) wzniesiono murowany, jednonawowy, kościół p.w. Przemienienia Pańskiego. W okresie Księstwa Warszawskiego (1807–1815) liczba ludności w miasteczku przekroczyła liczbę 400, Z chwilą utworzenia Królestwa Polskiego (1815), w Czersku nie było już żadnych władz administracyjnych, a w 1869 - decyzją Komitetu Urządzającego w Królestwie Polskim „na zasadzie Najwyższego Ukazu” Czersk pozbawiony został praw miejskich i zamieniony na „osadę”. W XIX stuleciu było w niej 45 domów, a liczba mieszkańców wahała się w granicach 310-450, z czego ok. 50 osób to Żydzi, którzy pojawili się w Czersku już u schyłku XIV w. Przez chwilę zajaśniało słońce nad czerskim wzgórzem zamkowym, kiedy pojawili się tu powstańcy - najpierw w 1831, z oddziału gen. Macieja Rybińskiego, a w 1863 z oddziału pułkownika Ludwika Żychlińskiego; nadzieja okazała się złudna i krótka.

Na początku XX w. pieczę nad ruinami czerskiego zamku objęło Towarzystwo Opieki nad Zabytkami Przeszłości (1904). Nieco później, w latach 1907–1911, podjęte zostały prace konserwatorskie na zamku pod kierunkiem Kazimierza Skórewicza, kontynuowane od 1927 przez A. Karczewskiego. Rok 1906, pisał się w dziejach Czerska dwiema inicjatywami: wprowadzeniem języka polskiego w gminie i strajkiem robotników rolnych w miejscowym majątku.

● Więcej w osobnym artykule: Rewolucja 1905–1907.

W 1912 roku w miejscowości żyło 818 osób, w tym 794 katolików, 1 prawosławny, 9 luteran, 14 żydów.

Dwudziestolecie międzywojenne

W 1921 roku, w 94 budynkach mieszkało 492 ludzi, w tym 484 katolików, 3 ewangelików

W dwudziestoleciu międzywojennym ilość mieszkańców osiągnęła liczbę zbliżoną do 500 (1930 r.).

II wojna światowa

Podczas II wojny światowej Niemcy zorganizowali tu przejściowy obóz jeniecki.

PRL

Po 1945 r. ponowione zostały próby aktywizacji wsi Czersk (m.in. kółko rolnicze, filia Spółdzielni Ogrodniczo-Pszczelarskiej w Piasecznie, szkoła), skończyło się na eksploatacji tej miejscowości, jako obiektu o walorach architektoniczno-historycznego zabytku. W 1945 uporządkowano i zabezpieczono, a w roku następnym przekazano teren zamku Towarzystwu Turystyczno-Krajoznawczemu. W Iatach 1959–1969 nastąpiła koncentracja badań przez Wojewódzki Urząd Konserwatorski w Warszawie oraz przez Instytut Historii Kultury Materialnej Polskiej Akademii Nauk, a ich dorobek zawarty został w licznych publikacjach, m.in. Jadwigi Rauhutowej, Stanisława Suchodolskiego i Teresy Kiersnowskiej. Od 1974 przez dłuższy czas i na większą skalę przeprowadzone zostały prace konserwatorsko-budowlane, obejmujące remont i adaptację wież - bramnej i wschodniej, na pomieszczenie muzealne a także zabezpieczające i uzupełniające niektóre ubytki w substancji zabytkowej. W toku prac archeologicznych odkryto m.in. ślady wcześniejszego grodu obronnego z XI w., drewniane budynki zrębowe, półziemianki, groby szkieletowe, ceramikę, broń, kabłączki, pierścionki brązowe i szklane paciorki, przedmioty codziennego użytku, kości zwierzęce itd.

Po 1989 roku

U schyłku XX w. w Czersku - niegdyś siedzibie książąt, wojewody, kasztelana i starosty - najwyższą władzę stanowi sołtys, organ wykonawczy samorządu mieszkańców, wsi liczącej 600 mieszkańców (w roku 1961 – 650).

Mniejszość ewangelicka

Władysław Kraska podał, że początkowo wyznawców wiary ewangelicko-augsburskiej chowano na cmentarzu katolickim i wymienił trzy nazwiska: Tejchman, Hober, Eiswzund. Od 1838 roku należeli do gminy ewangelicko-augsburskiej w Pilicy k. Warki i tam chowano zmarłych.

Bibliografia

Napoleon Kosiński, Czersk, [w:] Słownik wiedzy o Grójeckiem – zeszyt piąty, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - Oddział w Grójcu, Grójec 1996, s. 4-11, na podstawie źródeł:
Aleksander Gwagnin, Sarmatiae Europeae descriptio, Cracoviae 1578, s. 205;
Andrzej Święcicki, Topographia siue Masoviae descriptio, Varsaviae 1634, s. 18;
Michał Baliński, Tymoteusz Lipiński, Starożytna Polska pod względem historycznym, jeograficznym i statystycznym opisana, Warszawa 1843, t. 1, s. 389-392;
Felicjan Antoni Kozłowski, Dzieje Mazowsza za panowania książąt, Warszawa 1858, s. 250-378;
Kornel Kozłowski, Czersk historycznie i statystycznie opisany, Warszawa 1858, s. 521-579;
W. Szymanowski, Królestwo Polskie czyli najdokładniejszy obraz tego kraju pod względem statystycznym, jeograficznym i historycznych wspomnień, Warszawa 1859, s. 24-25;
Volumina legum, Petersburg 1859, t. 2, s. 70, 266, t. 7, s. 35, t. 9, s. 370;
Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880, t, 1, s. 833-835;
Latopis ipatiejewski, [w:] Połnoje sobranije russkich letopisiej, S. Pietierburg 1908, t. 2, s. 19;
Teodor Wierzbowski, Przywileje królewskiego miasta stołecznego Starej Warszawy 1376–1772, Warszawa 1913, s. IX i 9-12, 25;
Stanisław Arnold, Terytoria plemienne w ustroju administracyjnym Polski piastowskiej (XII–XIII w.), [w:] Prace Komisji dla Atlasu Historycznego Polski, Kraków 1927, z. 2, s. 66 i n.;
Jadwiga Rauhutowa, Stanisław Suchodolski, Sprawozdania z prac wykopaliskowych w Czersku pow. Piaseczno za lata 1961 i 1962, „Sprawozdania Archeologiczne”, t. 17: 1965, s. 199-216, t. 18: 1966, s. 192-205, t. 21: 1969, s. 181-194 (J. Rauhutowa);
Jan Długosz, Roczniki czyli Kroniki sławnego Królestwa Polskiego, Warszawa 1962 ks. 1-2, s. 114, ks. 5-6, wyd. 1973, s. 313-314 i 332-333, ks. 7-8, wyd. 1974, s. 298-299, ks. 9, wyd. 1975, s. 276, 344, ks. 10-11, wyd. 1982, s. 17;
Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. 10 - województwo warszawskie, z. 14 - powiat piaseczyński, Warszawa 1963, s. 1 i n.;
Kronika Wielkopolska, Warszawa 1965, s. 274;
Teresa Kiersnowska, Sprawozdania z badań archeologicznych w Czersku pow. Piaseczno, przeprowadzonych na terenie miasta w 1965 r., „Sprawozdania Archeologiczne”, t. 19: 1967, s. 195-203;
Teresa Kiersnowska, Czersk w średniowieczu, [w:] Studia z dziejów Piaseczna i powiatu piaseczyńskiego, Warszawa 1973, s. 205-223;
Teresa Kiersnowska, Czersk w XIII i XIV wieku. Ośrodek władzy książęcej na południowym Mazowszu, Warszawa 1986;
Miasta polskie w tysiącleciu, pod red. Mateusza Siuchnińskiego, Wrocław 1967, t. 2, s. 462;
Sławomir Gawlas, Osadnictwo ziemi czerskiej w średniowieczu XII–XV w., [w:] Dzieje Warki 1321–1971, Studia i materiały. Praca zbiorowa, Warszawa 1975, s. 32 i n.;
Jadwiga Rauhutowa, Czersk we wczesnym średniowieczu od VII do XII wieku, Wrocław 1976;
Garwolin, dzieje miasta i okolicy, praca zbiorowa, Warszawa 1980, s. 35-90;
Stanisław Rospond, Słownik etymologiczny miast i gmin PRL, Wrocław 1984, s. 64;
Maria Bogucka, Henryk Samsonowicz, Dzieje miast i mieszczaństwa w Polsce przedrozbiorowej, Wrocław 1986, s. 88-98, 116-158, 246-270, 356, 403, 439;
Kazimierz Rymut, Nazwy miast Polski, Wrocław 1987, s. 56;
Lustracje województwa mazowieckiego w XVII wieku, wyd. Alina Wawrzyńczyk, Warszawa 1989, cz. 2 (1660–1661), s. 1-18;
Nowy Kodeks Dyplomatyczny Mazowsza, Wrocław 1989, cz. 2, dokumenty z lat 1248–1355, s. 66, 126, 138, 190, 304, 317, 325 i 338-339.
Zdzisław Szeląg, Czersk, [w:] Osadnictwo niemieckie w Grójeckiem. Słownik: historia, kultura, gospodarka, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, Grójec 2011, s. 18-19 – na podstawie źródeł:
Spisok naselennych punktov varsavskoj guberni, Varsava 1912, s. 360-361;
Władysław Kraska, O wyznawcach wiary ewangelicko-augsburskiej. Ciąg dalszy, „Komunikat” Towarzystwa Miłośników Góry Kalwarii i Czerska 1992, nr 12(49), s. 8.