Bersonowie

Bersonowie (Bershonowie) – rodzina kupców, bankierów, przemysłowców pochodzenia żydowskiego, działająca głównie w Warszawie, ale także w Grójeckiem.

Historia

Od około połowy XIX wieku właścicielem Boglewic, Osin i Woli Boglewskiej koło Grójca (gmina Jasieniec) oraz dóbr w Błońskiem był kupiec i przemysłowiec warszawski, członek dozoru żydowskich szkół elementarnych (1842), członek Rady Domu Schronienia Ubogich i Sierot, Majer Bershon (1787–1873), protoplasta rodu, który pod koniec XIX w. zasymilował się. Dobra Boglewice (w 1945 – 421 ha) nabył od Wincentego Ryxa (1800–1847). Miał dwóch synów: Mathiasa (1824–1908) i Jana (1829–1913).

Mathias (1824–1908) był znanym warszawskim bankierem, przemysłowcem, handlowcem, kupcem, prezesem szpitala dziecięcego im. Bersonów i Baumanów przy ul. Śląskiej, członkiem zarządu Towarzystwa Dobroczynności i pięciu ochron dla dzieci żydowskich, kolekcjonerem, miłośnikiem historii, historii sztuki, archeologii, autorem takich prac jak np.: Modły starożytne Izraelitów („Biblioteka Warszawska“ 1865), Die alte Krakuer Synagoge in Anzeigen für Kunde der deutsche Vorzeit (1869), Dyplomatariusz dotyczący Żydów w dawnej Polsce na źródłach archiwalnych osnuty. Położył też duże zasługi dla kultury polskiej. Jego żoną była Maria Loewy (1834–1902). Mieli cztery córki: Jadwigę (1853–1912) za poetą i historykiem Aleksandrem Krausharem (1842–1931), Hortensję (1856–1923), za wydawcą, poetą Franciszkiem Salezym Lewentalem (1839–1903), Wandę (1861–?) za bankierem Józefem Baumritterem (1857–1907), Zofię (1863–?) za bankierem Leopoldem Laudauem (1853–1889); pierwsze dwie przeszły na katolicyzm.

Majętność Boglewice przeszła na drugiego syna Majera – Jana Bersona, ziemianina, absolwenta Instytutu Agronomicznego w Marymoncie, sędziego handlowego (1876), prezesa Zarządu Towarzystwa Akcyjnego Cukrowni „Czersk” i „Michałów”, prezesa Komitetu Synagogi na Tłomackiem w Warszawie. W 1897 jako członek gmin stowarzyszonych w Warszawie wysunął myśl założenia niższej szkoły rolniczej dla młodzieży żydowskiej w Częstoniewie (Żydowska Szkoła Rolnicza w Częstoniewie). Ponadto należały do niego dobra: Leszno niedaleko Kampinosu i folwark Osiny w majątku Boglewice. W 1853 wybudował w Woli Boglewskiej cukrownię zatrudniającą w sezonie ponad 200 robotników. Kilka lat później stał się faktycznym właścicielem Cukrowni „Czersk”. W 1887 od Fryderyka Brzezińskiego nabył dobra Boglewice i wybudował neorenesansowy, murowany pałac. Miał sześcioro dzieci: Halinę (ur. 1861), Julię (ur. 1863) za Maurycym Rosenstockiem-Rostockim, Alfreda Zygmunta (1865–1875), Bronisława (1866–1867), Edwarda i Michała.

Michał Berson (1874–1944), adwokat, hodowca koni, właściciel Leszna i słynnej stajni wyścigowej – poślubił Jadwigę Wawelberg (1878–1943), córkę Hipolita (1843–1901) razem przyjęli religię katolicką. Od 1901 był wicekuratorem Żydowskiej Szkoły Rolniczej w Częstoniewie. Podpisywał się Berson.

Brat Michała, Edward Berson (1868–1938) otrzymał w spadku Boglewice i Osiny. Ożenił się z urodziwą, światową, bogatą Justyną z Waltuchów (1872–1948), którą Jarosław Iwaszkiewicz malowniczo przedstawił w Podróżach do Polski. Po śmierci męża z konieczności prowadzeniem majątku Boglewice zajęła się żona (od 1938). W 1930 Justyna Bersonowa na cmentarzu grzebalnym w Boglewicach, wg projektu Jana Antoniego Biernackiego, wybudowała okazałe, w kształcie piramidy, z wewnętrzną kaplicą, modernistyczne mauzoleum z piaskowca. Nad wejściem położono napis: „GRÓB RODZINY EDWARDOSTWA BERSONÓW”. Pochowano w nim zwłoki m.in. Edwarda Bersona. Powojenne napisy informują:

• „ŚP. MICHAŁ // BERSON // WŁAŚCICIEL DÓBR LESZNO // UR. 26 II 1874 // ZGINĄŁ OD BOMBY NIEMIECKIEJ // W DN. 24 IX 1944”;
• „JADWIGA // Z WAWELBERGÓW // BERSON // UR. 20 VII 1878 R. // ZAMORDOWANA PRZEZ NIEMCÓW DN. 26 III 1943 R.”.
• „JUSTYNA Z WALTUCHÓW // EDWARDOWA BERSON // URODZONA W ODESSIE // 28 IX 1872 // ŻYŁA LAT 76 // ZM. 21 SIERPNIA 1948”.

Ponadto w mauzoleum znajdują się trzy inskrypcje w języku francuskim: „PARDONNEZ – MOI! OLGA DININE NÉE WALTUCH DÉCÉDÉE LE 17 NOVEMBRE 1919; AGATHE WALTUCH // NÉE KALINOWSKA // NÉE À WINNICA LE 1 JANVIER 1850 // DÉCÉDÉE LE 22 JANVIER 1939 // À VARSOVIE” oraz pełne ekspresji poświęcone siostrzeńcowi, Aleksisowi René.

W 1945 Boglewice zostały przejęte przez ówczesną władzę Rzeczypospolitej na cele reformy rolnej. „W dniu 6 lutego 1945 roku komisja w składzie: ob. Szumpur Stefan, przewodniczący Komitetu Folwarcznego maj[ątku] Boglewice, ob. Kalankiewicz Tadeusz, kierownik gospodarczy, ob. Konstanty Traczewski, przedstawiciel Urzędu Ziemskiego w Grójcu i Pełnomocnika Rządu do Spraw Reformy Rolnej, ob. Justyny Bersonowej, b. właścicielki majątku Boglewice i Marii Grossmanowej, kasjerki Komisji Folwarcznej przeliczyła ilość książek wchodzących w skład biblioteki, która wynosi 1272 (szafa A – 764 i szafa B – 508), ponadto znaczna ilość druków i czasopism. Książki złożono w dwóch szafach i opieczętowano komisyjnie. Całość biblioteki przekazano pod nadzór ob. Marii Grossmanowej, która została odpowiedzialna za jej całość. Boglewice, dnia 6 lutego 1945 r.”

Obecnie (stan na rok 2007) część ziemi i zabudowań użytkowana jest przez Rolniczą Spółdzielnię Produkcyjną „Przyszłość” (biura i mieszkania pracowników).

Bibliografia

• Zdzisław Szeląg, Bershonowie, [w:] Słownik wiedzy o Grójeckiem – zeszyt siódmy, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, 1998, s. 2–6 – na podstawie źródeł:
• Archiwum Państwowe miasta stołecznego Warszawy - Oddział Góra Kalwaria: „Powiatowy Urząd Ziemski w Grójcu. Protokoły, meldunki i korespondencje dotyczące przejmowania wielkich posiadłości ziemskich i dzieł sztuki na rzecz Skarbu Państwa oraz podania byłych właścicieli ziemskich o przedłużenie terminu opuszczenia majątku 1945-1946”, sygn. 12, k. 11;
• Szkoła rolnicza niższa w Częstoniewie w: Z dziejów gminy starozakonnych w Warszawie, t. 1: Szkolnictwo (Warszawa) 1907 (reprint 1983), s. 253-267;
• Jan Berson, „Świat” 1913, nr 40, s. 26;
• Współcześni polscy działacze polityczni. Mała encyklopedia pod red. Bolesława Jankowskiego i Zygmunta Lewartowicza, Łódź-Warszawa 1919, s. 10-11;
• Zuzanna Rabska, Mathias Bershon, Polski Słownik Biograficzny, t. 1: 1935, s. 469;
• Kazimierz Reychman, Szkice genealogiczne, Warszawa 1936, s. 21-24;
• Stefan Krzywoszewski, Długie życie. Wspomnienia, Warszawa 1949, t. 2, s. 313-315;
• Tadeusz Mieses, Z rodu żydowskiego. Zasłużone rodziny polskie krwi niegdyś żydowskiej, Warszawa 1991, s. 45-46, 131, 162-165;
• Waldemar Baraniewski, Tadeusz S. Jaroszewski, Boglewice piękna pani B., „Spotkania z zabytkami” 1992, nr 7, s. 12-15;
• Waldemar Baraniewski, Tadeusz S. Jaroszewski, Po pałacach i dworach Mazowsza. Przewodnik, Warszawa 1995, poz. 11;
• Henryk Świderski, Armia Krajowa w Obwodzie Grójec - „Głuszec”, Warszawa 1993, s. 60, 153, 171, 218;
• Zdzisław Morawski, Gdzie ten dom, gdzie ten świat, Warszawa 1994, s. 78-79.