Strój ludowy

Strój ludowy – „Określenie strój ludowy odnosi się do chłopskiej tradycyjnej odzieży, głównie świątecznej i obrzędowej. Wyraz strój pochodzi od stroić, co według Samuela Bogumiła Lindego znaczy zdobić. Być może, że określenia tego zaczęto używać wówczas, gdy odzież ludowa stawała się bardziej ozdobna i barwna”.

Strój ludowy w Grójeckiem w szczątkowej postaci funkcjonował do ok. 1945 r. Opisów jego zachowało się niewiele. W dość zwięzłym zarysie przedstawił go Ludwik Górski i Oskar Kolberg. Relacja pierwsza dotyczy okolic Grójca, druga - Góry Kalwarii, Czerska, Czaplina, Czaplinka, Wągrodna, Sobikowa, a więc terenów, które w latach 1879–1952 wchodziły w skład powiatu grójeckiego.

Na strój ludowy męski w drugiej połowie XIX w. składała się biała płócienna koszula z długimi rękawami sięgająca kolan, typu przyramkowego. Kołnierzyk miała stojący; niski czasami misternie haftowany, zapięty na spinkę lub zawiązany na kokardę amarantową wstążką (faworkiem). Koszulę noszono „na wypust”, to znaczy wyłożoną na spodnie i podpasaną skórzanym paskiem, do którego przywieszony był na rzemyku cyganek albo kozik, to jest nożyk z drewnianą rączką.

Spodnie, zwane „gaciami” wykonane były ze zgrzebnego płótna w kolorze białym. Oskar Kolberg nie podał więcej szczegółów dotyczących tej części garderoby, ale patrząc na wygląd spodni w stroju opoczyńskim (kierunek południowy od Grójeckiego) i kolbielskim (kierunek wschodni), które były bardzo podobne, można by przypuszczać, że noszono je przymarszczone z tyłu, spinane z boku na „obartelek” tj. kołeczek zastępujący guzik. Spodnie wkładał włościanin w czarne, juchtowe buty z długimi cholewami. W dni świąteczne cholewa ściągnięta była rzemykiem pod kolanami, latem wywijana i opuszczona do kostek. Jednak w ciepłe dni chłopi najczęściej chodzili boso.

Kolejną część męskiego stroju stanowiła sukmana, zwana kapotą. Była ona wierzchnim okryciem mężczyzn. Wykonywano ją z granatowego lub siwego sukna z małym wykładanym kołnierzykiem, nie odcinana w pasie, sięgała kolan. Zapinano ją na czarne guziki, a z wierzchu przewiązywano wełnianym pasem w kilku kolorach, najczęściej czerwonym, niebieskim, zielonym. Czasami sukmana posiadała klapki przy kołnierzu obszyte czerwoną tasiemką oraz wykończone również taką taśmą. Zimową porą mężczyźni nosili dodatkowo kożuch, który zakładali pod sukmanę.

Nakrycie głowy włościanina zależne było od pory roku i ubrania wierzchniego. Niewysoki z dość szerokim rondem kapelusz wykonany był z czarnego filcu. Dookoła obciągnięty był czarną tasiemką, białymi i czarnymi sznureczkami oraz żółtym szychem (przędzą). Z przodu kapelusza wystawało pawie pióro. Kapelusz noszony był w dzień powszedni oraz święta. Zimą mężczyźni zakładali wysokie baranie czapki. Innym nakryciem głowy był kaszkiet (furażerka), czyli czapka z daszkiem przejęta z mody miejskiej. Włosy noszono długie do ramion z grzywką równo obciętą nad czołem.

Kobiecy strój ludowy to biała perkalowa koszula, która składała się z dwóch części - górnej zwanej „ciałkiem” oraz dolnej zwanej „nadołkiciem”. Koszulę wkładano w spódnicę (kieckę) wykonaną z wełny (szorcu) w białe i niebieskie pasy. Spódnica codzienna z 1936 r. z Budziszyna (gmina Chynów) przechowywana w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie (nr inwentarza 23517) wykonana jest z samodziału wełniano-lniarskiego, rdzawego koloru, w pionowe czarne paski, w dni świąteczne kobiety nosiły spódnice kwieciste. Na spódnicę zakładały fartuch, zwany zapaską, którą wiązano z tyłu. Barwa jej mogła być identyczna jak w spódnicy lub całkiem odmienna.

Fartuch odświętny z 1900 r., pochodzący z Michałowic, gmina Mogielnica, przechowywany w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie (nr inwentarza 23521) wykonany został z samodziału wełnianego, czarnego koloru, w pionowe paski i prążki koloru czerwonego, fioletowego, zielonego i wiśniowego.

Dalszą część stroju stanowił gorset, który noszono na koszuli. Choć Kolberg nie przytoczył dokładnego opisu, to był on na Mazowszu najczęściej dopasowany w talii, a jego dolną część prawie zawsze kończyły „tacki”, tzn. szerokie, zaokrąglone klapki. Gorset sznurowano tasiemką lub zapinano na guziki. Materiałem, który służył do jego uszycia był kupny, wełniany adamaszek. Wykorzystywano kolory pąsowe, niebieskie lub dowolne, ale o jaskrawych odcieniach.

Kolejny element stroju kobiecego stanowiła zapaska „na odziew”. Był to rodzaj fartucha noszonego na ramionach i zawiązywanego na piersiach. Szyto go z szorcu. Zakładany na głowę służył jako ochrona przed złymi warunkami atmosferycznymi.

Zimową porą kobiety zakładały kaftany, które zwano też „przyjaciółkami”. Wykonane były z jasnozielonego sukna i obszyte taśmą tego koloru. Kaftan zapinano na mosiężne guziki. U bogatych gospodyń podszyty był siwym barankiem, a klapy i kołnierz zdobiło futro z lisa. Uboższe kobiety nosiły długie granatowe „przyjaciółki” bez futra, ocieplane watą.

Nakrycie głowy stanowiły różnego rodzaju chustki. Letnią porą używano chustek białych lub kolorowych wykonanych z bawełny. Zawiązywano je z tyłu na głowie, a końce puszczano na plecy. Młode panny dodatkowo ozdabiały głowę kwiatami nagietka, włoskiej piwonii, bzu itp. Kolorowe chustki wełniane noszone były w chłodniejsze dni lub zimą na ramionach. Mężatki zakładały na głowę wysokie czepce wykonane z białego tiulu oraz czółka, opięte różnokolorowymi wstążkami, za które wkładano pawie pióra.

Szyje kobiet zdobiło kilkanaście sznurków korali z bursztynu lub kolorowego szkła. Dodatkowo na czarnej tasiemce zawieszony był medalik.

Na temat obuwia kobiecego Oskar Kolberg nie wypowiada się, wiadomo jednak, że w tym czasie na Mazowszu modne były buciki lub trzewiki wykonane z miękkiej skóry.

Strój ludowy w Grójeckiem prezentował się dostojnie, wykorzystywał interesującą kolorystykę, a jego zanik w drugiej połowie XX wieku należy uznać za dużą stratę dla folklorystyki polskiej.

Bibliografia

• Anna Grochulska, Strój ludowy, [w:] Słownik wiedzy o Grójeckiem - zeszyt ósmy, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, 1999, s. X-Y - na podstawie źródeł:
• Ludwik Górski, Okręg czerski pod względem gospodarskim i przemysłowym, [w:] „Roczniki Gospodarstwa Krajowego” 1851;
• Oskar Kolberg, Dzieła wszystkie, t. 24: Mazowsze cz. I, Kraków 1963, s. 51-53. Reprint;
• Jan Piotr Dekowski, Strój ludowy na obszarze Polski środkowej i jego przemiany, [w:] Kultura wsi Polski środkowej, t. 2, Łódź 1979, s. 221.