Marcellin Petrykowski

Marcellin Petrykowski (ur. 26 kwietnia 1897 we Wrociszewie, zm. 1 września 1972 w Warce) – nauczyciel szkół wareckich.

Urodził się 26 kwietnia 1897 we Wrociszewie, jako syn rolnika Władysława i Klementyny ze Stolarskich. Dzieciństwo i lata młodzieńcze spędził w rodzinnej wsi; od trzeciego roku życia wychowywał go ojciec – matka zmarła przy urodzeniu piątego dziecka. Ojciec, oprócz pracy na roli, dużo czasu poświęcał zbieractwu pamiątek z zakresu historii, archeologii, numizmatyki oraz lekturze książek. Patriotyczne powiązania łączyły go z okolicznymi ziemianami, m.in. z Brzezińskimi i Dall-Trozzami. Był również przyjacielem ojca kardynała Stefana Wyszyńskiego.

Petrykowski przez pewien okres pracował w spółdzielni handlowej, a następnie w roku 1914 wyjechał do Warszawy i razem z Wiktorem Krawczykiem wstąpił na Warszawskie Kursy Nauczycielskie, które ukończył w 1918, tzn. wtedy, kiedy były już przemianowane na Warszawskie Seminarium Nauczycielskie im. Stanisława Konarskiego. Podczas nauki w nim przyjaźnił się z Władysławem Janusem i Stefanem Ubyszem, późniejszymi nauczycielami w Warce, potem podjął pracę na Kujawach w miejscowości Piaski, a następnie w 1919 wrócił do Warki i został nauczycielem w szkole powszechnej.

W 1920, w czasie wojny polsko-bolszewickiej wstąpił jako ochotnik do Wojska Polskiego; po krótkim przeszkoleniu wojskowym w Jabłonnie wziął udział w bitwie warszawskiej pod Ossowem, w której wsławił się ksiądz Ignacy Skorupka. Po zakończeniu wojny i zwolnieniu z wojska powrócił do Warki (1922). Kontynuował pracę dydaktyczną w szkole powszechnej. W roku akademickim 1930/1931 ukończył jednoroczny Wyższy Kurs Nauczycielski przy Państwowym Instytucie Robót Ręcznych w Warszawie – kierunek rysunek i zajęcia praktyczne.

W latach 1927–1939 uczył także w wieczorowej Publicznej Szkole Dokształcającej Zawodowej, kierowanej przez Władysława Janusa, a od 1936 przez Wiktora Krawczyka. Ponadto w latach 1936–1939 w Publicznej Szkole Powszechnej uczył także grupę dzieci żydowskich po zlikwidowaniu Samodzielnej Męskiej Powszechnej Szkoły Żydowskiej, kierowanej przez żydowskiego nauczyciela Margulca (wyjechał).

W międzywojniu, od 1925 r. był czynnym członkiem Związku Nauczycielstwa Polskiego (ZNP): sekretarzem Oddziału Powiatowego (1932–1935), skarbnikiem Ogniska w Warce. W 1937 został delegowany przez wareckie Ognisko ZNP do Warszawy, aby wziąć udział w manifestacji nauczycieli przed Zarządem Głównym ZNP, w związku z jego rozwiązaniem. Była ona zorganizowana w ramach strajku nauczycieli (13 października).

Na początku września 1939 udał się do warszawskiej Rejonowej Komendy Uzupełnień w celu zaciągnięcia się do wojska. Ze względu na błyskawiczne działania wojenne nie został wcielony do armii i wrócił do Warki. Następnie udał się za Wisłę, aby dołączyć do walczących tam polskich oddziałów, ale sytuacja wojenna również nie pozwoliła mu na zrealizowanie zamiaru.

Podczas okupacji 1939–1945 pracował w Publicznej Szkole Powszechnej w Warce oraz we własnym domu prowadził komplet tajnego nauczania w zakresie szkoły powszechnej. Prowadził też w swoim mieszkaniu tajną bibliotekę szkolną, złożoną z patriotycznych książek wycofanych przez okupanta i przeznaczonych do zniszczenia.

W 1940 r. wstąpił do tajnej organizacji wojskowej – Związku Walki Zbrojnej (ZWZ), a następnie do Armii Krajowej (AK); przyjął pseudonim „Maciej”. W jego domu w Warce, przy ul. Cmentarnej zlokalizowano punkt kontaktowy dla członków podziemia, rozdzielano prasę konspiracyjną i czasowo przechowywano ludzi zagrożonych aresztowaniem.

Mimo ciężkiej osobistej sytuacji materialnej przez całą okupację wysyłał paczki do oflagu 2C – Woldenberg oficerowi Wojska Polskiego, Wiktorowi Rychertowi.

W połowie sierpnia 1944 wraz z mieszkańcami miasta został z rodziną wysiedlony; udał się do Jasieńca, a następnie w listopadzie tego roku do Woli Łęczeszyckiej w powiecie grójeckim. W Jasieńcu nawiązał łączność z tamtejszą AK i wysiedlonymi z Warki członkami tej organizacji. W Woli Łęczeszyckiej razem z doktorem Karolem Chróścielewskim, wysiedlonym z Gdyni i mieszkającym w czasie okupacji w Warce, współpracował z tamtejszą organizacją AK, kierowaną przez nauczyciela Publicznej Szkoły Powszechnej (dziś Podstawowej), Leona Rybińskiego. Wspólnie z córką, Michaliną „Micią” we wsi tej zorganizowali punkt kontaktowy „Kedywu” Armii Krajowej – a ściślej – Kobiecych Patroli Minerskich. Kierowała nim mjr Zofia Franio, „Doktor”. Zadaniem punktu kontaktowego było udzielanie pomocy powstańcom warszawskim; działał on do stycznia 1945, a następnie został przeniesiony do Piotrkowa.

Po przejściu frontu w styczniu 1945 Petrykowski wrócił do Warki i organizował szkolnictwo powszechne. W latach 1945–1946 pełnił funkcję kierownika Publicznej Szkoły Podstawowej nr 1 (do 1 lutego 1946); następnie do przejścia na emeryturę uczył w Publicznej Szkole Podstawowej nr 2. Po zorganizowaniu w 1945 r. przez Stanisława Marciniaka gimnazjum w Warce, uczył w nim rysunku jako nauczyciel kontraktowy.

Po powstaniu w Warce Polskiego Stronnictwa Ludowego został jego aktywnym członkiem; do 1947, tzn. do czasu rozwiązania Stronnictwa, pełnił funkcję skarbnika lokalnego koła. Do Zjednoczonego Stronnictwa nie wstąpił i do końca życia pozostawał w milczącej opozycji wobec władzy państwowej. Nie brał udziału w akcjach propagandowych przydzielanych nauczycielom do wykonania. Na emeryturę przeszedł w 1964 roku.

W 1951 r. na podstawie umowy-zlecenia podjął pracę w Instytucie Hydrologiczno-Meteorologicznym w charakterze pracownika prowadzącego stację pomiarową w Warce, którą wykonywał do końca życia.

W 1919 ożenił się z Salomeą Jasińską (zm. 1935), córką Grzegorza i Anny z Lubertów. Miał z nią troje dzieci, dwie córki: Michalinę (Biernacka, ur. 1920) i Dobrosławę (ur. 1923) oraz syna Julliusza (1931–1993). Powtórnie ożenił się w 1937 z Władysławą Zambrzycką, z którą miał syna Jana (ur. 1941).

Za aktywną działalność niepodległościową wyróżniony był Medalem Niepodległości (1929), Srebrnym Krzyżem Zasługi (1936), Pamiątkową Odznaką ZNP (1937), pośmiertnie – Krzyżem Armii Krajowej (1995).

Zmarł 1 września 1972 w Warce i pochowany został na miejscowym cmentarzu.

Bibliografia

• Józef Ruszkowski, Petrykowski Marcellin, [w:] Słownik wiedzy o Grójeckiem – zeszyt ósmy, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, 1999, s. 64-67 – na podstawie źródeł:
• Dokumenty w posiadaniu rodziny;
• Wiktor Krawczyk, Kronika Publicznej Szkoły Zawodowej w latach 1925–1950, s. 2;
• Henryk Świderski, Armia Krajowa w Obwodzie Grójec – „Głuszec”, Warszawa 1993, s. 39, 114;
• Józef Ruszkowski, Armia Krajowa na Ziemi Wareckiej w latach 1939–1992, Warka 1992, s. 50, 65, 76.