Cmentarz żydowski w Grójcu

Cmentarz żydowski w Grójcu rozciąga się między ulicami Wilczogórską a Mogielnicką. Znajduje się w pobliżu „nowego” grójeckiego cmentarza. Ma powierzchnię 1,8 ha.

Historia

Założenie, funkcjonowanie

Cmentarz żydowski w Grójcu został założony w 1794 roku, krótko po przybyciu pierwszych Żydów do Grójca. Zlokalizowano go na południowy zachód od centrum miasta, na wzgórzu. Było to zgodne z zasadami judaizmu, według których cmentarz jest miejscem świętym, a zarazem nieczystym. Powinien więc znajdować się poza miastem, być otoczony murem czy ogrodzeniem. Przy wejściu na cmentarz zwykle znajdowała się studnia, służąca do umycia rąk.

● Więcej w osobnym artykule: Żydzi w Grójcu.

Do czasów współczesnych zachowało się niewiele fotografii przedstawiających cmentarz żydowski w Grójcu. Na ocalałych archiwalnych zdjęciach widać cmentarne wzgórze pełne macew. Te pionowe nagrobki swym wyglądem nawiązywały do bramy – symbolu przejścia z życia ziemskiego do egzystencji w innym świecie. Na niektórych macewach widoczne były wspaniałe płaskorzeźby i malowidła.

Czasy Holocaustu

● Więcej w osobnym artykule: Grójec w czasie II wojny światowej.

W 1939 r. społeczność żydowska Grójca liczyła około 5200 osób. W czasie wojny naziści dokonali eksterminacji grójeckich Żydów. Pod koniec lutego 1941 r. mieszkający w Grójcu obywatele wyznania mojżeszowego zostali wywiezieni do getta w Warszawie. Większość z nich zginęła tam lub w obozie zagłady w Treblince.

W czasie wojny cmentarz żydowski został zdewastowany. Niemcy wybrukowali macewami chodniki oraz drogę do pobliskiego Kobylina, gdzie siedzibę miał niemiecki starosta Werner Zimmermann.

Po II wojnie światowej

Dzieła zniszczenia dokończono po wojnie. Na terenie cmentarza była żwirownia, strzelnica, kryjówka wagarowiczów. W zimie dzieci zjeżdżały tam na sankach. Kirkut traktowany był jako skrót drogi z jednego cmentarza katolickiego na drugi. Nikt specjalnie nie troszczył się wówczas o zachowanie pamięci o żydowskiej społeczności, która przestała istnieć. Trudno pogodzić to z faktem, że w judaizmie obowiązuje zasada nienaruszalności grobów. Nie istnieje też pojęcie likwidacji cmentarza.

Pod koniec lat 70. na grójeckim kirkucie można było zauważyć jeszcze pojedyncze macewy.

Stan obecny

Teren cmentarza został uporządkowany i ogrodzony w 2003 roku staraniem Fundacji Rodziny Nissenbaumów.

Zachowały się jedynie szczątki macew w formie płyt pośród roślinności. Wskutek dewastacji z okresu II wojny światowej, nie zachował się żaden cały nagrobek.

Na cmentarzy znajdują się dwa Miejsca Pamięci Narodowej:

1. Bratnia mogiła ok. 80 Żydów grójeckich zamordowanych zbiorowej egzekucji w Dębówce koło Góry Kalwarii dokonanej 14 lipca 1943 r. została wystawiona w 1949 roku, rok po przewiezieniu na cmentarz ekshumowanych szczątków ofiar. Mogiła zawiera błędny napis w języku polskim i żydowskim: „Bratnia mogiła 200 Żydów grójeckich bestialsko zamordowanych przez zbirów hitlerowskich w lipcu 1943 roku w [sic] Chinowie pod Grójcem. Ekshumowani przez ocalałych Żydów grójeckich". W literaturze naukowej dotąd przewija się błędna informacja o Chynowie jako miejscu stracenia Żydów grójeckich. Wraz z nią podawana jest zawyżona liczba 200 ofiar.
2. Pomnik pamięci zamordowanych Żydów w Grójcu i całym kraju. pomnik w kształcie granitowej macewy został ufundowany w 2002 r. przez mieszkającego w Izraelu grójeckiego Żyda Mosze Meira Kielmanzona. Umieszczono na niej inskrypcję w języku polskim i hebrajskim.

Napis w języku polskim brzmi:

„O ziemio! Nie zakrywaj mej krwi i niech nic nie tłumi mego krzyku. I rzekł: Cóżeś uczynił? Głos krwi twego brata krzyczy do mnie z ziemi. Na pamięć zamordowanych mężów, niewiast i niemowląt gmin żydowskich w Grójcu i całym kraju. O Ty wstaniesz i zmiłujesz się nad Syjonem".

Cmentarz jest jedną z niewielu pamiątek, jakie pozostały na terenie Grójca po ludności żydowskiej.