Biblioteka Małowiejska

Biblioteka Małowiejska – biblioteka zorganizowana przez Bazylego Walickiego (ok. 1762–1802), właściciela znacznych włości w Grójeckiem, starostę mszczonowskiego, wojewodę rawskiego, fundatora kościoła w Belsku Dużym (1776–1779). W latach 1783–1786 wzniósł on w Małej Wsi klasycystyczny zespół pałacowy, w którym umieścił zbiory archiwalne i biblioteczne. Zgromadzone tam zbiory pomnażali kolejni właściciele: Piotr Wichliński (1780–1835), Zdzisław Zamoyski (1801–1870), Jan Tadeusz Lubomirski (1826–1908), Zdzisław Lubomirski (1865–1943), Tadeusz Morawski (1899–1974).

Historia biblioteki

Dzieje biblioteki małowiejskiej nie są dotąd opracowane. Wg informacji zoologa, pedagoga i bibliotekarza, Floriana Stanisława Antoniego Wagi (1799–1890), który w latach sześćdziesiątych XIX wieku porządkował bibliotekę w Małej Wsi, znajdowały się w niej liczne autografy; w tym m.in.: kopia (?) pracy Głos wolny wolność ubezpieczający, pióra króla Stanisława Leszczyńskiego (1677–1766), Diariusz poselstwa Rafała Leszczyńskiego (1650–1703), ojca króla, wojewody łęczyckiego do Porty Ottomańskiej w roku 1700, diariusz sejmu grodzieńskiego (1744), sejmu warszawskiego (1748), sześć nadań dla Mogielnicy, wystawionych przez Ziemowita I (1224–1262), księcia mazowieckiego (od 1248), syna Konrada I (mazowieckiego). W bibliotece przechowywano też inkunabuły, wiele poloników wydanych we Włoszech, Francji, Austrii, a ponadto starodruki (np. Statut Łaskiego z 1507), druki obcojęzyczne (najwięcej w języku francuskim), ogłoszenia, plakaty, broszury, pisemka pochodzące z czasów od Augusta II do 1830, pisma filozoficzne, historyczne i poświęcone gospodarce, encyklopedie, poradniki, podręczniki. Następne dziesięciolecia wzbogaciły zbiory. Ile woluminów liczyła w 1945, nie udało się dotąd ustalić.

Od drugiej połowy XIX wieku zbiory mieściły się w pokoju na parterze. Zlokalizował je tu Jan Tadeusz Lubomirski. Książki „stały w wysokich pod sufit, ciemnych, oszklonych szafach". Część książek z biblioteki małowiejskiej w latach międzywojennych udostępniana była mieszkańcom okolicznych wsi, głównie młodym. Starsze pokolenie w większości nie umiało czytać. 21 maja 1945 w pałacu otwarto Muzeum Powiatowe.

W 1945 zespół pałacowy wraz z biblioteką przejęte zostały przez tworzącą się wówczas władzę PRL, która archiwalia przekazała do Archiwum Głównego Akt Dawnych, a księgozbiór do Biblioteki Narodowej (1946?).

Bibliografia

• Zdzisław Szeląg, Biblioteka Małowiejska, [w:] Słownik wiedzy o Grójeckiem – zeszyt czwarty, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, 1996, s. 7-9 – na podstawie źródeł:
• Archiwum Główne Akt Dawnych, Zespół Mała Wieś, sygn. 756 (katalog rękopisów i starodruków częściowo opracowany przez F. S. Wagę);
• F. S. Waga, Biblioteka Małowiejska, „Gazeta Polska" 1862, nr 246, s. 3-4;
• Z. Morawski, Gdzie ten dom, gdzie ten świat, Warszawa 1994, s. 13, 90, 108-109.