Grójec

Grójec – miasto w Polsce położone w województwie mazowieckim, siedziba powiatu grójeckiego oraz miejsko-wiejskiej gminy Grójec.

Przez miasto przepływa Molnica, będąca dopływem rzeki Kraski.

Według danych GUS z 31 grudnia 2019 r. Grójec liczył 16 758 mieszkańców.

Historia

Prehistoria

● Więcej w osobnym artykule: Prehistoria Grójca.

Grójec jest uznawany za jedną z najstarszych osad na południowym Mazowszu. Pierwsze ślady osadnictwa datowane są na VII wiek p.n.e.

Średniowiecze

W XI i XII w. istniał w dzisiejszym Grójcu gród kasztelański, który znajdował się na miejscu dzisiejszego kościoła farnego. Jego poprzednikiem był prawdopodobnie gród znajdujący się w Woli Worowskiej. Osłabienie znaczenia Grójca było konsekwencją wydzielenia przez księcia Konrada I kasztelanii w Czersku z kasztelanii grójeckiej, która obejmowała początkowo całe południowo-wschodnie Mazowsze.

Miasto wzmiankowane po raz pierwszy w 1234 r. jako Groze, wywodzi swą nazwę od staropolskiego wyrazu grodziec oznaczającego ‘zamek, gród, miasteczko’. Od połowy XI wieku był kasztelanią. W XII wieku mieściła się tu siedziba archidiakonatu mazowieckiego (w diecezji poznańskiej), przeniesiona w drugiej połowie XIII w. do Czerska.

Miejscowość mimo swojego znaczenia w regionie otrzymała prawa miejskie dopiero w 1419 r. z nadania księcia mazowieckiego Janusza I Starszego.

XVI-XVIII wiek

Miasto rozwijało się w XV–XVI w. dzięki przywilejom książąt mazowieckich i królów polskich.

Miasto uzyskało w 1526 r. statut miasta powiatowego.

W 1564 r. Grójec, będący starostwem niegrodowym, miał ok. 200 domów i 1000 mieszkańców.

Na przełomie XVI i XVII w. słynął z produkcji piwa (popularnego w Warszawie) i strun do lutni oraz z kilku murowanych budynków, zwłaszcza z murowanego kościoła pw. św. Mikołaja Biskupa.

Miasto było zniszczone w 1656 r. podczas potopu szwedzkiego. W Grójcu zostało wówczas tylko 16 domów, a z 40 ogrodów uprawiano zaledwie 15. "Ratusz, łaźnia, postrzygalnia i waga – to wszystko przez nieprzyjaciela zniszczało." Brakowało młyna, zniknęli piwowarzy. "Jeden tylko mieszczanin ma kocieł swój, w którym czasem piwo warzy."

Odbudowa ze zniszczeń postępowała powoli; drzewiany Grójec zresztą często się palił. W 1. ćw. XVIII w. jeden ze starostów, aby ożywić gospodarkę miasteczka, wystarał się o przywilej na przeniesienie targu z soboty na niedzielę. Niedzielny targ przyczynił się do obniżenia frekwencji na nabożeństwach w Lewiczynie, co wywołało ostrą reakcję ks. Jana Stanisława Kostki Wujkowskiego, dziekana grójeckiego.

W 1765 r. miasto miało tylko 34 domy i kilka lepianek. Wiek XVIII zakończyło z 78 domami i ok. 450 mieszkańcami.

1795-1914

● Więcej w osobnym artykule: Grójec pod zaborami.

W wyniku III rozbioru Rzeczypospolitej, w 1795 r. Grójec znalazł się w zaborze pruskim jako ośrodek powiatu czerskiego w prowincji Prusy Południowe. U progu nowych rządów w mieście stało 78 domów (1797). W 1807 r. wszedł w skład Księstwa Warszawskiego (departament warszawski), a osiem lat później — Królestwa Polskiego (województwo mazowieckie, a potem gubernia warszawska).

Wskaźniki demograficzne miasta na początku XIX wieku zdecydowanie się poprawiły: Grójec liczył 1037 mieszkańców w 1808 r. i 1685 w 1827 r. Było to spowodowane przyrostem liczby ludności żydowskiej i stacjonowaniem oddziałów wojskowych. Przeprowadzenie bitych traktów przyczyniło się do ożywienia handlu zbożem.

● Więcej w osobnym artykule: Żydzi w Grójcu.

W 1829 r. gród Skargi nie wyglądał zbyt imponująco. Owszem, w centrum był rynek z ratuszem, ale tylko ok. 20 ulic – ciasnych (Wąska), krótkich (Przechód) i niebrukowanych (Piaskowa, Iłowa). Przeważały nazwy kierunkowe: Warecka, Kielecka, Radomska, Krakowska, Warszawska, Wilczogórska. Do lokalnej historii odnosiły się jedynie nazwy dzielnic: Starostwo i Skargowo vel Skargowszczyzna. Do tradycji kościelnych nawiązywały: Kościelna, Farna i Poświętne; na cmentarz katolicki prowadziła Żałobna. O obecności artylerzystów świadczyła Wojskowa, zaś o rustykalnym charakterze miasta – Stodolna. Ówczesna Warecka w zasadzie pokrywała się z obecną Krótką i dochodziła do dzisiejszej ul. Piłsudskiego (wtedy: Gościniec Warecki). Dookoła rozpościerały się ogrody, place i kliny (miejskie, plebańskie, starościńskie, stodolne, wojskowe).

W 1862 r. Grójec miał 2825 mieszkańców, w tym 768 katolików i aż 2048 starozakonnych. Domów drewnianych było 110, murowanych jedynie 16. Symbolem miasta był ratusz, zbudowany według miejscowej tradycji w latach zaboru pruskiego, zaś zdaniem historyków sztuki na początku lat 20. XIX w. według projektu Hilarego Szpilowskiego. Grójec posiadał wówczas: areszt detencyjny, jatki rzeźnicze i piekarskie, szopę na narzędzia ogniowe, rzeźnię, piętrowy spichrz (prywatny), dwa młyny, wiatraki, cegielnię, szpital, aptekę, dwie szkółki elementarne (męską i żeńską), sąd okręgowy, stację pocztową, koszary wojskowe.

W 1867 r. Grójec został siedzibą powiatu, utworzonego przez władze carskie. Z tego właśnie roku pochodzi rycina zamieszczona w „Tygodniku Ilustrowanym”. W 2012 r. na ścianie kamienicy gminnej, przy skrzyżowaniu ul. Piłsudskiego i Armii Krajowej, skopiował ją Sebastian Krawczak, artysta ze Stowarzyszenia Plastyków Ziemi Grójeckiej. Widzimy żydowsko-polskie miasteczko – miejsce jarmarków zbożowych i targów.

W 1872 r. powołano Towarzystwo Zaliczkowo-Wkładowe. Ok 1880 r. zbudowano więzienie – reprezentacyjny, higieniczny gmach przy wjeździe do miasta – oraz przytułek pełniący również funkcję resursy obywatelskiej.

Władysław Reymont, pielgrzymujący w 1894 r. do Częstochowy przez Grójec, zauważył: Bardzo przyzwoite miasto powiatowe. Ma tylko bruki tak spiczaste, że ledwie iść mogłem. Cukiernię znalazłem, ale nie było w niej herbaty. Stojący na wzgórzu kościół wydał mu się bardzo mały.

W następnych latach wciąż wzrastała liczba ludności i w 1914 r. doszła do 7500 mieszkańców. Wtedy doprowadzono do Grójca kolej wąskotorową z Warszawy.

I wojna światowa

● Więcej w osobnym artykule: Grójec w czasie I wojny światowej.

W latach okupacji niemieckiej 1915–1918 burmistrz Grójca i radni wzięli się do szeroko pojętych generalnych porządków. Zamówiono blaszane tablice z nazwami ulic oraz numerami domów. Staro-Warszawską przemianowano na Szpitalną, Włodarszczyznę na Ogrodową, ulicę bez nazwy na Worowską. Wymierzono – wiodącą do stacji kolejki wąskotorowej – Drogę Laskową, czyli dzisiejszą Laskową. Dużego znaczenia nabrała także druga ulica prowadząca do stacji kolejki – Warecka (dawny Gościniec Warecki), której bruk – w związku z dużym ruchem ulicznym – należało ciągle poprawiać. Ulicę Wojskową przemianowano na Piotra Skargi.

W 1917 r., na fali ogólnonarodowego entuzjazmu wywołanego obchodami setnej rocznicy śmierci „naczelnika w sukmanie”, nowo założony park miejski ochrzczono imieniem Tadeusza Kościuszki. Kontynuowano – zaczętą jeszcze za rosyjskich rządów – budowę domu ludowego.

1918-1939

● Więcej w osobnym artykule: Grójec w okresie dwudziestolecia międzywojennego.

U progu niepodległości Grójec liczył 9780 mieszkańców, w tym 5555 Żydów, chlubiących się drewnianą synagogą przy Bożniczej oraz siedzibą kahału przy ul. Lewiczyńskiej.

Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę, Grójec pełnił rolę miasta powiatowego w województwie warszawskim.

W 1919 r. ukazała się pierwsza monografia Grójca autorstwa Wacława Skarbimira Laskowskiego.

Miasto nadal rozwijało się głównie w kierunku stacji – wzdłuż Wareckiej. W międzywojniu najpierw zbudowano tam gmach Starostwa Powiatowego, następnie zaś Publiczną Szkołę Powszechną nr 1 im. Pierwszego Prezydenta Rzeczypospolitej Gabriela Narutowicza. Na początku lat 30. wytyczono dzielnicę dla średniozamożnej ludności: ul. Środkowa, Graniczna i Dolna oraz ulicę bez nazwy, czyli Polną.

W dniu 3 listopada 1928 r., tuż przed 10. rocznicą odzyskania niepodległości, Rada Miejska jednomyślnie uchwaliła przemianowanie Wareckiej na Marszałka Piłsudskiego, jednocześnie Komendantowi nadano tytuł Honorowego Obywatela Grójca. W 1937 r. nowo otwartej ulicy (dawniej Droga Wiatraczna bądź Dróżka Wiatraczna) nadano nazwę Polskiej Organizacji Wojskowej.

II wojna światowa

● Więcej w osobnym artykule: Grójec w czasie II wojny światowej.

W 1939 r. Grójec miał ok. 10 500 mieszkańców i ok. 30 ulic.

W październiku 1939 r. został włączony przez Niemców do dystryktu warszawskiego Generalnego Gubernatorstwa. Grójeckie było terenem działania licznych oddziałów partyzantów walczących z okupantem.

Podczas II wojny światowej hitlerowcy wymordowali prawie wszystkich miejscowych Żydów. W roli gospodarzy miasta wyasfaltowali ulice Skargi i Piłsudskiego (Pilsudsky Strasse), zbudowali basen koło budynku starostwa i fontanny na rynku.

Po 1945 roku

Grójec został wyzwolony 15 stycznia 1945 r. (na pamiątkę tego faktu Warszawską przemianowano na 15 Stycznia). W okresie pojałtańskiej Polski postępował rozwój cywilizacyjny i gospodarczy, przybywało mieszkańców, domów i ulic. Nie dało się uniknąć zmian mających symbolizować „postępowe” przemiany społeczno-polityczne, wszechobecną ideologię oraz obowiązującą wykładnię dziejów. Zamiast Marszałka Piłsudskiego – Związek Walki Młodych, zamiast Polskiej Organizacji Wojskowej – Świerczewskiego, zamiast Rynku – najpierw Plac Stalina, potem Plac Wolności. Laskową przemianowano na Dwudziestolecia, Radomską na Aleję Niepodległości. Manifest PKWN z 22 lipca 1944 r. uczczono ulicą 22 Lipca.

Do większych inwestycji z lat Polski Ludowej należą: budowa stadionu, nowego szpitala i gmachu szkoły podstawowej, tzw. dwójki. Większość rozrastającego się miasta skanalizowano i zwodociągowano. W połowie lat 70. pod budownictwo jednorodzinne przekazano teren położony w obrębie Al. Niepodległości i ul. Lewiczyńskiej. Wybierając patronów nowych ulic, sięgnięto m.in. do etosu II wojny światowej: Gwardzistów, Armii Ludowej, Batalionów Chłopskich. Władze jako patrona ulicy nie zaakceptowały Armii Krajowej, choć podobno przemycono nazwę w zawoalowanej formie: Walecznych. Patronem nowej ulicy domów jednorodzinnych ustanowiono żołnierza Gwardii Ludowej rodem z niedalekiego Uleńca, Władysława Pietrusiaka (1909–1944), który przez rok uczęszczał do grójeckiego gimnazjum.

W 1975 r. miasto weszło w obręb województwa radomskiego.

W 1990 r. ulicę Związku Walki Młodych przemianowano na Józefa Piłsudskiego, a 22 Lipca na Jana Pawła II. 24 kwietnia „Gazeta Grójecka” informowała: Nie ma już ulicy Związku Walki Młodych – jest Józefa Piłsudskiego. W kolejce do zmiany czekają: Armii Ludowej, Gwardzistów, Świerczewskiego, 22 Lipca, Dwudziestolecia, Trzydziestolecia, Czterdziestolecia, … i starczy!. Uwadze redakcji umknęła uchwała o przemianowaniu 22 Lipca na Jana Pawła II. Jeszcze w 1990 r. 15 Stycznia przemianowano na Armii Krajowej, zaś Świerczewskiego na POW. Potem Dwudziestolecia przemianowano na Laskową, Pietrusiaka na Bankową. Wśród nowych ulic przybyły: Józefa Wybickiego i Strażacka.

Po kolejnej reformie samorządowo-administracyjnej w 1999 r. Grójec jest siedzibą władz powiatu grójeckiego, należącego do województwa mazowieckiego.