Pilica (gmina Warka)

Pilica – wieś w Polsce położona w województwie mazowieckim, w powiecie grójeckim, w gminie Warka. Położona jest niedaleko od krawędzi wyniosłego, lewego brzegu rzeki o tej samej nazwie, w odległości 6 km na północny wschód od Warki, przy drodze biegnącej z tego miasta do Ostrołęki i Mniszewa, to znaczy przy dawnym trakcie warszawsko-lubelskim prowadzącym z Warszawy przez Górę Kalwarię, Konary, Ostrołękę, Pilicę, Rozniszew do Puław na most przez rzekę Pilicę w Mniszewie. Dziś przy drodze stoją nieliczne, duże, pojedyncze sosny, pozostałość po wielkich mazowieckich borach. Na skarpie rozciągają się ogrody mieszkańców wsi, których zabudowania znajdują się w pewnej odległości od traktu.

Historia

Nazwa wsi Pilica przyjęta została od nazwy rzeki, nad którą jest położona. „Obfite źródła rzeki, szybko wypływają spod wysokiej góry pod miastem Pilicą i dlatego też w dalszym biegu rzeka ma szybki tok wodny, a przeto jej brzegi są głęboko werżnięte w ląd.” (S. Rospond). Nazwy rzeki, miasta i wsi wywodzą się z wyrazów: pilić = „naglić, pilny”, przynaglać, napędzać. Była to „nagląca rzeka”. W dokumentach historycznych wieś Pilica wymieniana jest jako Pilcza (1425), de Pylcza (1500), Pilcza (1576), Pilica (1827). Dodanie do pierwotnej nazwy formantu -ica (Pilica) uczyniło nazwę rzeki, miasta, wsi bardziej wyrazistą; w gwarze pilica oznacza grunt gliniasty; podmokły. Od 1668 wieś była w posiadaniu Jana Baranowskiego, miecznika bracławskiego, od 1745 – Staniszewskich.

Pilica i sąsiednie miejscowości były terenem walki wojsk Stefana Czarnieckiego (7 kwietnia 1655) ze Szwedami (Bitwa pod Warką) i ich ucieczki w kierunku Chynowa i Czerska. Polegli polscy żołnierze pochowani zostali m.in. przy prezbiterium na zewnątrz kościoła w Ostrołęce. W czasie budowy nowej świątyni wydobyto 47 czaszek należących do młodych osób.

W drugiej połowie XVIII w. Pilica była własnością szambelana królewskiego, zapewne Augusta Fryderyka Moszyńskiego. Wówczas na zakręcie skarpy stała potężna murowana baszta, z której roztaczał się widok na piękną dolinę rzeki i wieś Rozniszew położoną na przeciwległym brzegu Pilicy. Można przypuszczać, że była ona wystawiona przez książąt czerskich jako punkt obserwacyjny, z którego sygnalizowano załodze zamku czerskiego pojawienie się wroga. Szambelan Moszyński odrestaurował i adaptował basztę na ozdobny belweder w sentymentalnym parku. Rozciągał się on na wzmiankowaniem wysokim brzegu Pilicy oraz w przecinających skarpę jarach.

W 1823 wieś miała 23 domy i 187 mieszkańców. W pierwszej ćwierci XIX w. należała do Marcina Szwendera, a następnie po nieudanym małżeństwie i rozwodzie nabyła ją księżna Maria Anna z Czartoryskich Wirtemberska - von Württemberg-Montbéliard (1768–1854), córka gen. ziem podolskich, Adama Kazimierza Czartoryskiego (1734–1823). W drugiej ćwierci XIX w. z jej polecenia w Pilicy przebudowano park w stylu angielskim i rozebrano belweder, a cegłę z niego użyto do budowy kościoła katolickiego (w stylu neogotyckim), który później zamieniony został na ewangelicki. Domownikiem, przyjacielem i spowinaconym z księżną plenipotentem, zarządcą jej dóbr w latach 1823-1836, był Franciszek Lessel (1780–1838), kompozytor, pianista i pedagog, brat architekta, Fryderyka Alberta (1787–1822). Zmarł w Pilicy i zgodnie z życzeniem pochowany został na cmentarzu w Ostrołęce. W 1961 r. z inicjatywy proboszcza, ks. kan. Mariana Pełki, skromny, klasycystyczny nagrobek został odnowiony przez Ministerstwo Kultury i Sztuki. Wirtemberska była rozmiłowana w nadpilickim krajobrazie i latem niekiedy przebywała w dworku lub zatrzymywała się w drodze do Puław. Tu prawdopodobnie napisała sentymentalną powieść Malwina czyli Domyślność serca (1810). Akcja jej posiada nie tylko wiele motywów autobiograficznych, ale i osadzona jest w krajobrazie przypominającym wieś Pilicę. Z inicjatywy pisarki przebudowano ją w stylu holenderskim, a mieszkańców zobowiązano do chodzenia w strojach holenderskich.

W czasie powstania listopadowego rodzina Czartoryskich, w tym i księżna Maria Anna, opowiedzieli się za powstaniem. Z tego powodu car Mikołaj I skonfiskował dobra pilickie, które w 1832 przekazał generałowi - adiutantowi, księciu Adamowi Wirtemberskiemu, synowi Marii Anny. Książę Adam był wyznania ewangelickiego i dlatego sprzyjał współwyznawcom. W Pilicy i okolicach osadzał niemieckich kolonistów, którzy założyli tu gminę ewangelicką. Przed 1835 r. książę przekazał jej kościół, dom dla pastora oraz teren na cmentarz (przy trakcie, przed wsią od strony Warki). W latach 1892-1903 pastorem gminy był Henryk Michał Tochterman (1864-1929), współtwórca literatury religijnej.

W 1863 w pobliżu Pilicy toczyły się walki powstania styczniowego. Wg miejscowego podania na Łysej Górze rozstrzelany został dziedzic Pilicy, Ludwik hr. Grabowski. Kolejnymi właścicielami wsi byli: Kobylańscy, następnie Marianna z Grabowskich i Edward Prozorowie.

Podczas walk wojsk radzieckich i polskich z niemieckimi na przyczółku warecko-magnuszewskim wieś została całkowicie zniszczona. 26 sierpnia 1944 Niemcy zarządzili natychmiastową ewakuację ludności mieszkającej w Warce i okolicznych wsiach (Konary, Pilica, Gąski, Przylot, Stara Warka, Ostrówek, Dębnowola, Magierowa Wola). W ciągu 2 godzin musiała ona opuścić swe domy. Ponieważ wcześniej Niemcy wzięli wszystkie pojazdy, mogła zabrać ze sobą tylko podręczny bagaż. Cały majątek, wraz z niezebranym zbożem, pozostał na miejscu. Wysiedlaniu towarzyszyły łapanki, głównie mężczyzn, których wywożono do Niemiec lub kierowano do kopania rowów strzeleckich. Do ich szalowania używano drewna, m.in. z rozbieranych domów. Wojsko niemieckie przygotowując się do obrony zburzyło kościół i dwór, a okoliczne pola zaminowało. Wieś zamieniona została na swego rodzaju fortyfikację, którą wojska radzieckie przez dłuższy czas ostrzeliwały i bombardowały. W wyniku nalotów i min zginęło wiele osób. Miejsce, gdzie stał dwór i położony był park porośnięte jest chaszczami.

14 stycznia 1945 wojska radzieckie przełamały obronę niemiecką i zajęły Konary, Ostrołękę i Pilicę. Wówczas okazało się, że wieś została prawie w całości zniszczona. Ocalał stary kamienny krzyż upamiętniający przeprawę powstańców 1863 r. do Puszczy Kozienickiej. Z założenia parkowego zachowały się tylko ślady kaskad i szpalerów.

Podczas okupacji wielu kolonistów z Pilicy; ulegając naciskowi Niemców; podpisało volkslistę. W związku z tym w 1944 opuścili oni wieś i w ten sposób przestała istnieć gmina ewangelicka w Pilicy; zniszczeniu uległ cmentarz.

Po wypędzeniu Niemców ludność powróciła do wsi i zamieszkała w ziemiankach. Odbudowa miejscowości przy pomocy państwa trwała do 1947 r. Przeprowadzaną w ramach reformy rolnej parcelację majątku Prozorów (133,48 ha) opóźniały długotrwałe prace przy rozminowywaniu pól.

Obecnie wieś liczy ok. 200 mieszkańców i 42 zagrody gospodarskie. W tym malowniczym zakątku Grójeckiego i szerzej Mazowsza, rolnicy uprawiają truskawki oraz prowadzą sady owocowe. Nad Pilicą, nad którą leży wieś, znajdują się tereny rekreacyjne, w tym piękne, piaszczyste plaże.

Bibliografia

• Zdzisław Szeląg, Pilica, [w:] Słownik wiedzy o Grójeckiem – zeszyt siódmy, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, 1998, s. 74–78 – na podstawie źródeł:
• Ludwik hr. Grabowski, Znad brzegów Pilicy, „Tygodnik Ilustrowany” 1870, nr 105-107;
• Bronisław Chlebowski, Pilica [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1887, t. 8, s. 138-139;
• Jan Michał Rozwadowski, Nazwy Wisły i jej dorzecza. Monografia Wisły, [Warszawa 1922], s. 18;
• Przedruk: Studia nad nazwami wód słowiańskich, Kraków 1948;
• Gerard Ciołek i Witold Plapis, Materiały do słownika twórców ogrodów polskich, Warszawa 1968, s. 100;
• Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. 10: Województwo warszawskie. Pod red. Izabelli Galickiej i Hanny Sygietyńskiej. Wstępną inwentaryzację przeprowadził Dariusz Kaczmarczyk, Warszawa 1971, s. 56-57;
• Jadwiga Borkowska, Warka i okolice w latach 1944-1950 [w:] Dzieje Warki 1321-1971. Studia i materiały. Praca zbiorowa, Warszawa 1975, s. 130-135;
• Stanisław Rospond, Słownik etymologiczny miast i gmin PRL, Wrocław 1984, s. 289;
• Adam Penkalla, Gmina i cmentarz ewangelicki w Pilicy k. Warki, „Radomir” 1987, nr 1, s. 15-20;
• Danuta Kopertowska, Nazwy miejscowe woj. radomskiego, Kielce 1994, s. 459-460, przypis 30, s. 502;
• Lechosław Herz, Wędrówki mazowieckie. Pilica siedlisko muz, „Życie Warszawy” 1996, nr 209, s. 3.