Helena Robliczek

Helena Robliczek, vel Robliczkowa (ur. 8 lutego 1892 w Stanisławowie, zm. 29 grudnia 1962 w Warszawie), kryptonimy: „HR”, „RH”, „Hr”, „Hel.”, „Rob.” – polonistka szkół średnich, literatka, publicystka, felietonistka, eseistka, recenzentka przedstawień teatralnych i książek z zakresu literatury, z Grójcem związana pracą w Liceum Ogólnokształcącym (10 lat).

Urodziła się 8 lutego 1892 w Stanisławowie, jako córka Leona i Laury Langer. W 1911 r. ukończyła Prywatną Szkołę Średnią Marii Hildde Hildebrand w Przemyślu i podjęła studia w Wiedniu, a następnie na Uniwersytecie Lwowskim im. Jana Kazimierza. 9 maja 1915 wyszła za mąż za Józefa Robliczka (1894–1926), pracownika Urzędu Miasta w Przemyślu, według Zygmunta Felczyńskiego, socjalizującego, lokalnego publicystę i teoretyka literatury; pisującego pod pseudonimem Stefan Rowid. 17 lutego 1916 r. urodziła syna, Juliusza Ryszarda, który do ukończenia studiów (1938 rok) był na jej wyłącznym utrzymaniu. Przerwane przez wojnę studia polonistyczne kontynuowała we Lwowie w latach 1920–1923. Egzamin uprawniający ją do uczenia języka polskiego złożyła 16 czerwca 1923. Od tego roku dorywczą pracę w przemyskich szkołach średnich (?) łączyła z dość płodną działalnością literacką i krytycznoliteracką. Należała do elity kulturalnej Przemyśla. Utrzymywała ożywione kontakty towarzysko-literackie m in.:

z prozaikiem Janem Wiktorem,
z dyrektorem II Państwowego Liceum i Gimnazjum im. Kazimierza Morawskiego na Zasaniu, historykiem, archiwistą miejskim, organizatorem oddziału Polskiego Towarzystwa Historycznego w Przemyślu, Janem Smolką (1882–1946),
z posłem na sejm krajowy, adwokatem, współzałożycielem „Sokoła” i Towarzystwa Dramatycznego „Gwiazdy”, Leonardem Tarnowskim (zm. 1939),
ze Stanisławem Jerschiną, późniejszym autorem Teorii literatury... (Przemyśl 1946).

Na łamach m.in. tygodnika „Ziemia Przemyska” (1927–1939) oraz czasopism społeczno-politycznych: „Kuriera Lwowskiego”, „Przeglądu Przemyskiego”; „Gazety Warszawskiej”, „Młodego Narodowca”, miesięcznika literackiego „Wzloty” (1934–1939) zamieszczała pisane w młodopolskiej poetyce swoje wiersze (ponad 20), opowiadania, nowelki oraz wywiady, szkice, artykuły literackie, felietony, recenzje, sprawozdania z przedstawień teatralnych, z odczytów i koncertów muzycznych. W czasopismach tych do 1939 r. według wstępnych ustaleń zamieściła ponad 120 różnych prac. Znaczna ich część to recenzje sztuk teatralnych wystawianych przez amatorskie, lokalne zespoły szkół i organizacji społecznych, „Fredreum” oraz teatry zawodowe np. z Warszawy („Reduta”). Na łamach „Ziemi Przemyskiej” z dużym znawstwem pisała o ponad 20 przedstawieniach np.:

Miód kasztelański J. I. Kraszewskiego (R. 16: 1930, nr 5, s. 3),
Lunatyk. Komedia w trzech aktach Ernesta Bluma i Roala Toche'a (nr 6, s. 4),
Grube ryby Michała Bałuckiego (nr 14, s. 4),
„Świerszcz za kominem”. Inscenizacja wedle powieści Dickensa (nr 24, s. 2),
Powrót posła Juliana Ursyna Niemcewicza (nr 29, s. 2-3),
Damy i huzary Aleksandra Fredry (R. 18: 1932, nr 15, s. 4),
Krakowiacy i górale Wojciecha Bogusławskiego (nr 21, s. 3).

Pisząc o utworach literatury, nie tylko minionych epok, podnosiła ich ideowo-moralne, wychowawcze i artystyczne walory. Fascynowała się głównie literaturą Młodej Polski, a w tym m.in. twórczością Maryli Wolskiej, Kazimiery Zawistowskiej, Stanisława Wyspiańskiego. Na łamach „Ziemi Przemyskiej” m.in. zamieściła:

Pieśniarka zapomnianych dni śp. Maryla Wolska (R. 16: 1930, nr 41, s. 2),
Wśród purpurowych maków (Pamięci Kazimiery Zawistowskiej), („Wzloty” R. 3: 1936, nr 16, s. 1),
Wyspiański i ideologia pracy („Ziemia Przemyska” R. 19: 1933, nr 6, s. 2).

Helena Robliczek żywo interesowała się też literaturą współczesną. Na łamach tego ostatniego czasopisma omawiała utwory np. Jana Gwalberta, Henryka Pawlikowskiego (R. 15: 1929, nr 21, s. 3), Józefa Birkermajera (R. 18: 1932, nr 35, s. 2). W recenzji pierwszego tomiku Przechodniom Jadwigi Gamskiej trafnie dostrzegła kontynuację konwencji młodopolskiej („Ziemia Przemyska” R. 13: 1927, nr 30, s. 2).

Szczególnie fascynowała ją twórczość Jana Wiktora, który zawdzięcza jej nie tylko ostateczny kształt stylistyczny Legend o grajku Bożym (Przemyśl 1925), ale i popularność, głównie w Przemyślu. W roku 1931 redakcja „Ziemi Przemyskiej” (R. 17, nr 42, s. 2-3) przedrukowała z „Kuriera Lwowskiego” jej wywiad z Janem Wiktorem, w którym zaznajamiała czytelników z problematyką twórczości powieściopisarza, informowała o zbieraniu przez niego materiałów do powieści Wierzby nad Sekwaną (1933) oraz wzmiankowała o głośnym odczycie w Szczawnicy na temat chłopskiej emigracji polskiej we Francji. Za jej sprawą powtórzony on został w Przemyślu 9 stycznia 1932 r. Entuzjastyczną recenzję zatytułowaną Z sali odczytowej. Dusza polska w zaułkach Paryża zamieściła w „Ziemi Przemyskiej” (R. 18: 1932, nr 3, s. 2). W 1931 w „Kurierze Lwowskim” (R. 49, nr 4, s. 260) zamieściła szkic U źródła twórczości Jana Wiktora. Ponadto recenzowała Tęczę nad sercem („Gazeta Warszawska” R. 155: 1929, nr 65, s. 8), Wierzby nad Sekwaną („Młody Narodowiec” R. 5: 1933, nr 4, s. 7). W roku 1934 wygłosiła odczyt o pisarzu odnotowany w „Nowym Głosie Przemyskim” (R. 31: 1934, nr 12, s. 3). W 1936 we „Wzlotach” zamieściła szkic O Janie Wiktorze słów kilka (R. 3, nr 13), w którym wskazała na franciszkańskie motywy jego twórczości oraz na pokrewieństwo z dziełami obcych pisarzy. Do twórczości Wiktora powróciła po roku 1945 recenzując powieść Papież i buntownik („Trybuna Tygodnia” R. 7: 1953, nr 67, s. 2) oraz upominając się o jego utwory w szkole (Pisarze z indeksu. Jan Wiktor, „Głos Nauczycielski” R. 36: 1957, nr 8, s. 3).

Helena Robliczek w Przemyślu wygłaszała prelekcje na tematy literackie. Teksty niektórych publikowała na łamach „Ziemi Przemyskiej”. Tak stało się z referatem Czujące serce wygłoszonym na uroczystym wieczorze Zrzeszenia Młodzieży Narodowej ku czci 21. rocznicy śmierci Marii Konopnickiej, w którym przedstawiła stosunek pisarki do literatury i sztuki (R. 17: 1931, nr 43, s. 2; nr 44, s. 2) wyrażony w słowach:

Nie przyszłam po to by pieścić wam uszy
I z kwiatów składać wiązankę różową
Lecz by niedoli milczącej dać słowo
I sięgnąć do waszej duszy!

Na zebraniu Towarzystwa Nauczycieli Szkół Wyższych i Średnich mówiła na temat Kultu Polski w twórczości Żeromskiego i tragizmu „Przedwiośnia” (R. 18: 1932, nr 16, s. 2; nr 17, s. 2; nr 18, s. 2; nr 19, s. 2; nr 20, s. 2). W wypowiedzi swej przekonywała, że pisarz, aczkolwiek zajmował ponadpartyjne stanowisko, to w istocie, w całej twórczości prezentował myśl polityczną bliską Narodowej Demokracji. W „Przedwiośniu” dostrzegła groźne memento skierowane pod adresem narodu. W tym samym roku na uroczystym wieczorze Fredreum wygłosiła prelekcję Śpiewałem wielkość ojczystego kraju (Rzecz o Stanisławie Wyspiańskim) (nr 37, s. 4; nr 39, s. 2; nr 41, s. 2; nr 44, s. 2). Z innych przemyskich publikacji na uwagę zasługuje wywiad z Juliuszem Osterwą („Ziemia Przemyska” R. 15: 1929, nr 47, s. 2).

Wojenne i okupacyjne losy Heleny Robliczek nie są należycie znane. Wiemy tylko, że 25 października 1939 podczas przesiedlania mieszkańców Zasania, przebywających czasowo w Przemyślu, na tereny Zachodniej Ukrainy zaginął jej dyplom uniwersytecki. Prześladowana ze względu na pochodzenie opuściła Przemyśl i ok. 1943 znalazła się w Komorowie k. Ostrowi Mazowieckiej i przez rok i 8 miesięcy prowadziła tajne nauczanie języka polskiego w zakresie szkoły średniej. 28 sierpnia 1944 Ostrów wyzwolona została spod okupacji niemieckiej. Od października 1944 do 31 czerwca 1951 uczyła w LO w Ostrowi; w latach 1949–1951 będąc członkiem PPR, potem PZPR opiekowała się kołem ZMP, prowadziła teatr szkolny, reżyserowała dramaty: Inżynier Brunona Winawera, Grube ryby Michała Bałuckiego, Eros Psyche Jerzego Żuławskiego. Rzecz znamienna, po 1945 r. (do 1951) Robliczek nie podjęła działalności publicystyczno-literackiej. Stało się tak prawdopodobnie z wielu powodów; np. dla zatarcia „klerykalno-nacjonalistycznej” twórczości literackiej powstałej w Przemyślu, a może trudności komunikacyjnych w dostępie do archiwów, większych bibliotek, redakcji, środowisk literackich, a wreszcie lęku przed konsekwencjami głoszenia poglądów literackich nie do końca marksistowskich. W roku szkolnym 1950/1951 skutek zmiany dyrektora na bardziej dyspozycyjnego, atmosfera wśród nauczycieli LO w Ostrowi pogorszyła się i w wyniku tego kilku starszych nauczycieli odeszło ze szkoły. 1 października 1951 zmuszona została podjąć pracę nauczycielki propedeutyki filozofii, wiadomości o konstytucji i języka polskiego w Liceum Ogólnokształcącego w Grójcu. W listopadzie 1952 r. złożyła egzamin państwowy uprawniający ją do uczenia języka niemieckiego.

Jak zwykle pracę zawodową łączyła z działalnością w Związku Nauczycielstwa Polskiego (ZNP), Towarzystwie Kultury Świeckiej (TKŚ), Stowarzyszeniu Ateistów i Wolnomyślicieli (SAiW), Towarzystwie Wiedzy Powszechnej (TWP) oraz z aktywnością publicystyczno-krytyczną. W latach 1951–1961 na łamach „Nowej Kultury”, „Nowych Książek”, „Trybuny Tygodnia”, „Życia Warszawy”, „Głosu Nauczycielskiego”, „Życia Partii” zamieściła ok. 47 sprawozdań, wywiadów, artykułów i recenzji, w których m.in. omawiała ideowo-moralną problematykę twórczości lub książek:

Michaiła Szołochowa (Zaorany ugór, „Nowa Kultura” R. 2: 1951, nr 43, s. 2);
Howarda Fasta (Dlaczego wybrałam „Amerykanina” jako lekturę dla kl. XI, „Głos Nauczycielski” R. 32: 1953, nr 43, s. 3);
Elżbiety Jackiewiczowej (Dyskusja nad książką „Wczorajsza młodość”, „Głos Nauczycielski” R. 35: 1956, nr 10, s. 4; Dziewczęta szukają drogi, „Głos Nauczycielski” R. 38: 1959, nr 14, s. 4);
Leopolda Staffa (Piewca pochwały życia, „Głos Nauczycielski”, nr 25, s. 5).

W czasie tzw. „odwilży” politycznej jaka wystąpiła po VIII Plenum KC PZPR (19-21 października 1956) podjęła krytykę okrawania, zniekształcania twórczości Adama Mickiewicza, Juliusza Słowackiego, Zygmunta Krasińskiego, Cypriana Norwida, wytykała umieszczenie na indeksie Wielkiej Improwizacji, Ksiąg narodu polskiego i pielgrzymstwa polskiego, liryków lozańskich, Anhellego, Nie-boskiej komedii, Marii Antoniego Malczewskiego (O banitach w literaturze, „Życie Warszawy” R. 14: 1957, nr 17, s. 5), upominała się o twórczość Jana Wiktora, wytykała schematyzm ocen literackich (Przeciwko atmosferze mitów. W 50 rocznicę śmierci Stanisława Wyspiańskiego, „Głos Nauczycielski” R. 36: 1957, nr 50), wzięła udział w dyskusji nad programem języka polskiego dla klas licealnych (nr 40, s. 2). Aktywność społeczno-polityczna i związana z tym konieczność uczestnictwa w licznych zebraniach, naradach, konferencjach zakłócały tok pracy szkoły, co w połączeniu z jej poglądami politycznymi i na temat religii nie przysporzało jej przyjaciół.

Ze względu na żarliwość i namiętność przekonań w gronie pozagrójeckich przyjaciół zwana była La Passioneria. W publicznych wystąpieniach, dyskusjach mówiła gorąco, z werwą, bez ogródek, nie pochlebiała nikomu – ani osobom, ani urzędom. Nie wszyscy zgadzali się z nią, ale jej ocen nie lekceważono. Tak było zawsze, o czym świadczą np. artykuły: Niesłychane praktyki towarzystwa wzajemnej adoracji („Ziemia Przemyska” R. 18: 1932 nr 16, s. 4), Co roku to samo (Konferencja sierpniowa nauczycieli w Grójcu) („Głos Nauczycielski” R. 34: 1955, nr 37, s. 3). Chlubne świadectwo jako nauczycielce wystawili jej uczniowie z LO w Ostrowi Mazowieckiej. Była ona dla nich „miłością i postrachem”, stanowczą, czasami apodyktyczną, „opętańczo kochającą literaturę”. Przez ostatnie 6 lat życia wszystkie oszczędności przeznaczała na poznawanie innych krajów. Była m.in. w Wielkiej Brytanii, Francji, Włoszech, ZSRR, Czechosłowacji, NRD i w wielu innych krajach. Za granicą dla Polonii wygłaszała odczyty, a po powrocie do kraju – do „Głosu Nauczycielskiego” pisała np. o muzeach: Mikołaja Ostrowskiego w ZSRR (R. 34: 1955, nr 49, s. 2), Dickensa w Wielkiej Brytanii (R. 39: 1960, nr 1, s. 5), o polskiej szkole w Paryżu (R. 41: 1961, nr 10, s. 2), wizycie w szkole Goethego w Lipsku (R. 37: 1958, nr 22, s. 5), wieczorze poezji J. Słowackiego w Londynie zorganizowanym przez wycieczkę nauczycieli polskich (R. 38: 1959, nr 40, s. 4). Bibliografia dorobku publicystyczno-krytyczno-literackiego Heleny Robliczek nie została dotąd sporządzona i opublikowana, a prace jej nie są ocenione i wykorzystane w studiach poświęconych np. recepcji twórczości znanych pisarzy polskich. Prace jej wyróżniają się odwagą formułowanych sądów, polotem publicystyczno-eseistycznego wykładu, dokładnością sprawozdawczą. Stanowią trudne do przecenienia źródło wiedzy o życiu kulturalnym i literackim, głównie Przemyśla.

Helena Robliczek, przeżywszy syna, zmarła w warszawskim szpitalu 29 grudnia 1962 r., pochowano ją na cmentarzu w Ostrowi Mazowieckiej, obok wcześniej zmarłej siostry, nauczycielki Stanisławy Langer (1900–1959).

Bibliografia

Zdzisław Szeląg, Robliczek Helena, [w:] Słownik wiedzy o Grójeckiem – zeszyt dziesiąty, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, 2001, s. 65-70 – na podstawie źródeł:
Archiwum Urzędu Miasta Ostrowi Mazowieckiej: „Wyciąg z książki meldunkowej” sporządzony przez Alicję Pecurę;
Archiwum Muzeum Narodowego Ziemi Przemyskiej: Joanna Sztaba: Bibliografia publikacji Heleny Robliczek w tygodniku „Ziemia Przemyska”;
Remigiusz Matyjas, Notatki z teczki personalnej H. Robliczek. Akta jej w 1994 r. znajdowały się w archiwum LO w Grójcu. W 2000 r. nie udało się ich odnaleźć.
Relacje pisemne Kazimierza Fietta z Warszawy, Henryki Pietras z Długosiodła;
Irena Pitula-Rożniatowska, W kręgu miłośników myśli i kultury antycznej (Z problemów Życia literackiego Przemyśla w okresie międzywojennego dwudziestolecia), [w:] „Rocznik Przemyski” t. 17/18: 1976/1977, s. 160, 161;
Mikołaj Kozakiewicz, Pani Helena, „Argumenty” R. 7: 1963, nr 2, s. 11;
Zygmunt Felczyński, Fredreum i inne teatra przemyskie w latach 1696-1960, Kraków 1966, s. 322-323;
Stanisław Wyspiański, Monografia bibliograficzna. Opr. Maria Stokowa. Teatr Wyspiańskiego. Vol. 1, 2, Kraków 1968, poz. 1490, 2297, 33394. Stanisław Wyspiański, Dzieła t. 5;
Zofia Sokołowska, Bibliografia przedmiotowa o twórczości J[ana] Wiktora, [w:] Jan Wiktor pisarz i społecznik. Zbiór szkiców i artykułów, Rzeszów 1971, s. 283, poz. 477-482;
Aleksander Żyga, W kręgu przemyskich sympatii Jana Wiktora, „Widnokrąg” (Rzeszów) R.[12]: 1972, nr 9(544), s. 2, 7, nr 10, s. 1, 5;
Jerzy Starnawski, Irena Pitulanka-Rożniatowska (1919-1980) i jej nieukończona praca doktorska pt. „Życie literackie i kulturalne Przemyśla w okresie międzywojennym (1918-1939), „Rocznik Przemyski” t. 24-25: 1986 (druk 1988), s. 53-92;
Życie kulturalne Przemyśla w okresie II Rzeczypospolitej, Przemyśl 1997, s. 43;
Gimnazjum i Liceum Ogólnokształcące w Ostrowi Mazowieckiej 1909-1999. Oprac. pod red. Jana Dzieniszewskiego i Adama Dobrońskiego, Ostrów Mazowiecka 1999, s. 37, 44, 64, 265, 337, 341, 343-344.