Grójec: Różnice pomiędzy wersjami

Grójec (tekst źródłowy)

Wersja z 21:30, 8 paź 2023

Dodane 3046 bajtów , 8 paź 2023

brak opisu edycji

WizualnieWikikod

Admin

Biurokraci, Administratorzy interfejsu, Administratorzy

1806

edycji

@@ Linia 60: / Linia 60: @@
 === 1795-1914 ===
-W wyniku III rozbioru Rzeczypospolitej, w 1795 r. Grójec znalazł się w zaborze pruskim jako ośrodek powiatu czerskiego w prowincji Prusy Południowe. Wtedy to zaginęła większość dokumentów miejskich i cechowych. U progu nowych rządów w mieście stało 78 domów (1797). W 1807 r. wszedł w skład Księstwa Warszawskiego (departament warszawski), a osiem lat później — Królestwa Polskiego (województwo mazowieckie, a potem gubernia warszawska).
+W wyniku III rozbioru Rzeczypospolitej, w 1795 r. Grójec znalazł się w zaborze pruskim jako ośrodek powiatu czerskiego w prowincji Prusy Południowe. Wtedy to zaginęła większość dokumentów miejskich i cechowych. U progu nowych rządów w mieście stało 78 domów (1797). W 1807 r. wszedł w skład Księstwa Warszawskiego (departament warszawski), a osiem lat później – Królestwa Polskiego (województwo mazowieckie, a potem gubernia warszawska).
-Wskaźniki demograficzne miasta na początku XIX wieku zdecydowanie się poprawiły: Grójec liczył 1037 mieszkańców w 1808 r. i 1685 w 1827 r. Było to spowodowane przyrostem liczby [[Żydzi w Grójcu|ludności żydowskiej]] i stacjonowaniem oddziałów wojskowych. Przeprowadzenie bitych traktów przyczyniło się do ożywienia handlu zbożem.
+Wskaźniki demograficzne miasta na początku XIX wieku zdecydowanie się poprawiły: Grójec liczył 1037 mieszkańców w 1808 r. i 1685 w 1827 r. Było to spowodowane przyrostem liczby [[Żydzi w Grójcu|ludności żydowskiej]] i stacjonowaniem oddziałów wojskowych. Przeprowadzenie bitych traktów, w tym nowej drogi z Warszawy do Radomia przez Grójec (w latach 1825–1830) przyczyniło się do ożywienia handlu zbożem.
 ● ''Więcej w osobnym artykule: [[Żydzi w Grójcu]].''
 W 1829 r. gród Skargi nie wyglądał zbyt imponująco. Owszem, w centrum był rynek z ratuszem, ale tylko ok. 20 ulic – ciasnych (Wąska), krótkich (Przechód) i niebrukowanych (Piaskowa, Iłowa). Przeważały nazwy kierunkowe: Warecka, Kielecka, Radomska, Krakowska, Warszawska, Wilczogórska. Do lokalnej historii odnosiły się jedynie nazwy dzielnic: Starostwo i Skargowo vel Skargowszczyzna. Do tradycji kościelnych nawiązywały: Kościelna, Farna i Poświętne; na cmentarz katolicki prowadziła Żałobna. O obecności artylerzystów świadczyła Wojskowa, zaś o rustykalnym charakterze miasta – Stodolna. Ówczesna Warecka w zasadzie pokrywała się z obecną Krótką i dochodziła do dzisiejszej ul. Piłsudskiego (wtedy: Gościniec Warecki). Dookoła rozpościerały się ogrody, place i kliny (miejskie, plebańskie, starościńskie, stodolne, wojskowe).
+W 1857 r. w mieście został zbudowany szpital, uposażony niegdyś przez Piotra Skargę, fundatora dawniejszego jeszcze szpitala.
 W 1862 r. Grójec miał 2825 mieszkańców, w tym 768 katolików i aż 2048 starozakonnych. Domów drewnianych było 110, murowanych jedynie 16. Symbolem miasta był [[Ratusz w Grójcu|ratusz]], zbudowany według miejscowej tradycji w latach zaboru pruskiego, zaś zdaniem historyków sztuki na początku lat 20. XIX w. według projektu Hilarego Szpilowskiego. Grójec posiadał wówczas: areszt detencyjny, [[Jatki w Grójcu|jatki rzeźnicze]] i piekarskie, szopę na narzędzia ogniowe, rzeźnię, piętrowy spichrz (prywatny), dwa młyny, wiatraki, cegielnię, szpital, aptekę, dwie szkółki elementarne (męską i żeńską), sąd okręgowy, stację pocztową, koszary wojskowe.
-W 1867 r. Grójec został siedzibą [[Powiat grójecki|powiatu]], utworzonego przez władze carskie. Z tego właśnie roku pochodzi rycina zamieszczona w „Tygodniku Ilustrowanym”. W 2012 r. na ścianie kamienicy gminnej, przy skrzyżowaniu ul. Piłsudskiego i Armii Krajowej, skopiował ją Sebastian Krawczak, artysta ze Stowarzyszenia Plastyków Ziemi Grójeckiej. Widzimy żydowsko-polskie miasteczko – miejsce jarmarków zbożowych i targów.
+Do roku 1863 miasto przeżywało swe dni spokojnie. Po wybuchu Powstania Styczniowego odżyła wśród mieszkańców nadzieja wolności. Po jego zaś upadku grójczanie przeżywają okres rozczarowań i upokorzeń. Za dość liczny udział mieszkańców w działaniach powstańczych miasto zostało obłożone wielkimi podatkami, a władze carskie zbudowały tu garnizon wojskowy i budynek aresztu<ref>Obie te budowle dziś znakomicie zachowane pełnią swoje funkcje, z tym, że koszary zajmuje dziś Szkoła Podstawowa nr 3.</ref>.
+W 1867 r. Grójec został siedzibą [[Powiat grójecki|powiatu]], utworzonego przez władze carskie. Z tego właśnie roku pochodzi rycina zamieszczona w „Tygodniku Ilustrowanym”<ref>W 2012 r. na ścianie kamienicy gminnej, przy skrzyżowaniu ul. Piłsudskiego i Armii Krajowej, skopiował ją Sebastian Krawczak, artysta ze Stowarzyszenia Plastyków Ziemi Grójeckiej.</ref>. W roku 1879 teren powiatu znacznie się powiększył, w związku z przyłączeniem do niego części powiatu górnokalwaryjskiego. W mieście dowództwo garnizonu powierzono Konstantemu Krupskiemu - ojcu Nadieżdy, późniejszej towarzyszki życia Włodzimierza Lenina, która spędziła w mieście lat kilka.
-W 1872 r. powołano Towarzystwo Zaliczkowo-Wkładowe. Ok. 1880 r. zbudowano [[Areszt Śledczy w Grójcu|więzienie]] – reprezentacyjny, higieniczny gmach przy wjeździe do miasta – oraz przytułek pełniący również funkcję resursy obywatelskiej.
+Pożar miasta w 1882 r. niszczy północno-zachodnią część miasta, ale pozytywnie wpływa na jego rozbudowę – zaczęto wówczas wznosić budynki murowane. Pożar był również chrztem bojowym Korpusu Straży Ogniowej, powołanego rok wcześniej przez mieszkańców Grójca.
 Władysław Reymont, pielgrzymujący w 1894 r. do Częstochowy przez Grójec, zauważył: ''Bardzo przyzwoite miasto powiatowe. Ma tylko bruki tak spiczaste, że ledwie iść mogłem. Cukiernię znalazłem, ale nie było w niej herbaty.'' Stojący na wzgórzu kościół wydał mu się bardzo mały.
-W następnych latach wciąż wzrastała liczba ludności i w 1914 r. doszła do 7500 mieszkańców. Wtedy doprowadzono do Grójca [[Grójecka kolejka wąskotorowa|kolej wąskotorową]] z [[Warszawa|Warszawy]].
+W następnych latach wciąż wzrastała liczba ludności i w 1914 r. doszła do 7500 mieszkańców. Wtedy doprowadzono do Grójca [[Grójecka kolejka wąskotorowa|linię kolei wąskotorowej]] łączącą miasto z [[Warszawa|Warszawą]].
 === I wojna światowa ===
@@ Linia 88: / Linia 92: @@
 ● ''Więcej w osobnym artykule: [[Grójec w okresie dwudziestolecia międzywojennego]].''
-U progu niepodległości Grójec liczył 9780 mieszkańców, w tym 5555 Żydów, chlubiących się drewnianą synagogą przy Bożniczej oraz siedzibą kahału przy ul. Lewiczyńskiej.
+Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę, Grójec pełnił rolę miasta powiatowego w województwie warszawskim. Jeszcze w 1918, niedługo po zakończeniu działań wojennych, utworzono w mieście sieć szkół, między innymi i gimnazjum.
-Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę, Grójec pełnił rolę miasta powiatowego w województwie warszawskim.
+U progu niepodległości (1919 r.) Grójec liczył 9780 mieszkańców, w tym 5555 Żydów, chlubiących się drewnianą synagogą przy Bożniczej oraz siedzibą kahału przy ul. Lewiczyńskiej.
 W 1919 r. ukazała się pierwsza monografia Grójca autorstwa [[Wacław Skarbimir Laskowski|Wacława Skarbimira Laskowskiego]].
-Miasto nadal rozwijało się głównie w kierunku stacji – wzdłuż Wareckiej. W międzywojniu najpierw zbudowano tam gmach Starostwa Powiatowego, następnie zaś Publiczną Szkołę Powszechną nr 1 im. Pierwszego Prezydenta Rzeczypospolitej Gabriela Narutowicza. Na początku lat 30. wytyczono dzielnicę dla średniozamożnej ludności: ul. Środkowa, Graniczna i Dolna oraz ulicę bez nazwy, czyli Polną.
+Miasto nadal rozwijało się głównie na wschód, w kierunku stacji – wzdłuż Wareckiej. W międzywojniu zbudowało kilka budynków użyteczności publicznej. Najpierw zbudowano tam gmach Starostwa Powiatowego, następnie zaś Publiczną Szkołę Powszechną nr 1 im. Pierwszego Prezydenta Rzeczypospolitej Gabriela Narutowicza oraz Dom Ludowy im. Tadeusza Kościuszki (po II wojnie światowej siedziba kina „Odra“, potem Centrum Kultury Regionalnej, obecnie [[Grójecki Ośrodek Kultury]]). Na początku lat 30. wytyczono dzielnicę dla średniozamożnej ludności: ul. Środkowa, Graniczna i Dolna oraz ulicę bez nazwy, czyli Polną.
 W dniu 3 listopada 1928 r., tuż przed 10. rocznicą odzyskania niepodległości, Rada Miejska jednomyślnie uchwaliła przemianowanie Wareckiej na Marszałka Piłsudskiego, jednocześnie Komendantowi nadano tytuł Honorowego Obywatela Grójca. W 1937 r. nowo otwartej ulicy (dawniej Droga Wiatraczna bądź Dróżka Wiatraczna) nadano nazwę Polskiej Organizacji Wojskowej.
+W roku 1932 utwardzono nawierzchnię drogi Warszawa-Radom, co pozwoliło na utworzenie na całej trasie stałej komunikacji międzymiastowej.
 === II wojna światowa ===
 ● ''Więcej w osobnym artykule: [[Grójec w czasie II wojny światowej]].''
-W 1939 r. Grójec miał ok. 10 500 mieszkańców i ok. 30 ulic.
+W 1939 r. Grójec miał ok. 11 500 mieszkańców i ok. 30 ulic.
 W październiku 1939 r. został włączony przez Niemców do dystryktu warszawskiego Generalnego Gubernatorstwa. Grójeckie było terenem działania licznych oddziałów partyzantów walczących z okupantem.
+Okres wojny miasto przeżyło dość spokojnie, zaopatrując stolicę w żywność i udzielając schronienia jej mieszkańcom. W przerażenie wprawiały ogniste łuny nad Warszawą i dochodzące stamtąd niesamowite wieści. W mieście i okolicy zorganizowano ruch oporu. Przeprowadzono kilka udanych akcji zbrojnych.
 Podczas II wojny światowej hitlerowcy wymordowali prawie wszystkich miejscowych Żydów. W roli gospodarzy miasta wyasfaltowali ulice Skargi i Piłsudskiego (Pilsudsky Strasse), zbudowali basen koło budynku starostwa i fontanny na rynku.
+Grójec został wyzwolony 15 stycznia 1945 r. (na pamiątkę tego faktu Warszawską przemianowano na 15 Stycznia), zaś pierwsze oddziały Wojska Polskiego maszerowały jego ulicami w lutym tego samego roku.
 === Po 1945 roku ===
 ● ''Więcej w osobnym artykule: [[Grójec w czasach PRL-u]].''
-Grójec został wyzwolony 15 stycznia 1945 r. (na pamiątkę tego faktu Warszawską przemianowano na 15 Stycznia). W okresie pojałtańskiej Polski postępował rozwój cywilizacyjny i gospodarczy, przybywało mieszkańców, domów i ulic. Nie dało się uniknąć zmian mających symbolizować „postępowe” przemiany społeczno-polityczne, wszechobecną ideologię oraz obowiązującą wykładnię dziejów. Zamiast Marszałka Piłsudskiego – Związek Walki Młodych, zamiast Polskiej Organizacji Wojskowej – Świerczewskiego, zamiast Rynku – najpierw Plac Stalina, potem Plac Wolności. Laskową przemianowano na Dwudziestolecia, Radomską na Aleję Niepodległości. Manifest PKWN z 22 lipca 1944 r. uczczono ulicą 22 Lipca.
+W okresie pojałtańskiej Polski postępował rozwój cywilizacyjny i gospodarczy, przybywało mieszkańców, domów i ulic. Nie dało się uniknąć zmian mających symbolizować „postępowe” przemiany społeczno-polityczne, wszechobecną ideologię oraz obowiązującą wykładnię dziejów. Zamiast Marszałka Piłsudskiego – Związek Walki Młodych, zamiast Polskiej Organizacji Wojskowej – Świerczewskiego, zamiast Rynku – najpierw Plac Stalina, potem Plac Wolności. Laskową przemianowano na Dwudziestolecia, Radomską na Aleję Niepodległości. Manifest PKWN z 22 lipca 1944 r. uczczono ulicą 22 Lipca.
 Do większych inwestycji z lat Polski Ludowej należą: budowa stadionu, nowego szpitala i gmachu szkoły podstawowej, tzw. dwójki. Większość rozrastającego się miasta skanalizowano i zwodociągowano. W połowie lat 70. pod budownictwo jednorodzinne przekazano teren położony w obrębie Al. Niepodległości i ul. Lewiczyńskiej. Wybierając patronów nowych ulic, sięgnięto m.in. do etosu II wojny światowej: Gwardzistów, Armii Ludowej, Batalionów Chłopskich. Władze jako patrona ulicy nie zaakceptowały Armii Krajowej, choć podobno przemycono nazwę w zawoalowanej formie: Walecznych. Patronem nowej ulicy domów jednorodzinnych ustanowiono żołnierza Gwardii Ludowej rodem z niedalekiego [[Uleniec|Uleńca]], Władysława Pietrusiaka (1909–1944), który przez rok uczęszczał do grójeckiego gimnazjum.
+Powstały nowe zakłady pracy: Zakłady Przemysłu Terenowego, ZTS FSC „POLMO”, Spółdzielnia Ogrodnicza, PKS, TECHNOCHEMIA i szereg innych.
 Od lat 60. XX wieku corocznie w Grójcu organizowane jest [[Święto Kwitnących Jabłoni]] (wcześniej - od 1959 roku - święto było obchodzone w różnych miejscowościach).
 W 1975 r. miasto weszło w obręb województwa radomskiego.
+Pod koniec lat 70. miasto otoczono kilkukilometrową obwodnicą międzynarodowej arterii komunikacyjnej nr 7 i przeprowadzono tranzytową trasę Rosja ''–'' Europa Zachodnia''.''
 W 1990 r. ulicę Związku Walki Młodych przemianowano na Józefa Piłsudskiego, a 22 Lipca na Jana Pawła II. 24 kwietnia „[[Gazeta Grójecka]]” informowała: ''Nie ma już ulicy Związku Walki Młodych – jest Józefa Piłsudskiego. W kolejce do zmiany czekają: Armii Ludowej, Gwardzistów, Świerczewskiego, 22 Lipca, Dwudziestolecia, Trzydziestolecia, Czterdziestolecia, … i starczy!.'' Uwadze redakcji umknęła uchwała o przemianowaniu 22 Lipca na Jana Pawła II. Jeszcze w 1990 r. 15 Stycznia przemianowano na Armii Krajowej, zaś Świerczewskiego na POW. Potem Dwudziestolecia przemianowano na Laskową, Pietrusiaka na Bankową. Wśród nowych ulic przybyły: Józefa Wybickiego i Strażacka.
@@ Linia 129: / Linia 143: @@
 * [[Piotr Skarga|Piotr Skarga herbu Pawęża, SJ]], inna forma nazwiska: ''Piotr Powęski'', mylnie: ''Pawęski'' (1536-1612) – polski jezuita, teolog, pisarz i kaznodzieja, czołowy polski przedstawiciel kontrreformacji, kaznodzieja nadworny Zygmunta III Wazy, rektor Kolegium Jezuitów w Wilnie, pierwszy rektor Uniwersytetu Wileńskiego. Sługa Boży, proboszcz kapituły katedralnej lwowskiej w 1564 roku, kanclerz kapituły katedralnej lwowskiej. Autor ''Żywotów świętych'' i ''Kazań sejmowych''.
+* [[Jan Jagmin-Sadowski]] (1895-1977) – żołnierz Legionów Polskich Józefa Piłsudskiego, generał brygady Wojska Polskiego.
+* Edyta Wojtczak (ur. 1936) – polska spikerka telewizyjna, w latach 1957–1996 spikerka Telewizji Polskiej.
+* [[Andrzej Mitan]] (1950-2018) – polski artysta interdyscyplinarny i konceptualny, wokalista, kompozytor, performer, artysta wizualny, happener, poeta konkretny, poeta dźwięku, wydawca płyt artystycznych.
+* Leszek Suski (ur. 1957) - polski strażak, generał brygadier w stanie spoczynku, I zastępca komendanta głównego Państwowej Straży Pożarnej w latach 2005–2007, komendant główny Państwowej Straży Pożarnej i szef Obrony Cywilnej Kraju w latach 2015–2019.
+== Przypisy ==
+<references />
 == Bibliografia ==
 == Linki zewnętrzne ==