Muzyka ludowa

Muzyka ludowa – Mazowsze należy do tych regionów Polski, które swym zasięgiem obejmuje kilka subregionów różniących się historycznie, etnokulturowo i etnomuzycznie. Grójeckie, leżące po lewej stronie Wisły, ma charakterystyczne dla tej części Mazowsza zwyczaje, obrzędy i pieśni ludowe.

Popularnymi obrzędami związanymi z dorocznymi świętami Bożego Narodzenia, Nowego Roku, Trzech Króli, Wielkanocy były jasełka i szopki, kogutek (znany kiedyś powszechnie w Czerskiem) czy dyngus obchodzony w poniedziałek wielkanocny przez chłopców, a przez dziewczęta gaik. Do innych należy zaliczyć obrzęd Sobótki znany koło Warki, w czasie którego śpiewano pieśni sobótkowe i tańczono m.in. oberka, czy zwyczaje dożynkowe tzw. „okrężne”, podczas których wykonywano pieśni dożynkowe i tańce.

Pieśń ludowa, jako najstarsza forma przekazu muzycznego, towarzyszyła obrzędom rodzinnym i różnym czynnościom związanym z pracą. Kształtowana była przez wieki i przekazywana z pokolenia na pokolenie. Wiele pieśni Grójeckiego miało szerszy zasięg terytorialny, szczególnie te, które były śpiewane przy obrzędach dorocznych czy rodzinnych z okazji chrztu, wesela i pogrzebu. Pośród innych pieśni pochodzących z okolic Czerska, Grójca czy Warki dominowały dumy (ballady), pieśni wojskowe, dziadowskie i inne.

W kulturze ludowej pieśń stanowi integralną część życia, daje subiektywny i obiektywny obraz narodu. Pieśni ludowe w tej części południowego Mazowsza, które zwykle wchodziło w skład powiatu grójeckiego, charakteryzują się krótkimi, liczącymi 8-13 taktów melodiami śpiewanymi w większości w tonacjach majorowych (wesołych), z charakterystycznym akcentem na słabej części taktu. Posiadają zarówno równomierną rytmikę zgodną z tekstem, jak i swobodną rytmikę recytacyjną. Niektóre oparte są na powtarzaniu frazy melodycznej złożonej z kilku dźwięków, a inne mają budowę zwrotkową.

Piękno, zarazem prostota tych pieśni zachęcała wielu muzyków i badaczy folkloru XIX w., w tym Oskara Kolberga, Kornela Kozłowskiego, Romana Zmorskiego (1824–1867) czy Kazimierza Władysława Wójcickiego (1807–1879) do ich zbierania i opracowywania. Znamienna jest tu rola Oskara Kolberga i Kornela Kozłowskiego oraz ich terenowa praca wykonywana w latach 1841–1870. Najlepszym tego dowodem są dwa tomy Kolberga poświęcone Mazowszu. Zawierają one 158 pieśni i melodii ludowych, w tym 62 melodie obrzędowe zawarte w tomie 1 (to jest 29,8%) i 96 pieśni i tańców zamieszczonych w tomie 2 (12,7%). Materiał ten jest usystematyzowany i obejmuje doroczne pieśni obrzędowe (wraz z opisem obrzędów i ich omówieniem), zalotne, weselne, miłosne, pieśni o wianku, małżeńskie, dumy, wojskowe, pasterskie, dziadowskie, różne oraz tańce. W zbiorach zarówno Kolberga, jak i Kozłowskiego, dominuje przewaga liczbowa słownych pieśni nad nutami (melodiami) czy tańcami. Kolberg określił ich zasięg terytorialny, funkcję oraz treść słowną, z właściwą dla regionu formą gwarową – mazurzeniem.

Osobny rozdział stanowią pieśni różne i tańce, dla których Kolberg zastosował podział melodii na trójmiarowe i dwumiarowe. Z trójmiarowych tańców polskich dominowały: mazur, oberek, obertas, z dwumiarowych zaś polka, krakowiak i szot, zwany czasami orylem.

Badania nad muzyką ludową prowadzone przez Oskara Kolberga i Kornela Kozłowskiego nie były kontynuowane w późniejszych pracach badawczych i publikacjach. Pojawiają się jedynie wzmianki w pracach Adolfa Chybińskiego, Jadwigi Sobieskiej, Zofii Stęszewskiej, Jana Stęszewskiego, Piotra Dahlinga i innych. Obecnie muzyka ludowa w Grójeckiem ma przede wszystkim walor historyczny, a luka w zachowaniu ciągłości kultury ludowej stanowi ubytek znacznej części repertuaru przekazywanego pamięciowo.

Bibliografia

• Maria Kaczmarkiewicz, Muzyka ludowa, [w:] Słownik wiedzy o Grójeckiem - zeszyt trzeci, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, 1995, s. 42-44 – na podstawie źródeł:
• Ł. Gołębiowski, Gry i zabawy, Warszawa 1831, s. 183, 305;
• O. Kolberg, Dzieła wszystkie, wstęp J. Krzyżanowski, t. 1-66 (bez t. 37, 38, 47, 58-59, 62), Wrocław 1961-1979, t. 1; t: 24, t. 25;
• K. Kozłowski, Lud, pieśni, podania, baśnie i przesądy ludu z Mazowsza Czerskiego wraz z tańcami i melodiami, Warszawa 1867-1868;
• E. Chłopicki, Wiosenna wycieczka w Czerskie, „Kłosy”, Warszawa 1871, nr 336, 337, 338;
• Z. Stęszewska, Piosenki z Mazowsza, Warszawa 1957, s. 14-19;
• J. Stęszewski, Morfologia rytmów mazurkowych na Mazowszu Polnym, „Muzyka” 1959, nr 4, s. 150-156; nr 2, s. 32-47;
• J. Stęszewski, Do genezy i chronologii rytmów mazurkowych, „Muzyka” 1960, nr 3, s. 9-12;
• K. W. Wójcicki, Pieśni ludu Białochrobatów, Mazurów i Rusi znad Bugu, Wrocław 1976;
• P. Dahling, Muzyka ludowa we współczesnym społeczeństwie, Warszawa 1987, s. 8-30;
• P. Dahling, Ludowa praktyka muzyczna, Warszawa 1993, s. 35-39.