Boglewscy

Boglewscy herbu Jelita – rodzina zasłużona dla Mazowsza i kraju. Nazwisko jej wywodzi się od nazwy wsi Boglewice (w gminie Jasieniec, powiat grójecki).

Dzieje rodu

Dokument z 4 sierpnia 1343 r. otwiera historię Boglewic, wsi o której w jednym z dawnych opracowań wyrażano się, że „położona wśród łąk, którym w ziemi czerskiej żadne nie dorównują wielkością obszarów i żyznością”. Dokument ten podawał, że Panięta z Boglewic, właściciel Boglewic, Woli i Seroczyna zamienił je z Siemowitem III i Kazimierzem, książętami mazowieckimi i czerskimi, na wsie Siekluki i Szczyty.

Wg Jana Piętki, Panięta z Boglewic, kasztelan czerski należał do rodziny Doliwów, a do rodziny Jelitczyków wieś ta przeszła w drugiej połowie XIV wieku. O pierwszym Jelitczyku, właścicielu wsi, brak dokładnych danych. Historię rodu rozpoczyna Sławiec z Boglewic. Za jego czasów we wsi istniał już drewniany kościół, wzmiankowany w 1428 r.

Sławiec był w latach 1395–1400 chorążym czerskim, od 1407 do 1431 kasztelanem czerskim, co było już znaczącą pozycją na Mazowszu. Z racji swego urzędu 2 marca 1412 występował jako świadek potwierdzający nadania kapitule warszawskiej. Świadkiem był też w latach 1413, 1414, 1425, 1426, 1427, 1428, 1430, 1431. W 1429 znajdował się wśród urzędników, którzy złożyli hołd księciu Bolesławowi IV i jego siostrze Eufemii. Zasiadał też w sądach, pobierając z tego tytułu opłaty 10 kóp groszy, w 1408 pozywał na roki braci Racibora i Jaśka.

Sławiec był osobą zamożną, świadczą o tym jego pożyczki, które udzielał:

• w 1411 r. pożyczył wdowie po Wszeborze z Brześć 10 kóp groszy,
• w 1428 r. Jan z Gościeńczyc miał zwrócić 21 kóp groszy,
• w 1428 r. Jan z Jazgarzewa 30 kóp groszy,
• w 1430 r. pożyczył Jakubowi z Białołęki 50 kóp groszy.

Sławiec powiększał swoje majątki: w 1430 kupił połowę Jazgarzewa k. Piaseczna i pół młyna za 60 kóp groszy, W 1428 dostał pół wsi Opożdżew (położonej koło Warki, dziś gmina Warka, wówczas w powiecie czerskim) od córek Lasoty z Opożdżewa, Urszuli i Małgorzaty, w 1441 nabył od Abrahama Zbąskiego z rodu Nałęczów Nowodworskich-Leżeńskich wieś Łęczeszyce z kościołem parafialnym Panny Marii i św. Stanisława z prawem patronatu nad nim. Erekcja tej parafii nastąpiła w 1392 r. przez Dobrogosta Nowodworskiego, biskupa poznańskiego, staraniem jego bratanka, Jana Głowacza z Leżenic, starosty łęczyckiego. Zmiana właściciela Łęczeszyc związana była z następującym wydarzeniem. W 1440 roku właściciel Łęczeszyc Abraham Zbąski pożyczył kwotę 1000 zł węgierskich i 229 kóp groszy księciu Bolesławowi IV jako poręczenie długu króla Władysława Warneńczyka. Gdy król w terminie długu nie spłacił, książę Bolesław IV kwotę tę wraz z wioską darował Sławcowi.

O aktywności Sławca świadczy też wykupywanie biednej szlachty z pobliskich Ryszek i osadzanie jej w Boglewicach.

Żoną Sławca była Dorota, której po śmierci męża, książę ustąpił w 1452 r. z należnych mu czynszów z dóbr kasztelana: Opożdżewa w ziemi czerskiej, Grzegorzewic, Nowej Wsi, Rytomoczydeł, Ryszek w ówczesnym powiecie wareckim, Łęczeszyc, Woli Łęczeszyckiej, Wysokiej i Strupiechowa w powiecie grójeckim.

Sławiec i Dorota mieli dwóch synów i dwie córki. Jadwiga była żoną Mikołaja z Dobieszkowa (od 1437 r.), Ofka – żoną Janusza Łosia z Grotkowa (od 1451 r.). Zrzekły się one z dóbr ojcowskich na rzecz braci Jakuba i Jana.

Jakub, syn Sławca, był właścicielem Łęczeszyc, Rdzowa (koło Przysuchy) i połowy Klwowa (koło Nowego Miasta nad Pilicą), którą nabył od swego teścia, Jana Rogali z Węgrzynowa, wojewody mazowieckiego. Jakub karierę rozpoczął na dworze księcia Bolesława IV, jako dworzanin. W latach 1451–1466 był podkomorzym zakroczymskim, w latach 1451–1454 chorążym czerskim, w latach 1463–1466 kasztelanem ciechanowskim.

Żonie swej Dorocie, córce Jana Rogali, zabezpieczył w 1457 r. 300 grzywien posagu. Po jego wypłacie Dorota zrezygnowała z praw dziedziczenia należnej jej części majątku ojca.

Z Łęczeszycami wiąże się jedna z najgłośniejszych zbrodni XV wieku. Zajął się tym zdarzeniem nawet sławny kronikarz Jan Długosz, pisząc: „A lubo czyn, o którym mowa, wolałbym raczej przemilczeć niż opowiadać, wszelako dla prawdy i sprawiedliwości i dla okrycia zgrozą najstraszniejszej zbrodni, wypiszę go tu i zachowam w moich rocznikach”.

Dorota, żona Jakuba, syna Sławca, miała skryte stosunki z archidiakonem gnieźnieńskim i dziekanem łęczyckim, Janem Pieniążkiem, synem starosty krakowskiego, podkomorzego Mikołaja Pieniążka z Witowic, herbu Jelita. W wyniku ukartowanej zmowy w dniu 6 stycznia 1466 r., na śpiącego Jakuba z Boglewic napadło trzech ludzi z jego służby, działających z namowy Jana Pieniążka i Doroty z Boglewic. Byli to pisarz i domownik, Jakub Jaszczechowski herbu Bylina i podopieczni Plichta i Komaski. W obecności Doroty zamordowali go mieczami, włóczniami i siekierami. Jego ciało było zupełnie zmasakrowane. Nazajutrz przyjechał do Łęczeszyc brat zabitego – Jan, wojewoda mazowiecki wraz z okolicznymi rycerzami. Na miejscu ujęto Dorotę i jej służącą, która była poinformowana o zbrodni, oraz Jaszczechowskiego i jego dwóch pomocników. Jan Pieniążek zdołał ujść, ukrywając się pod Łęczycą. Wojewoda odnalazłszy list do Doroty z konkretnymi projektami zbrodni urządził rozprawę i wydał na niego wyrok skazujący. Za namową franciszkanów-obserwantów Dorota uniknęła rozprawy. Natomiast bezpośredniego sprawcę zbrodni Jakuba Jaszczechowskiego przykuto do ziemi i żywcem wyrwano mu wnętrzności.

20 stycznia 1466 rozpoczął obrady synod w Łęczycy pod przewodnictwem arcybiskupa gnieźnieńskiego, Jana Gruszczyńskiego. Na skutek wniosków wojewody sieradzkiego, Sędziwoja z Leżenic i starosty łęczyckiego – Mikołaja Lasockiego oraz prośby wojewody Jana z Boglewic ustalono odpowiedzialność za zbrodnię Jana Pieniążka i zalecono, aby po wznowieniu postępowania sądowego, pozbawić go godności kapłańskich, beneficjów i osadzić w więzieniu. Ponieważ arcybiskup Jan Gruszczyński ociągał się z wykonaniem decyzji synodu, wojewoda, Jan z Boglewic, wniósł ponownie akt oskarżenia przeciwko zabójcom brata. Sąd postanowił, aby Jana Pieniążka ująć i postawić przed obliczem arcybiskupa Jana, potem zamknąć w więzieniu. W sprawie Doroty i jej służącej postanowiono, że mają być ujęte i ukarane odpowiednio do wielkości zbrodni. Jednak Dorota, dzięki pomocy Czecha Mężyka, uciekła do Prus i ukryła się w zamku, w Działdowie. Później została żoną Ninogniewa z Kryska, wojewody płockiego. Dzięki interwencjom stolica apostolska pozbawiła Pieniążka godności duchownych. Stał się on wkrótce przywódcą grupy, która trudniła się rozbojem w krakowskim i sandomierskim województwie. Dzięki pomocy Mikołaja Pieniążka ujęto jego syna, Jana i wtrącono go do lochu w wieży biskupiej zamku w Iłży, gdzie w ciężkich warunkach przebywał trzy lata i sześć miesięcy.

Jan, drugi syn Sławca, właściciel Boglewic, był chorążym czerskim (1434–1451), kasztelanem czerskim (1452–1461), a następnie osiągnął najwyższą godność w tej rodzinie, wojewody mazowieckiego (od 1462 r.), 31 grudnia 1435 wymieniony został w umowie z Krzyżakami. Na zjeździe książąt mazowieckich w Czersku podpisał niektóre ustawy, stamtąd naznaczony został do rozeznania spraw między ziemią rawską a czerską. W 1464 r. jako wojewoda, posłował z ramienia książąt mazowieckich do Kazimierza Jagiellończyka w sprawie niesłusznie zajętego Płocka. W tym samym roku, we wrześniu, z bratem Jakubem, znajdował się w otoczeniu księcia Konrada w obozie wojennym. Jan uczestniczył w zjazdach sejmu mazowieckiego: 3 stycznia 1462, 17 stycznia 1464, 20 maja 1465, 17 czerwca 1465.

Jan zabezpieczył żonie swojej Dorocie w 1434 r. 200 grzywien na Rdzowie. 1 maja 1458 król zatwierdził mu zamianę wsi Rusienice, Myślibórz, Zawodę i Przedmieście w powiecie opoczyńskim na Falenicę i Grabie, które były własnością Jana z Kobylina.

Jan i Dorota mieli trzy córki: Annę, żonę Ninogniewa z Kryska, która w 1471 zrzekła się z dóbr posażnych na rzecz braci, Małgorzatę Barbarę, żonę Pawła Sulgostowskiego, oraz sześciu synów, dziedziców Rdzowa, po stryju Jakubie. W 1480 r. otrzymali różne przywileje dla dóbr swych Rytomoczydła, Opożdżewa i innych.

Dziersław był najstarszym synem wojewody i ostatnim, który piastował w tej rodzinie urząd kasztelański. W latach 1471–1493 sprawował godności: chorążego czerskiego (1471–1475), podczaszego czerskiego (1475–1480), kasztelana czerskiego (1482–1493).

W 1480 był także marszałkiem nadwornym księcia Konrada. Uczestniczył w zjazdach sejmu mazowieckiego: 3 kwietnia 1471, 30 września 1490. Z nieznanej żony pozostawił córki: Różę, żonę primo voto Jana Łomieńskiego (od 1510 r.), secundo voto Mikołaja Obrampskiego (od 1520 r.) oraz Annę. O synu Janie brak wiadomości.

Dwaj bracia Dziersława byli duchownymi: Mikołaj, proboszczem płockim (od 1480), Sławiec, kanonikiem warszawskim (od 1471).

Następny brat, Stanisław, używał już nazwiska Boglewski. Był chorążym i cześnikiem czerskim (1485), dziedzicem na Rdzowie i Klwowie. Żonaty był z Anną z Nowego Dworu, a później z Agnieszką z Zamienia, wojewodzianką mazowiecką. Z drugiej żony miał trzy córki: Zofię, żonę Jana Grodzanowskiego (od 1529); Katarzynę, żonę Jana Ojrzanowskiego, cześnika liwskiego, starosty warszawskiego (od 1521), a następnie Piotra Goryńskiego, wojewody mazowieckiego (od 1531), Dorotę, żonę Jana Łoskiego, wojewody mazowieckiego (od 1533). Sprzedały one część na Łęczeszycach, które miały po stryju Marcinie, bratu stryjecznemu, Mikołajowi.

Wreszcie ostatni synowie wojewody: Jan Marcin, o którym wiadomo tylko, że był właścicielem Łęczeszyc (w 1495 r.) i umarł bezpotomnie i Wojciech, dziedzic na Boglewicach, Rytomoczydłach i Łęczeszycach, który w 1493 r. zabezpieczył posag swej żonie, Dorocie z Osuchowskich. Z niej pozostawił synów: Mikołaja i Stanisława.

Mikołaj, dziedzic na Łęczeszycach i Rytomoczydłach, chorąży czerski (1525) zabezpieczył posag żonie swej Zofii z Prażmowskich. Nie miał z nią potomstwa, pozostały po nim majątek przeszedł na jego bratanków.

Stanisław, właściciel Boglewic i Rytomoczydła, był starostą czerskim (1509). Z żony Agnieszki pozostawił trzy córki: Katarzynę, primo voto żona Stanisława Mrokowskiego, zrzekła się ojczystego majątku na braci (1531), secundo voto żona Jana Kanimira, w 1557 kwitowała braci; Anna za Melchiorem Broszkowskim (1546); Zofia, primo voto za Bartłomiejem Nowomiejskim, secundo voto za Franciszkiem Rusockim, kasztelanem nakielskim. Od czterech synów Stanisława i Agnieszki pochodzi dalszy ciąg rodziny Boglewskich:

1. Jan, dziedzic na Boglewicach i Osinach. Jego wnuk Mikołaj, właściciel Łęczeszyc i Boglewic, sędzia ziemi czerskiej (1624) wraz z żoną, Otylią z Żabickich, fundowali w Łęczeszycach kościół w stylu barokowym, wybudowany w latach 1632–1639 oraz murowany klasztor (ok. 1654). W 1639 sprowadzili paulinów z Częstochowy i jako bezdzietni zapisali im dobra łęczeszyckie, zabezpieczając sobie dożywocie na tym majątku;
2. Mikołaj, podstoli ciechanowski (1543);
3. Piotr, dziedzic Woli Boglewskiej (1541);
4. Kasper, chorąży warszawski (1547), dziedzic na Boglewicach.

Licznie rozrodzoną rodzinę Boglewskich w XVII i początku XVIII wieku wymienia Adam Boniecki. Nie odgrywała ona jednak już większej roli. Może najbardziej ewidentnym jej udziałem w życiu publicznym były elekcje królów, których wykazy wymieniają następujących Boglewskich:

• Władysław IV, elekcja 1632 r. – Mikołaj Boglewski z Ziemi Czerskiej;
• Jan Kazimierz, elekcja 1648 r. – Jan, Mikołaj, Paweł Boglewscy z Ziemi Czerskiej;
• Michał Korybut Wiśniowiecki, elekcja w 1669 r. – Kasper, Kazimierz, Mikołaj, Paweł Boglewscy z Ziemi Czerskiej;
• August II, elekcja 1697 r. – Antoni, Damian, Piotr Boglewscy – Ziemia Płocka.

W krótkim okresie czasu XV w. trzech Boglewskich zajmowało urząd kasztelana czerskiego, jeden z nich został wojewodą mazowieckim, jeden kasztelanem ciechanowskim. Również niższe urzędy ziemskie zajmowane były przez tę rodzinę. W tabeli sporządzonej przez Jana Pietkę, w omawianym okresie posiadali 8 urzędników, 2 duchownych, innych 3, razem 13 osób. Biorąc to pod uwagę zaliczył on tę rodzinę do mazowieckiej elity późnego średniowiecza.

W 1584 r. Bartosz Paprocki napisał: „W Mazowszu Boglewscy dom starodawny i znaczny, bywali senatory wielkimi w onem województwie, wojewodami”.

Bibliografia

• Władysław Rudziński, Boglewscy, [w:] Słownik wiedzy o Grójeckiem – zeszyt ósmy, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, 1999, s. 8-14 – na podstawie źródeł:
• Bartosz Paprocki, Herby rycerstwa polskiego, Kraków 1584, s. 270, 942;
• Kasper Niesiecki, Herbarz polski, Lipsk 1839, t. 2, s. 192;
• Elektorów poczet ..., wyd. Oswald Zaprzaniec z Siemuszowej Pietruski, Lwów 1845, s. 20;
• Tomasz Święcicki, Historyczne pamiątki znamienitych rodzin i osób dawnej Polski, Warszawa 1858, t. 1, s. 18;
• Jana Długosza kanonika krakowskiego Dziejów polskich ksiąg dwanaście, Kraków 1870, t. 5, ks. XII, s. 399, 400-404;
• Teodor Zychliński, Złota księga szlachty polskiej, t. 1, Poznań 1879, s. 73, t. 16 (1894), s. 120-122;
• Księga Ziemi Czerskiej 1404-1425, Warszawa 1879, s. XXIV;
• Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1884, t. 1 Boglewice; t. 5 Łęczeszyce; t. 10 Rytomoczydła;
• Adam Boniecki, Herbarz polski, Warszawa 1899, t. 1, s. 333;
• Elektorowie królów Władysława IV, Michała Korybuta, Stanisława Leszczyńskiego i spis stronników Augusta III zestawił Jerzy hr. Dunin Borkowski i dr Mieczysław Dunin Wąsowicz, [w:] „Rocznik Towarzystwa Heraldycznego we Lwowie”, Lwów 1910, t. 1 Rok 1908/96, s. 11;
• Adam Wolff, Studia nad urzędnikami mazowieckimi 1370–1526, Wrocław 1962, s. 52, 264, 284, 285, 290, 292, 295, 309;
• Bogdan Sobol, Sejm i sejmiki ziemskie na Mazowszu Książęcym, Warszawa 1968, s. 169, 172, 181;
• Katalog zabytków sztuki w Polsce województwo warszawskie, powiat grójecki, Warszawa 1971, t. 10, z. 5, s. 8, 39;
• Jan Piętka, Mazowiecka elita feudalna późnego średniowiecza, Warszawa 1975, s. 40-45;
• Ewa Suchodolska, Regesty dokumentów mazowieckich z lat 1248-1345, Warszawa-Łódź 1980, s. 102;
• Danuta Kopertowska, Nazwy miejscowe województwa radomskiego, Kielce 1994, s. 371, 378.