Osadnictwo żydowskie

Osadnictwo żydowskie na terenie Ziemi Grójeckiej rozpoczęło się w drugiej połowie XVIII wieku i trwało do II wojny światowej (Holocaust).

Historia osadnictwa

Żydzi na terenie Mazowsza zamieszkali w okresie przedrozbiorowym. Ponieważ znaczna liczba miast miała przywilej de non tolerandis Judaeis, Żydzi osiedlali się głównie we wsiach. W 1768 roku ustawa sejmowa zniosła zakaz osiedlania się ludności żydowskiej, utrzymując jedynie moc przywileju nadanego Warszawie. Osadnictwu w latach 1795–1809 sprzyjała polityka władz pruskich mająca na celu przesiedlenie Żydów do miast. Stąd też, w okresie Księstwa Warszawskiego, w 1808 w Goszczynie mieszkało 67 Żydów (54,2% mieszkańców), 347 Żydów w Grójcu (54,2%), 208 Żydów w Mogielnicy (33,9%), w Tarczynie 126 Żydów (28,8%) i w Warce 324 (42,7%). Zaś w 1921 r. stan liczbowy ludności żydowskiej wynosił w Goszczynie 185 Żydów (15,0% mieszkańców), Grójcu 4922 (58,8%), Mogielnicy 2722 (51,2%), Tarczynie 1427 (56,5%), Warce 2176 (50,5%), oraz w Błędowie 815 Żydów (43,4%). W 1921 r. odsetek ludności żydowskiej miejskiej w ówczesnym powiecie grójeckim był jednym z wyższych w województwie warszawskim. Poza tym część tej społeczności mieszkała na terenie wsi. We wrześniu i październiku 1942 Niemcy hitlerowskie, realizując plan zagłady Żydów, przymusowo osiedliły ich w kilku gettach, będących obozami przejściowymi przed ich wysiedleniem do obozów zagłady i pracy. Część z nich zmarła w miejscach ich osiedlenia wskutek złych warunków życia, a także zginęła w masowych egzekucjach. Znikoma liczba przeżyła okres wojny. Po II wojnie światowej nie nastąpiło odrodzenie zorganizowanych form życia żydowskiego. Część Żydów zamieszkałych poza granicami Polski utworzyła związki wychodźców w poszczególnych miejscowościach (ziomkostwa). Na krótko po wojnie istniały również ziomkostwa na terenie kraju, np. Komitet Grójeckich Żydów we Wrocławiu.

Gospodarka, kultura, polityka

Żydzi będący przede wszystkim ludnością miejską utrzymywali się głównie z handlu i rzemiosła. Struktura zawodowa po 1862 roku, w którym nastąpiło ich równouprawnienie, zniesienie ograniczeń osadniczych i możność nabywania nieruchomości uległa niewielkiemu zróżnicowaniu. Niektórzy z nich stali się właścicielami zakładów przemysłowych, dóbr ziemskich, a także wykonywali wolne zawody. Generalnie struktura zamożności pozostała bez zmiany. Znikoma liczba rodzin to rodziny zamożne, większość była ludnością ubogą i biedną. Wspomniane równouprawnienie spowodowało, że część uległa z czasem asymilacji i akulturacji, stając się członkami powstających na przełomie XIX i XX w. na tym terenie, wówczas nielegalnych partii politycznych, tak żydowskich, jak i polskich. Uczestniczyła również w życiu politycznym międzywojnia, popierając przede wszystkim żydowskie partie religijne i syjonistyczne. Jednak przez cały okres Żydzi pozostawali w kręgu oddziaływania gminy wyznaniowej.

Wspólnoty religijne

Pierwsze gminy wyznaniowe powstały w końcu XVIII w. w Grójcu, Mogielnicy, Tarczynie i Warce. Wokół nich przede wszystkim było zorganizowane życie religijne i społeczne. Bóżnica, cheder, mykwa i cmentarz, wówczas charakterystyczne obiekty, określały miejsce Żydów w układzie urbanistycznym miejscowości. Wokół nich również skupiona była ludność tu mieszkająca. Stosunkowo wcześnie oddziaływał tu chasydyzm będący nowym, masowym i ostatnim wielkim rozdziałem w dziejach mistyki żydowskiej na ziemiach polskich. Zwolennicy ruchu prezentowali swe poglądy już na przełomie XVIII i XIX wieku, zaś w pierwszej połowie XIX w. w obrębie oficjalnych gmin wyznaniowych powstały wspólnoty chasydzkie, których celem były wspólne modlitwy lub studiowanie własnych nauk. Gromadziły się wokół cadyków, będących ich przywódcami religijnymi i moralnymi. Wspólnoty te były bardzo charakterystyczne dla ludności żydowskiej. Cadycy: Chaim Meir Jechiel z Mogielnicy (zm. 1849), wnuk Izraela z Kozienic, Izrael Icchak Kalisz z Warki (1779–1848), umiłowany uczeń Symchy Bunema z Przysuchy, oraz jego syn Mendel z Warki (1819–1868) weszli do historii chasydyzmu jako jego współtwórcy i ideologowie.

Po II wojnie światowej

Po II wojnie światowej pozostały znikome ślady materialnej obecności ludności żydowskiej. Wojna ta przyniosła zagładę drewnianych osiemnastowiecznych bóżnic w Grójcu i Warce, uznanych za obiekty zabytkowe. Zachował się jedynie bezstylowy dom modlitwy w Grójcu. Na niektórych z cmentarzy żydowskich zachowały się ścięte przy ziemi fragmenty nagrobków, które informują o rzędowym lokowaniu pochówków. Wojenne losy 200 Żydów, zamordowanych w lipcu 1943 w Dębówce koło Góry Kalwarii, ekshumowanych i pochowanych po wojnie, upamiętnia wybudowany przy cmentarzu w Grójcu pomnik. Na cmentarzu w Warce w 1988 r. wzniesiono ohel (grobowiec) w miejscu domniemanego pochówku cadyków wareckich, będący celem pielgrzymek chasydów z całego świata.

Bibliografia

• Adam Penkalla, Osadnictwo żydowskie, [w:] Słownik wiedzy o Grójeckiem - zeszyt pierwszy, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, 1993, s. 64-67 oraz [w:] Żydzi w Grójeckiem. Słownik: historia, kultura, gospodarka, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, Grójec 2007, s. 62-64 – na podstawie źródeł:
• B. Wasiutyński, Ludność żydowska w Polsce w wiekach XIX i XX. Studium statystyczne, Warszawa 1930;
• I. B. Alterman (wyd.), Megilat Gritze, Tel-Aviv 1955;
• A. Eisenbach, Mobilność terytorialna ludności żydowskiej w Królestwie Polskim, [w:] Społeczeństwo Królestwa Polskiego, Warszawa 1966, t. 2, s. 179-316;
• M. Buben, Opowieści chasydów, Poznań 1986;
• Z. Targielski, Początki chasydyzmu na ziemi radomskiej, „Radomir” 1987, nr 7, s. 15-32;
• Adam Penkalla, Żydowskie ślady w województwie kieleckim i radomskim, Radom 1992;
• I. Schiper, Przyczynki do dziejów chasydyzmu w Polsce, Warszawa 1992.