Przejdź do zawartości

Osadnictwo żydowskie: Różnice pomiędzy wersjami

Osadnictwo żydowskie (tekst źródłowy)

Wersja z 22:19, 8 lis 2024

Dodane 6596 bajtów ,  8 lis 2024
brak opisu edycji
WizualnieWikikod
Nie podano opisu zmian
Nie podano opisu zmian
 
Linia 6: Linia 6:
== Gospodarka, kultura, polityka ==
== Gospodarka, kultura, polityka ==
Żydzi będący przede wszystkim ludnością miejską utrzymywali się głównie z handlu i rzemiosła. Struktura zawodowa po 1862 roku, w którym nastąpiło ich równouprawnienie, zniesienie ograniczeń osadniczych i możność nabywania nieruchomości uległa niewielkiemu zróżnicowaniu. Niektórzy z nich stali się właścicielami zakładów przemysłowych, dóbr ziemskich, a także wykonywali wolne zawody. Generalnie struktura zamożności pozostała bez zmiany. Znikoma liczba rodzin to rodziny zamożne, większość była ludnością ubogą i biedną. Wspomniane równouprawnienie spowodowało, że część uległa z czasem asymilacji i akulturacji, stając się członkami powstających na przełomie XIX i XX w. na tym terenie, wówczas nielegalnych partii politycznych, tak żydowskich, jak i polskich. Uczestniczyła również w życiu politycznym międzywojnia, popierając przede wszystkim żydowskie partie religijne i syjonistyczne. Jednak przez cały okres Żydzi pozostawali w kręgu oddziaływania gminy wyznaniowej.
Żydzi będący przede wszystkim ludnością miejską utrzymywali się głównie z handlu i rzemiosła. Struktura zawodowa po 1862 roku, w którym nastąpiło ich równouprawnienie, zniesienie ograniczeń osadniczych i możność nabywania nieruchomości uległa niewielkiemu zróżnicowaniu. Niektórzy z nich stali się właścicielami zakładów przemysłowych, dóbr ziemskich, a także wykonywali wolne zawody. Generalnie struktura zamożności pozostała bez zmiany. Znikoma liczba rodzin to rodziny zamożne, większość była ludnością ubogą i biedną. Wspomniane równouprawnienie spowodowało, że część uległa z czasem asymilacji i akulturacji, stając się członkami powstających na przełomie XIX i XX w. na tym terenie, wówczas nielegalnych partii politycznych, tak żydowskich, jak i polskich. Uczestniczyła również w życiu politycznym międzywojnia, popierając przede wszystkim żydowskie partie religijne i syjonistyczne. Jednak przez cały okres Żydzi pozostawali w kręgu oddziaływania gminy wyznaniowej.
=== Przemysł ===
Grójeckie w międzywojniu było słabo uprzemysłowione. W posiadaniu Żydów znajdowało się kilkanaście zakładów średniej wielkości, wytwórni napojów i przetwarzania produktów spożywczych. Wiele przedsiębiorstw było jednoosobowymi warsztatami rzemieślniczymi, obywającymi się bez robotników najemnych. Nierzadko mieściły się one w lokalach służących jednocześnie za mieszkania. 6 września 1939 r. [[Grójec w czasie II wojny światowej|podczas bombardowania Grójca]] spłonął Młyn Motorowy „Ekspres” (13 współwłaścicieli), przy ul. Mogielnickiej 13. Według spisu zakładów przemysłowych, sporządzonego dla władz okupacyjnych, 22 grudnia 1939 r. w [[Grójec|Grójcu]] znajdowały się:
* Młyn Motorowy „Greno” Frankiela i Wajnfelda, Parcela Krobowska, przed wojną zatrudniał 16 osób, po wojnie 22 osoby;
* Młyn Motorowy Giser, Grynberg i spółka, ul. Piłsudskiego 24 – zatrudnionych 14 osób, potem 17;
* Młyn Elektryczny Apolonii Ofiara, ul. Skargi 35, zatrudniał 1 osobę, potem 2;
* Fabryka Narzędzi Rolniczych Abram Cukierman, ul. Mogielnicka 8 – 80 i 8 osób;
* Fabryka Octu Hammer Szlama, ul. Mogielnicka 6 – 2 i 2 osoby;
* Olejarnia Feldman Zelman, ul. Mogielnicka 6 – 2 i 1 osoba;
* Olejarnia Josek Batyst, ul. Lewiczyńska 2 – 4 i 4 osoby;
* Fabryka wody sodowej Jankiel Rotbardt, ul. Piłsudskiego 10 – 2 i 0 osób;
* Fabryka Wody Sodowej Jankiel Rechtman, ul. Warszawska 20 – 3 i 0 osób;
* Obróbka Drzewa Budowlanego Lewi Koper, ul. Piłsudskiego 18 – 2 i 2 osoby;
* Obróbka Drzewa Budowlanego Berek Korek, ul. Warszawska 13 – 2 i 2 osoby.
W [[Mogielnica|Mogielnicy]] w tym samym czasie (29 listopada 1940) na 18 garbarni, Żydzi posiadali 16. Josek Rajbenbach, Lejzor Rajbenbach, Abram Lindzyn, Abram Fajfer, Majer-Chil Dajczman, Icek Hufajzen zatrudniali po 2 osoby; Mendel Anielewicz – 4; pozostali: Litman Hufajzen, Manaś Hufajzen, Moszek Wender, Abram Balbus, Jankiel Osełka, Isser Gutman, Szmul Glajmer, Moszek Dajczman nie zatrudniali nikogo. W innych gminach [[Powiat grójecki|powiatu grójeckiego]] Żydzi nie posiadali zakładów przemysłowych.
=== Rolnictwo ===
Od czasów średniowiecza Żydzi podlegali jurysdykcji monarchy, stanowili własność skarbu i dlatego wykonywali zajęcia typowo miejskie (handel, rzemiosło). Od początków XVI w. część z nich mieszkała na wsi jako dzierżawcy karczem. Większość z nich na własne potrzeby uprawiała kawałek ziemi, który służył hodowli drobiu, bydła, uprawie chmielu i jęczmienia (propinacja). W 1863 w Królestwie Polskim, w granicach którego leżało Grójeckie, Żydzi mieszkający na wsi zostali potraktowani podobnie jak chłopi, tzn. uwłaszczono ich, ale bez prawa dziedziczenia ziemi (zobacz: [[Żydzi w Przybyszewie]]). Od końca XIX w. w wyniku rozwoju ruchu syjonistycznego, w Grójeckiem wzrosło zainteresowanie rolnictwem, co doprowadziło do powstania w [[Częstoniew|Częstoniewie]] k. [[Grójec|Grójca]] [[Żydowska Szkoła Rolnicza w Częstoniewie|Żydowskiej Szkoły Rolniczej Niższej]]. We wszystkich miastach i osadach Grójeckiego niewielka grupa wyznawców religii mojżeszowej, na marginesie tradycyjnych zajęć (handel, rzemiosło) zajmowała się rolnictwem. Jest to temat dotąd nie rozpoznany.
Z „Wykazu gospodarstw rolnych pozostawionych po ewakuowaniu Żydów w mieście Grójcu”, sporządzonego 21 marca 1941 wynika, że ich posiadaczami byli:
* Blajsiewicz Lejbuś i Dwojra (17,92 ha),
* Grynberg Jankiel (2,80 ha),
* Marianka Szmul-Ber (19,60 ha),
* Manel Nycha (1,12 ha),
* Rozen Srul i Chana oraz Bursztyn Chin (3,36 ha – sadownicy),
* Lichtensztajn Moszek (1,12 ha).


== Wspólnoty religijne ==
== Wspólnoty religijne ==
Linia 11: Linia 40:


== Po II wojnie światowej ==
== Po II wojnie światowej ==
Po II wojnie światowej pozostały znikome ślady materialnej obecności ludności żydowskiej. Wojna ta przyniosła zagładę drewnianych osiemnastowiecznych bóżnic w [[Grójec|Grójcu]] i [[Warka|Warce]], uznanych za obiekty zabytkowe. Zachował się jedynie bezstylowy dom modlitwy w [[Grójec|Grójcu]]. Na niektórych z cmentarzy żydowskich zachowały się ścięte przy ziemi fragmenty nagrobków, które informują o rzędowym lokowaniu pochówków. Wojenne losy 200 Żydów, [[Zbiorowa egzekucja Żydów grójeckich w Dębówce pod Górą Kalwarią|zamordowanych w lipcu 1943 w Dębówce koło Góry Kalwarii]], ekshumowanych i pochowanych po wojnie, upamiętnia wybudowany przy [[Cmentarz żydowski w Grójcu|cmentarzu w Grójcu]] pomnik. Na cmentarzu w Warce w 1988 r. wzniesiono ohel (grobowiec) w miejscu domniemanego pochówku cadyków wareckich, będący celem pielgrzymek chasydów z całego świata.
Holocaust Żydów z [[Powiat grójecki|powiatu grójeckiego]] spowodował, że po II wojnie światowej z jego granic pozostały znikome ślady materialnej obecności ludności żydowskiej. Wojna ta przyniosła zagładę drewnianych osiemnastowiecznych bóżnic w [[Grójec|Grójcu]] i [[Warka|Warce]], uznanych za obiekty zabytkowe. Pozostały po nich nieliczne pamiątki materialne, które nie konserwowane popadły w ruinę, aż zniknęły, zostały rozebrane. Dotychczas sporządzone inwentaryzacje są niepełne i dziś nieaktualne.
 
Do ważniejszych pamiątek i zabytków kultury materialnej w Grójeckiem należą zniszczone cmentarze w Błędowie, Górze Kalwarii, Warce, Mogielnicy. W Górze Kalwarii zachował się dwór i synagoga zbudowane dla cadyka Icchaka Meira Rothemberga Altera, zwanego Icie. Po wojnie zostały one przebudowane dla potrzeb handlowych i mieszkalnych. Na niektórych z cmentarzy żydowskich zachowały się ścięte przy ziemi fragmenty nagrobków, które informują o rzędowym lokowaniu pochówków. Wojenne losy 200 Żydów, [[Zbiorowa egzekucja Żydów grójeckich w Dębówce pod Górą Kalwarią|zamordowanych w lipcu 1943 w Dębówce koło Góry Kalwarii]], ekshumowanych i pochowanych po wojnie, upamiętnia wybudowany przy [[Cmentarz żydowski w Grójcu|cmentarzu w Grójcu]] pomnik. Na cmentarzu w Warce w 1988 r. wzniesiono ohel (grobowiec) w miejscu domniemanego pochówku cadyków wareckich, będący celem pielgrzymek chasydów z całego świata.
 
W [[Grójec|Grójcu]] do dziś przy ul. Lewiczyńskiej 3 stoi budynek kahału z 1816 r., przy ul. Armii Krajowej 8 – budynek żydowskiej rodziny [[Rafael Klepfisz|Klepfiszów]], w którym mieściła się [[Publiczna Szkoła Powszechna nr 2 w Grójcu|Publiczna Szkoła Powszechna nr 2]], przeznaczona dla żydowskich dzieci. Drewniany dom rabina na ul. Lewiczyńskiej oraz naprzeciw położona murowana mykwa zostały rozebrane. We wszystkich miejscowościach [[Powiat grójecki|powiatu grójeckiego]] po wyznawcach religii mojżeszowej pozostały nieliczne drewniane, rzadziej murowane, domy mieszkalne.
 
Z większych przedsiębiorstw przemysłowych do lat 2000 zachowały się nieczynne motorowe młyny w [[Góra Kalwaria|Górze Kalwarii]] i [[Grójec|Grójcu]] (Parcela Krobowska „Greno” Frankiela i Wajnfelda oraz Grynberga i s-ki, Piłsudskiego 24). Młyn „Greno” został rozebrany w latach 2005-2006, do roku 2010 wybudowano na jego miejscu Osiedle Stary Młyn (łącznie 160 mieszkań w dwóch etapach) oraz hipermarket TOPAZ.


== Bibliografia ==
== Bibliografia ==


* Adam Penkalla, ''Osadnictwo żydowskie'', [w:] ''Słownik wiedzy o Grójeckiem - zeszyt pierwszy'', Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, 1993, s. 64-67 oraz [w:] ''Żydzi w Grójeckiem. Słownik: historia, kultura, gospodarka'', Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, Grójec 2007, s. 62-64 – na podstawie źródeł:
* Adam Penkalla, ''Osadnictwo żydowskie'', [w:] ''Słownik wiedzy o Grójeckiem - zeszyt pierwszy'', Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, 1993, s. 64-67 oraz [w:] ''Żydzi w Grójeckiem. Słownik: historia, kultura, gospodarka'', Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, Grójec 2007, s. 73-74 – na podstawie źródeł:
* B. Wasiutyński, ''Ludność żydowska w Polsce w wiekach XIX i XX. Studium statystyczne'', Warszawa 1930;
* B. Wasiutyński, ''Ludność żydowska w Polsce w wiekach XIX i XX. Studium statystyczne'', Warszawa 1930;
* I. B. Alterman (wyd.), [[Megilat Gritze|''Megilat Gritze'']], Tel-Aviv 1955;
* I. B. Alterman (wyd.), [[Megilat Gritze|''Megilat Gritze'']], Tel-Aviv 1955;
Linia 23: Linia 58:
* Adam Penkalla, ''Żydowskie ślady w województwie kieleckim i radomskim'', Radom 1992;
* Adam Penkalla, ''Żydowskie ślady w województwie kieleckim i radomskim'', Radom 1992;
* I. Schiper, ''Przyczynki do dziejów chasydyzmu w Polsce'', Warszawa 1992.
* I. Schiper, ''Przyczynki do dziejów chasydyzmu w Polsce'', Warszawa 1992.
* [[Zdzisław Szeląg]], ''Przemysł'', [w:] ''Żydzi w Grójeckiem. Słownik: historia, kultura, gospodarka'', Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, Grójec 2007, s. 62-64 – na podstawie źródeł:
* Archiwum Państwowe miasta stołecznego Warszawy. Oddział w Grodzisku Mazowieckim: Akta miasta Grójec, (Akta statystyczne), sygn. 363, k. 208; Akta miasta Mogielnica, sygn. 555, k. 13.
* [[Zdzisław Szeląg]], ''Rolnictwo'', [w:] ''Żydzi w Grójeckiem. Słownik: historia, kultura, gospodarka'', Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, Grójec 2007, s. 78 – na podstawie źródeł:
* Archiwum Państwowe miasta stołecznego Warszawy. Oddział w Grodzisku Mazowieckim: Akta miasta Grójec, Statystyczne dane, sygn. 552, k. 13;
* (GZ) Gabriela Zalewska, ''Rolnictwo'', [w:] A. Cała, H. Węgrzynek, G. Zalewska, ''Historia i kultura Żydów polskich. Słownik'', Warszawa 2000, s. 282-283.
* [[Zdzisław Szeląg]], ''Ślady kultury materialnej'', [w:] ''Żydzi w Grójeckiem. Słownik: historia, kultura, gospodarka'', Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, Grójec 2007, s. 88 – na podstawie źródeł:
* P. Burchard, ''Pamiątki kultury żydowskiej w Polsce'', Warszawa 1990.
Źródło: „https://www.jabcok.org/jabcok/index.php/Specjalna:Różnica_mobilna/1506”