1806
edycji
brak opisu edycji
(Utworzono nową stronę "'''Żydzi w Przybyszewie''' – osadnictwo Żydów w tej miejscowości zaczęło się po trzecim rozbiorze Polski (1795), kiedy Grójeckie znalazło się pod zaborem pruskim, w Departamencie Warszawskim (do 1807), następnie w kolejności: w Księstwie Warszawskim (1808–1815), w latach 1815–1915 pod zaborem rosyjskim, w tzw. Królestwie Polskim, od 1915 do 11 listopada 1918 pod okupacją niemiecką, w tzw. Generalnym Gubernatorstwie Warszawskim.…") |
Nie podano opisu zmian |
||
| Linia 1: | Linia 1: | ||
'''Żydzi w [[Przybyszew|Przybyszewie]]''' – osadnictwo Żydów w tej miejscowości zaczęło się po trzecim rozbiorze Polski (1795), kiedy Grójeckie znalazło się pod zaborem pruskim, w Departamencie Warszawskim (do 1807), następnie w kolejności: w Księstwie Warszawskim (1808–1815), w latach 1815–1915 pod zaborem rosyjskim, w tzw. Królestwie Polskim, od 1915 do 11 listopada 1918 pod okupacją niemiecką, w tzw. Generalnym Gubernatorstwie Warszawskim. Zajmowali się rzemiosłem (szewstwem, krawiectwem, piekarstwem, rzeźnictwem, garncarstwem, kuśnierstwem, strycharstwem, kowalstwem, stelmachostwem itd.) i handlem stałym oraz obnośnym. Miasto, a dziś wieś, stanowiło niewielki ośrodek handlowo-rzemieślniczy obsługujący głównie okoliczne wsie. Jerzy Beniamin Flatt podał, że w 1806 liczyło 650 mieszkańców, w tym 65 rzemieślników. W 1808 żyło w nim 560 osób, w tym 56 Żydów (10%). Jest rzeczą wielce wymowną, iż w roku 1812 (sic!), więc gdy w miejscowości tej mieszkali już Żydzi, otrzymała ona przywilej ''de non tolerandis Judaeis''. Władze ówczesnego Księstwa Warszawskiego wobec Żydów prowadziły politykę restrykcyjną, m.in. ustalono dla nich rewiry (dzielnice) zamieszkania. W spisie ludności przeprowadzonym przez władze województwa mazowieckiego 27 października 1819 ustalono, że Przybyszew liczył 799 mieszkańców, w tym 59 Żydów (7,4%). | '''Żydzi w [[Przybyszew|Przybyszewie]]''' – osadnictwo Żydów w tej miejscowości zaczęło się po trzecim rozbiorze Polski (1795), kiedy Grójeckie znalazło się pod zaborem pruskim, w Departamencie Warszawskim (do 1807), następnie w kolejności: w Księstwie Warszawskim (1808–1815), w latach 1815–1915 pod zaborem rosyjskim, w tzw. Królestwie Polskim, od 1915 do 11 listopada 1918 pod okupacją niemiecką, w tzw. Generalnym Gubernatorstwie Warszawskim. Zajmowali się rzemiosłem (szewstwem, krawiectwem, piekarstwem, rzeźnictwem, garncarstwem, kuśnierstwem, strycharstwem, kowalstwem, stelmachostwem itd.) i handlem stałym oraz obnośnym. Miasto, a dziś wieś, stanowiło niewielki ośrodek handlowo-rzemieślniczy obsługujący głównie okoliczne wsie. Jerzy Beniamin Flatt podał, że w 1806 liczyło 650 mieszkańców, w tym 65 rzemieślników. W 1808 żyło w nim 560 osób, w tym 56 Żydów (10%). Jest rzeczą wielce wymowną, iż w roku 1812 (sic!), więc gdy w miejscowości tej mieszkali już Żydzi, otrzymała ona przywilej ''de non tolerandis Judaeis''. Władze ówczesnego Księstwa Warszawskiego wobec Żydów prowadziły politykę restrykcyjną, m.in. ustalono dla nich rewiry (dzielnice) zamieszkania. W spisie ludności przeprowadzonym przez władze województwa mazowieckiego 27 października 1819 ustalono, że Przybyszew liczył 799 mieszkańców, w tym 59 Żydów (7,4%). | ||
Żyło w nim 45 rzemieślników i 7 handlarzy. Zmniejszenie się ich liczby spowodowane było pożarem miasta w 1812 r., w wyniku którego miasteczko podupadło, zaprzestano targów i jarmarków, niektórzy rzemieślnicy i kupcy przenieśli się do innych, okolicznych miast, m.in. do [[Mogielnica|Mogielnicy]], [[Goszczyn|Goszczyna]] i [[Grójec|Grójca]]. W roku 1857 w [[Przybyszew|Przybyszewie]] mieszkało 965 osób, w tym 111 Żydów (41%), w 1862 zaś odpowiednio 1047 osób i 71 Żydów (4%). W tym roku, w wyniku reform Aleksandra Wielopolskiego (1803–1877) Żydzi otrzymali większą swobodę osiedlania się. Odtąd powoli, ale systematycznie liczba mieszkańców wzrastała. Pierwszy powszechny spis ludności przeprowadzony przez Rosjan w roku 1897 wykazał, że w Przybyszewie żyło 1152 mieszkańców – 544 mężczyzn (47,2%), 608 kobiet (52,8%), w tym 104 Żydów (9,5%). W wyniku realizacji carskiego ukazu o uwłaszczeniu włościan ziemią otrzymało ją też 4 mieszkańców wyznania mojżeszowego. W roku 1912 Przybyszew żyło 1575 osób, w tym 86 Żydów (5%), w 1914 funkcjonowały 3 sklepy polskie, 3 piekarnie (żydowskie). W wyniku I wojny światowej nastąpił spadek mieszkańców miejscowości i w 1921 wynosił 1089 osób – 478 mężczyzn (43,9%), 611 kobiet (56,1%), w tym 104 Żydów (9,5%). Mieszkali oni w 162 budynkach mieszkalnych. W roku 1927 osada liczyła 1172 mieszkańców – 549 mężczyzn (46,8%), 623 kobiety (53,2%), w tym Żydów 92 (7,8%), liczba tych ostatnich w latach 1921–1927 zmniejszyła się ze 104 osób (9,5%) do 92 (7,8%). Stało się tak w wyniku realizacji hasła, upowszechnianego przez Narodową Demokrację, a potem przez Stronnictwo Narodowe, wzywającego do tworzenia handlu rodzimego, do jego „odżydzenia”, „spolonizowania”. Niemałą rolę w realizacji dążenia odegrał ks. [[Stanisław Wilkoszewski]] (1882–1955), w latach 1914–1955 proboszcz parafii Przybyszew i działacz endecji. Poglądom tym dał wyraz m.in. 5 czy też 6 maja 1922 na uroczystości dekoracji trzech Grójecczan ([[Aleksander Janasz|Aleksandra Janasza]] z [[Dańków|Dańkowa]], [[Stanisław Czekanowski|Stanisława Czekanowskiego]] i ks. Stanisława Wilkoszewskiego). Dziękując za uhonorowanie go za zasługi na polu pracy społecznej Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski przemówienie zakończył okrzykiem „Niech żyje Polska odrodzona i odżydzona”. Stało się to w obecności ok. 300 słuchaczy, w tym wielu Żydów<ref>''Grójeckie we wspomnieniach''. S. IV: ''Fragmenty z pamiętnika Stanisława Czekanowskiego Roczniki długiego żywota mego''. Wybór, wstęp, przypisy [[Zdzisław Szeląg]], Grójec 2004, s. 131.</ref>. Aby odciągnąć Polaków od sklepów żydowskich, aby je wyprzeć, w 1918 założył sklep z galanterią, towarami łokciowymi i spożywczymi, który w 1924 przejęło Stowarzyszenie Kobiet „Przezorność”. Konkurencji z Żydami służyła m.in. działalność handlowa, założonego w 1917 r. z inicjatywy ks. Wilkoszewskiego, Kółka Ogrodniczo-Rolniczego oraz od 1918 Kasy Spółdzielczej. Działaniom tym towarzyszyła akcja propagandowa „Nie kupuj u Żyda”, rozbijanie straganów na targach, siłowe wypędzanie z placów handlowych, pikietowanie sklepów, szykanowanie i bicie Polaków wchodzących lub wychodzących ze sklepów żydowskich. | Żyło w nim 45 rzemieślników i 7 handlarzy. Zmniejszenie się ich liczby spowodowane było pożarem miasta w 1812 r., w wyniku którego miasteczko podupadło, zaprzestano targów i jarmarków, niektórzy rzemieślnicy i kupcy przenieśli się do innych, okolicznych miast, m.in. do [[Mogielnica|Mogielnicy]], [[Goszczyn|Goszczyna]] i [[Grójec|Grójca]]. W roku 1857 w [[Przybyszew|Przybyszewie]] mieszkało 965 osób, w tym 111 Żydów (41%), w 1862 zaś odpowiednio 1047 osób i 71 Żydów (4%). W tym roku, w wyniku reform Aleksandra Wielopolskiego (1803–1877) Żydzi otrzymali większą swobodę osiedlania się. Odtąd powoli, ale systematycznie liczba mieszkańców wzrastała. Pierwszy powszechny spis ludności przeprowadzony przez Rosjan w roku 1897 wykazał, że w Przybyszewie żyło 1152 mieszkańców – 544 mężczyzn (47,2%), 608 kobiet (52,8%), w tym 104 Żydów (9,5%). W wyniku realizacji carskiego ukazu o uwłaszczeniu włościan ziemią otrzymało ją też 4 mieszkańców wyznania mojżeszowego. W roku 1912 Przybyszew żyło 1575 osób, w tym 86 Żydów (5%), w 1914 funkcjonowały 3 sklepy polskie, 3 piekarnie (żydowskie). W wyniku I wojny światowej nastąpił spadek mieszkańców miejscowości i w 1921 wynosił 1089 osób – 478 mężczyzn (43,9%), 611 kobiet (56,1%), w tym 104 Żydów (9,5%). Mieszkali oni w 162 budynkach mieszkalnych. W roku 1927 osada liczyła 1172 mieszkańców – 549 mężczyzn (46,8%), 623 kobiety (53,2%), w tym Żydów 92 (7,8%), liczba tych ostatnich w latach 1921–1927 zmniejszyła się ze 104 osób (9,5%) do 92 (7,8%). Stało się tak w wyniku realizacji hasła, upowszechnianego przez Narodową Demokrację, a potem przez Stronnictwo Narodowe, wzywającego do tworzenia handlu rodzimego, do jego „odżydzenia”, „spolonizowania”. Niemałą rolę w realizacji dążenia odegrał ks. [[Stanisław Wilkoszewski]] (1882–1955), w latach 1914–1955 proboszcz parafii Przybyszew i działacz endecji. Poglądom tym dał wyraz m.in. 5 czy też 6 maja 1922 na uroczystości dekoracji trzech Grójecczan ([[Aleksander Jan Janasz|Aleksandra Janasza]] z [[Dańków|Dańkowa]], [[Stanisław Czekanowski|Stanisława Czekanowskiego]] i ks. Stanisława Wilkoszewskiego). Dziękując za uhonorowanie go za zasługi na polu pracy społecznej Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski przemówienie zakończył okrzykiem „Niech żyje Polska odrodzona i odżydzona”. Stało się to w obecności ok. 300 słuchaczy, w tym wielu Żydów<ref>''Grójeckie we wspomnieniach''. S. IV: ''Fragmenty z pamiętnika Stanisława Czekanowskiego Roczniki długiego żywota mego''. Wybór, wstęp, przypisy [[Zdzisław Szeląg]], Grójec 2004, s. 131.</ref>. Aby odciągnąć Polaków od sklepów żydowskich, aby je wyprzeć, w 1918 założył sklep z galanterią, towarami łokciowymi i spożywczymi, który w 1924 przejęło Stowarzyszenie Kobiet „Przezorność”. Konkurencji z Żydami służyła m.in. działalność handlowa, założonego w 1917 r. z inicjatywy ks. Wilkoszewskiego, Kółka Ogrodniczo-Rolniczego oraz od 1918 Kasy Spółdzielczej. Działaniom tym towarzyszyła akcja propagandowa „Nie kupuj u Żyda”, rozbijanie straganów na targach, siłowe wypędzanie z placów handlowych, pikietowanie sklepów, szykanowanie i bicie Polaków wchodzących lub wychodzących ze sklepów żydowskich. | ||
W roku 1927 w Przybyszewie działało 28 rzemieślników, w tym tylko 5 Żydów (1 szewc, 3 krawców, 1 piekarz), czynnych było 6 sklepów (3 sklepy Polaków, 3 – Żydów), ponadto drobnym handlem zajmowało się 7 Żydów. Sklepy żydowskie zaopatrywały ludność w pieczywo, artykuły spożywcze, tzw. „towary łokciowe”, chustki wełniane, łańcuchy, sierpy, kosy, skóry, smary, postronki. Nader często towary sprzedawano „na borg”, tzn. na kredyt, co przysparzało im klientów, szczególnie ze wsi. | W roku 1927 w Przybyszewie działało 28 rzemieślników, w tym tylko 5 Żydów (1 szewc, 3 krawców, 1 piekarz), czynnych było 6 sklepów (3 sklepy Polaków, 3 – Żydów), ponadto drobnym handlem zajmowało się 7 Żydów. Sklepy żydowskie zaopatrywały ludność w pieczywo, artykuły spożywcze, tzw. „towary łokciowe”, chustki wełniane, łańcuchy, sierpy, kosy, skóry, smary, postronki. Nader często towary sprzedawano „na borg”, tzn. na kredyt, co przysparzało im klientów, szczególnie ze wsi. | ||