Mogielnica

Mogielnica – miasto w województwie mazowieckim, w południowej części powiatu grójeckiego. Jest siedzibą gminy Mogielnica.

Leży przy drodze z Grójca do Nowego Miasta nad Pilicą, w dolinie rzeki Mogielanki.

Pierwotnie Mogielnica była wsią książęcą. W 1249 r. książę Siemowit I w zamian za wioskę Iłów w ziemi gostyńskiej przekazał cystersom sulejowskim osadę targową Mogielnica z kaplicą oraz dwie wsie: Dąbrowę i Otaląż. Cystersi zapewne już w XIII w. wznieśli kościół i prowadzili duszpasterstwo w parafii.

W 1317 r. wystarali się o prawa miejskie. Jeszcze w 1865 r. w miejscowym magistracie pieczołowicie przechowywano 28 przywilejów książęcych i królewskich, które przyczyniły się do tego, że w XV–XVII w. Mogielnica stanowiła ważny ośrodek rzemieślniczy, kojarzony z wyrobami tkackimi i pośledniejszymi gatunkami sukna. W okresie I Rzeczypospolitej należała do ziemi rawskiej w województwie rawskim.

W połowie XVII w. Mogielnica pogrążyła się w kryzysie. W latach 80. XVIII w. jej właścicielem został Bazyli Walicki, wojewoda rawski.

W dniu 19 lipca 1787 r. posiadłość Walickiego odwiedził król Stanisław August Poniatowski. Najjaśniejszy Pan przyjmowany był przed wjazdem do miasta od cechów stojących z rozwinionemi chorągwiami, oraz kahału i pospólstwa przy dawaniu ognia z armat i ręcznej strzelby, a gdy się zbliżył do gościnnego domu, witali licznie zgromadzeni obywatele Wdztwa Rawskiego, od których miał poważną i uprzejmą mowę I Pan Leszczyński chorąży rawski. Podziękowawszy Najjaśn. Pan za attencyą i dawszy rękę do pocałowania, obligował obywatelów, aby dla deszczu i słoty nie fatygując się assystencyą konną powozami jechali.

Relacja ks. Adama Naruszewicza trochę przeczy pokutującemu za sprawą Słownika geograficznego Królestwa Polskiego... poglądowi, jakoby rządy wojewody rawskiego spowodowały upadek miasteczka. Było raczej odwrotnie. W 1788 r. Mogielnica liczyła 70 domów, a w roku 1797 już 101. Na mapie z 1798 r. widzimy rzekę Mogielankę, rynek, cztery ulice: Świdzińską, Rawską, Wolę i Zamojską, dwa kościoły katolickie, plebanię, dom pocztowy, folwark i bożnicę.

W okresie Królestwa Kongresowego z fundacji Klementyny z Kozietulskich primo voto Walickiej secundo voto Wichlińskiej zbudowano ratusz. W 1827 r. liczba mieszkańców wzrosła do 1600. Mogielnica hrabiny Józefy Zamoyskiej (wnuczki Bazylego Walickiego) miała 152 domy drewniane i 2 murowane, 2283 mieszkańców, z czego 984 chrześcijan i 1299 Żydów.

Ludność utrzymywała się z rzemiosła, rolnictwa i handlu. Popytem, zwłaszcza wśród chłopów, cieszyły się wyroby mogielnickich szew-ców. Oprócz ratusza miasto posiadało rzeźnię miejską, szopę na narzędzia ogniowe, dwie szkoły elementarne (chrześcijańską i żydow- ską), łaźnię, dwa kościoły, synagogę, wiatrak, stację pocztową, urząd skarbowy; w większej części było wybrukowane.

Po powstaniu styczniowym Mogielnicę zdegradowano do rzędu osad i przypisano do powiatu grójeckiego (w guberni warszawskiej).

W 1885 r. liczyła 3100 mieszkańców. Na przełomie XIX i XX w. stanowiła ośrodek dóbr obejmujących, oprócz niej, dwa folwarki i trzy wsie. W 1894 r. Władysław Reymont nie miał wątpliwości, że Mogielnica to takie sobie miasteczko, jak tysiące innych. Docenił styl urbanistyczny: dużo domów stojących szczytami do ulic, podsienia, wsparte na klocach rzezanych w kolumny. W 1910 r. liczba mieszkańców przekroczyła 6 tysięcy. Istotnym czynnikiem rozwoju było doprowadzenie w 1917 r. kolejki wąskotorowej. Niemcy, okupujący podczas I wojny światowej teren powiatu grójeckiego, przywrócili Mogielnicy prawa miejskie. Co ciekawe, 24 listopada 1918 r. zebrani na wiecu mogielniczanie jednogłośnie opowiedzieli się przeciwko statusowi miasta. Skarceni przez starostę grójeckiego Andrzeja Żółcika musieli uznać fakt, że urzędującego w ratuszu wójta zastąpił burmistrz w osobie Władysława Orzechowskiego.

Międzywojenna Mogielnica, w 1929 r. licząca ok. 6 tys. mieszkańców, znana była przede wszystkim z szewstwa i garbarstwa. Szczyciła się Sądem Pokoju, Ochotniczą Straż Pożarną i przede wszystkim Państwowym Seminarium Nauczycielskim Męskim – kuźnią kadr pedagogicznych dla powiatu grójeckiego. Poprzez włączenie do miasta okolicznych wsi uzyskano zwiększenie odsetka ludności chrześcijańskiej.

Podczas II wojny światowej na terenie Mogielnicy działał VII Ośrodek Armii Krajowej Obwodu Grójec „Głuszec”, stworzony i dowodzony przez kapitana inżyniera Mieczysława Piątka (ps. „Lis”, „Rola”), syna ziemi krakowskiej.

W związku z holocaustem zmniejszyła się liczba ludności: w 1946 r. miasto liczyło 4700 osób. Powojenna Mogielnica stanowiła ośro- dek usługowo-handlowy, w mieście działało kilka niewielkich zakładów przemysłowych branży spożywczej i skórzanej oraz cegielnia. Tradycje przedwojennego seminarium nauczycielskiego kontynuowało Państwowe Liceum Pedagogiczne. Na początku lat 70. atrakcją miasteczka stał się ogród rzeźbiarski małżeństwa Franciszka Strynkiewicza (1893–1996) i Barbary Bieniulis-Strynkiewicz (1922–1996).

Obecnie miasto ma ok. 2,5 tys. mieszkańców.