Tajna Organizacja Nauczycielska

Tajna Organizacja Nauczycielska – konspiracyjny kryptonim Związku Nauczycielstwa Polskiego, przyjęty w październiku 1939. Aby nie ujawniać środowiska społecznego w przypadku zdekonspirowania organizacji treść jego rozszyfrowywano także jako: Towarzystwo Oświatowo-Niepodległościowe lub Tajna Organizacja Narodowa. TON zajmował się głównie organizowaniem tajnego nauczania, które prowadził w porozumieniu z innymi międzywojennymi organizacjami nauczycielskimi skupionymi w Międzystowarzyszeniowej Komisji Porozumiewawczej Organizacji i Stowarzyszeń Nauczycielskich powołanej 8 grudnia 1939. W skład jej weszli przedstawiciele: Towarzystwa Nauczycieli Szkół Średnich i Wyższych, Stowarzyszenia Chrześcijańsko-Narodowego Nauczycielstwa Szkół Powszechnych, Stowarzyszenia Nauczycieli Szkół Zawodowych, Stowarzyszenia Dyrektorów Szkół Średnich, Prywatnych i Samorządowych.

TON spełnił w Komisji rolę wiodącą w inicjowaniu, programowaniu i realizowaniu zadań oświatowych. Zajmował się opracowywaniem i rozpowszechnianiem instrukcji programowo-oświatowych, kolportażem podręczników szkolnych i tajnych broszur oświatowych, udzielaniem różnorodnej pomocy nauczycielom i ich rodzinom, m.in. wysiedlonym z zachodniej części Polski, ofiarom wojny i terroru. Fundusze na ten cel pochodziły z dobrowolnego opodatkowania się pracujących w szkole jawnej i tajnej (2-5% wynagrodzenia). Początkowo przyjęto piątkowy system organizacji, które powoływano odgórnie, a więc centrala powoływała okręgowe, a te powiatowe, powiatowe zaś – gminne.

W skład powiatowego kierownictwa Tajnej Organizacji Nauczycielskiej w Grójcu wchodzili: Władysław Janus („Jawor”, „Wrzos”) – prezes; w czasie okupacji kierownik Szkoły Powszechnej nr 2 w Warce, członek ZWZ, a potem Armii Krajowej, kierownik Biura Informacji i Propagandy w komendzie IV Ośrodka ZWZ/AK (Warka); Kazimierz Lewkowski („Mat”, „Matkowski”) – organizacja i nadzór tajnego nauczania w zakresie szkoły średniej; przed 1 września 1939 – nauczyciel matematyki w Gimnazjum i Liceum Sejmiku Powiatowego w Grójcu, w latach okupacji członek ZWZ/AK, członek Powiatowej Delegatury Rządu RP na Kraj, szef Kierownictwa Akcji Oporu Cywilnego; Bronisław Starczewski – organizacja i nadzór tajnego nauczania w zakresie szkoły powszechnej; kierownik Szkoły Powszechnej nr 2 w Grójcu, członek ZWZ/AK; Ignacy Grzywacz („Siejba”) – zabezpieczenie przed zniszczeniem księgozbiorów polskich; w Iatach 1932–1945 kierownik szkoły w Coniewie k. Czerska, w czasie okupacji członek ZWZ/AK, od połowy 1943 dowódca VIII plutonu AK w Czersku; członkowie: Wincenty Ziemacki, w czasie okupacji inspektor szkolny; Władysław Kołodziejek – w latach okupacji kierownik Szkoły Powszechnej w Przybyszewie, członek ZWZ/AK.

Spotkania powiatowego kierownictwa TON odbywały się w różnych mieszkaniach, zwykle raz w miesiącu, w razie potrzeby częściej, m.in. u Wincentego Ziemackiego (Poświętne 5). Łączność wewnętrzną Tajnej Organizacji Nauczycielskiej w powiecie utrzymywał za pośrednictwem skrzynek (punktów) kontaktowych, w których łącznicy składali sprawozdania, meldunki, odbierali instrukcje, niekiedy pieniądze. Jedna z nich znajdowała się w sklepie spożywczym Marii Lewkowskiej („Anna”), żony Kazimierza. Bezpośredni kontakt z okręgowym kierownictwem utrzymywał prezes TON w Grójcu oraz Kazimierz Lewkowski. Do Grójca najczęściej przyjeżdżał w przebraniu kolejarza Marian Jaworski („Mariański”), kierownik szkoły w Garwolinie.

Tajna Organizacja Nauczycielska w ówczesnym powiecie grójeckim rozpoczęła działalność od przeciwdziałania realizacji zarządzenia zobowiązującego Polaków do oddania okupantom podręczników oraz książek z bibliotek szkolnych. Wówczas to m.in. Wincenty Ziemacki zasugerował nauczycielom zniszczenie ksiąg inwentarzowych i kart katalogowych, oddanie starych zniszczonych książek, oraz ukrycie lub rozdanie ludności cenniejszych pozycji. Równocześnie kierownictwo TON zaleciło organizowanie tajnego nauczania w zakresie szkoły powszechnej i nieco później w zakresie szkoły średniej. W końcu 1940 i na początku 1941 w ramach Delegatury Rządu RP na Kraj powstał Departament Oświaty i Kultury, który zajął się tajną oświatą w skali kraju, a w powiatach Powiatowa Komisja Oświaty i Kultury, później z dodatkiem „oraz Akcji Oporu Cywilnego”, z którą ściśle współpracował TON. PKOiK w powiecie grójeckim zorganizowana została w trzecim kwartale 1941 roku.