Żydowskie Stowarzyszenie Oświatowo-Kulturalne „Tarbut”, Oddział w Grójcu

Żydowskie Stowarzyszenie Oświatowo-Kulturalne „Tarbut” („Wiedza”), Oddział w Grójcu – stowarzyszenie działające w Grójcu od 1925 r. do II wojny światowej, prowadzące Szkołę Powszechną.

Historia

W Polsce Stowarzyszenie Tarbut założone zostało w 1922 roku w Warszawie, „pod auspicjami” organizacji syjonistycznej. Działało ono poprzez swe oddziały, Komitety Okręgowe oraz Komitet Centralny w Warszawie. Pod koniec lat 20-tych Stowarzyszenie w Polsce istniało w około 300 miastach. Przeciwstawiało się ono zdecydowanie „obskurantyzmowi” i „klerykalizmowi” tradycyjnej szkoły żydowskiej, z „chederami na czele”. Prowadzone przez nie szkoły kierując się najnowszymi zdobyczami pedagogiki, wychowywały młodzież w narodowym duchu miłości do Palestyny, popierały dążność do tworzenia podwalin pod przyszłe państwo żydowskie. Dlatego w szkołach język hebrajski uważany był za mowę żywą, „przedmiotów polskich” czyli języka polskiego, historii i geografii uczono po polsku.

Oddział w Grójcu powstał na wiosnę 1925 r., jego siedziba mieściła się przy ul. Wareckiej 13 (dziś Piłsudskiego). Stowarzyszenie prowadziło Szkołę Powszechną, do której początkowo uczęszczało 70 dzieci, spośród 150 zapisanych i zatrudniało 3 nauczycieli. Jej dzieje znamy z nielicznych zachowanych próśb Stowarzyszenia kierowanych do Magistratu miasta Grójca. Tak np. w piśmie z 9 września 1925 proszono o 3000 zł. Napisano w nim: „Wskutek przeżywanego (...) kryzysu ekonomicznego, szkoła (...) znajduje się w ciężkim położeniu, albowiem wpisowe jest bardzo niskie i znaczna część [dzieci] korzysta z takowej bezpłatnie. Ze względu na to, że w II Szkole Powszechnej [żydowskiej] jest przepełnienie, a z braku sił nauczycielskich i z powodu szczupłego lokalu, gdzie dzieci zamiast po 5 godzin dziennie uczą się tylko 2 godziny, istnienie naszej szkoły jest niezbędne, tem bardziej, że dużo dzieci żydowskich nie przyjętych [zostało] do II Szkoły Powszechnej”.

W odpowiedzi Stowarzyszenie otrzymało 1100 zł. 10 grudnia 1925 r. do pisma dołączono budżet na rok 1926, z którego wynika, że na prowadzenie szkoły brakowało 3 940 zł. Deficyt ten spowodowany był tym, że do szkoły uczęszczało bezpłatnie wiele dzieci biednych rodziców, inni korzystali z ulg w opłacie czesnego. Magistrat przyznał subsydium w kwocie 2 tys. zł.

W związku z krytycznym stanem kasy Stowarzyszenie już 20 lutego 1926 skierowało kolejne pismo do Zarządu Miasta z prośbą, aby wypłacił on 500 zł zaliczki z przyznanego subsydium w sumie 2000 zł. Pismo podpisali: w zastępstwie przewodniczącego – sekretarz, Chaim Wajsman oraz A. M. Hamer, Josef Goldberg, M. Złotogórski, Kina Boim. W piśmie z 16 kwietnia 1928 zwrócono się z prośbą o subsydium w kwocie 4000 zł na prowadzenie szkoły powszechnej „Tarbut” oraz ochronki (dla ok. 40 dzieci). Prośbę o subsydium motywowano tym, że rodzice nie są w stanie opłacać nauczania, wskazywano, że istnienie tej szkoły „zwalnia magistrat od dostarczenia lokalu, opalu i światła dla tych dzieci, które uczęszczają do „Tarbutu”, a które w innym przypadku uczęszczałyby do szkoły powszechnej, gdzie i tak nie ma miejsca”. Stowarzyszenie otrzymało 1000 zł. Pismo to podpisali: Josif Goldberg i Chaim J. Wajsman.

Ustalenie danych o osobach wymienionych w różnych miejscach jeśli jest możliwe, wymaga dalszych żmudnych poszukiwań. Udało się ustalić, że przewodniczący Stowarzyszenia, Natan Grynberg (ur. 14 sierpnia 1894), zamieszkały przy ul. Piłsudskiego 9, co najmniej od roku 1934 był współwłaścicielem młyna (Młyn Motorowy „Giser, Grynberg i Łęga”) przy ul. Piłsudskiego 24. Dnia 27 maja 1934 wybrany został członkiem Rady Miejskiej z listy Zjednoczony Blok Żydów; Kina Boim to prawdopodobnie ktoś z rodziny lekarza, Natana Boima. Dalszych dziejów Stowarzyszenia i szkoły nie udało się ustalić.

Bibliografia

• Zdzisław Szeląg, Żydowskie Stowarzyszenie Oświatowo-Kulturalne „Tarbut”, Oddział w Grójcu, [w:] Żydzi w Grójeckiem. Słownik: historia, kultura, gospodarka, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, Grójec 2007, s. 106-107 – na podstawie źródeł:
• Archiwum Państwowe miasta stołecznego Warszawy. Oddział w Grodzisku Mazowieckim: Akta miasta Grójec („Akta o kasie miejskiej i budżecie miasta”), sygn. 103, k. 47, 98, 99, 100, 103, 104, 105, 106, k. 140 Statut Żydowskiego Stowarzyszenia Kulturalno-Oświatowego „Tarbut” w Polsce, Warszawa 1992;
• Rafał Żebrowski, Zofia Borzymińska, Po-Lin. Kultura Żydów polskich w XX wieku (Zarys), Warszawa 1993, s. 98-99.