Uniwersytet Ludowy w Zbroszy Dużej

Z Jabcok

Uniwersytet Ludowy w Zbroszy Dużej – jawny, nielegalny, nieformalny ośrodek kształtowania kultury wiejskiej; społeczna instytucja oświatowo-kulturalna, wychowawcza, ideowa, założona wiosną 1978 roku. Działalność Uniwersytetu przerwał stan wojenny ogłoszony 13 grudnia 1981.

Historia

Idea Uniwersytetu wywodziła się z powstałego 11 stycznia 1978 Towarzystwa Kursów Naukowych (TKN). Chodziło też o podjęcie próby odbudowy Uniwersytetu Ludowego znanych z czasów międzywojnia i pierwszych lat Polski pojałtańskiej.

22 stycznia 1979 z inicjatywy Tymczasowego Komitetu Niezależnego Związku Zawodowego Rolników, Komitetu Samoobrony Chłopskiej Ziemi Lubelskiej, Komitetu Samoobrony Chłopskiej Ziemi Rzeszowskiej, Komitetu Samoobrony Chłopskiej Ziemi Grójeckiej oraz Podlaskiego Komitetu Samoobrony Ludzi Wierzących w Warszawie odbyło się zebranie, które podjęło decyzję o zorganizowaniu Uniwersytetu Ludowego.

Proponowano dwie formy działalności: samokształcenie stacjonarne w Uniwersytecie Ludowym i w utworzonych kółkach samokształceniowych oraz naukę indywidualną, inspirowaną przez Uniwersytet. U podstaw decyzji tworzenia Uniwersytetu Ludowego leżało przekonanie o konieczności przeciwdziałania tendencyjnemu szkolnictwu na wsi: szkoły ówczesne przekazywały wiedzę niepełną, a niekiedy zafałszowaną.

Pierwsze zajęcia dla około 30 działaczy z całej Polski odbyły się w Warszawie 3 i 4 lutego 1979. Prelekcje dotyczyły historii i tradycji ruchu ludowego oraz możliwości działalności praktycznej. Wygłosili je działacze ludowi, działacze Komitetu Samoobrony Społecznej, Komitetu Obrony Robotników, Ruchu Obrony Praw Człowieka i Obywatela, np.:

  • Anna Gadzalanka-Bojarowa, były członek Zarządu Głównego „Wici”, posłanka do Krajowej Rady Narodowej (KRN) - „Kultura ludowa a kultura narodowa”;
  • Michał Jagła (1915–1981), były redaktor „Społem”, „Wici”, zastępca komendanta okręgowego Batalionów Chłopskich, zastępca prezesa Zarządu Głównego Związku Młodzieży Wiejskiej Rzeczpospolitej Polskiej, poseł do Krajowej Rady Narodowej, inicjator Klubu Myśli Ludowej, działacz Polskiego Stronnictwa Ludowego, później Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego - „Wybrane zagadnienia z historii ruchu ludowego”;
  • Piotr Typiak z Warszawy, działacz byłego Centralnego Związku Młodzieży Wiejskiej „Siew”, Batalionów Chłopskich, PSL (I wiceprezes Zarządu Stołecznego), członek Ruchu Obrony Praw Człowieka i Obywatela, redaktor „Gospodarza” - „Historia prawa samorządowego”;
  • Wiesław Piotr Kęcik – były członek tajnej organizacji „Ruch”, a potem więzień (1971–1973), absolwent filozofii Uniwersytetu Wrocławskiego, współorganizator Komitetu Samoobrony Chłopskiej Ziemi Grójeckiej, współpracownik, a następnie od października 1978 członek Komitetu Obrony Robotników, faktyczny redaktor pozacenzuralnej gazetki „Placówka”, od kwietnia 1979 współorganizator Uniwersytetu Ludowego w Zbroszy Dużej – „Z doświadczeń ludowej samoobrony”;
  • Adam Michnik, były członek Klubu Poszukiwaczy Sprzeczności przy Staromiejskim Domu Kultury w Warszawie, członek Komitetu Obrony Robotników, potem Komitetu Samoobrony Społecznej „KOR”, sygnatariusz wielu protestacyjnych listów, memoriałów do władz, współpracownik prasy emigracyjnej i obcojęzycznej - „Możliwości działań niezależnych w świetle sytuacji międzynarodowej”;
  • Zbigniew Romaszewski, członek i działacz Komitetu Obrony Robotników, potem Komitetu Samoobrony Społecznej „KOR”, członek redakcji pozacenzuralnego miesięcznika „Głos” (od 1977) - „Realizacja paktów praw człowieka i obywatela”.

W czasie pierwszych warszawskich zajęć postanowiono, że wykłady odbywać się będą w Zbroszy Dużej, „przez 3 kolejne dni, począwszy od pierwszego piątku każdego miesiąca”. Pomysłodawcy chcieli, aby po rannej mszy w niedzielę, o godz. 10, miejscowi słuchacze zbierali się w dolnym kościele p.w. świętego Jana Chrzciciela, aby wysłuchać zaproszonych prelegentów. Organizatorem zajęć Uniwersytetu Ludowego w Zbroszy Dużej był Tymczasowy Komitet Samoobrony Chłopskiej Ziemi Grójeckiej, głównie jednak ks. Czesław Sadłowski. Pierwsza sesja zajęć Uniwersytetu Ludowego w Zbroszy Dużej przypadła na 2, 3 i 4 marca 1978. Przed tym terminem Służba Bezpieczeństwa i Milicja Obywatelska kontrolowały nieznajome osoby na dworcu Państwowej Komunikacji Samochodowej i Polskich Kolei Państwowych w Grójcu, Warce i Białobrzegach, legitymowano ludzi chcących dotrzeć do Zbroszy Dużej. Wieś otoczona została kordonem milicji. Rewidowano tornistry dzieci i młodzieży szukając w nich zabronionych wydawnictw. W tych dniach na 48 godzin zatrzymano jadących do Zbroszy: Wiesława Kęcika, Jana Kozłowskiego z Popowic, Jana J. Lipskiego z Warszawy, Zdzisława Ostatka z Grójca, Marka Rosponda (studenta II roku fizyki Uniwersytetu Warszawskiego), Stefana Starczewskiego (redaktora pozacenzuralnego czasopisma „Krytyka”). Andrzeja Zozulę z Warszawy. 2 marca 1978 w Komendzie Milicji Obywatelskiej w Grójcu pobito działacza chłopskiego J. Kozłowskiego, który jechał do Zbroszy Dużej, aby wziąć udział w zajęciach Uniwersytetu Ludowego. Do wsi nie dotarli: Anna Gadzalanka-Bojarowa, M. Dziewicka, prof. Jan Kielanowski, Jan J. Lipski, Franciszek Nowicki. Służby porządkowe zmusiły te osoby do powrotu do miejsc zamieszkania. Według oceny mieszkańców Zbroszy Dużej w obławie wzięło udział około 200 funkcjonariuszy MO i SB.

Z planowanych wykładów odbyły się dwa: Edward Koleja z Górnej Wsi k. Błonia, były pracownik polityczny ZSL, członek redakcji „Placówki” mówił o „Niezależnej działalności ludowców od rozbicia Polskiego Stronnictwa Ludowego”; S. Barczak o „Historii powstania Komitetu Samoobrony Ludzi Wierzących”. W zajęciach uczestniczyło około 100 osób.

Podobną akcję sparaliżowania działalności Uniwersytetu Ludowego podjęto też w następnym miesiącu. W drodze do Zbroszy Dużej zatrzymano wówczas: Leopolda Gierka (miał mówić o wypadkach radomskich 1976 roku), J. Rybickiego, ks. Jana Zieję, T. Kowalika i J. Przewłockiego. Do wsi dotarli: P. Bąkowski, Marzena Gorszczyk-Kęcik, K. Wójcicki i S. Kusiński, którzy w dniach 6-8 kwietnia wygłosili odczyty. Zimowy semestr zakończyła prelekcja o samoorganizacji społecznej.

Próba zorganizowania Uniwersytetu Ludowego w Zbroszy powiodła się tylko częściowo. Wykłady prowadzili ci działacze opozycyjni, ludowi, którzy zdołali ominąć patrole MO i SB. Dostęp do nich miała jednak tylko miejscowa ludność, nie mogli w nich uczestniczyć rolnicy z innych części kraju. Do lipca 1979 odbyły się cztery sesje, na których wygłoszono 17 wykładów, w tym Jacka Kuronia. Z rogatek Warszawy, szosą radomską, na wysokość wsi, przyjechał 6 maja tzw. „okazją”. Nad ranem dotarł na plebanię i po odpoczynku, wygłosił prelekcję. Po wykładzie wywieziono go między skrzynkami jabłek. Po zawieszeniu działalności Uniwersytetu Ludowego na okres letnich prac polowych, nie została już ona podjęta w takim zakresie, jak przed zawieszeniem. O dacie, godzinie, tematach prelekcji, nazwisku prelegenta powiadamiano potencjalnych słuchaczy w komunikatach kościelnych oraz na łamach gazetek „Solidarność Wiejska Ziemi Grójeckiej” (np. 1981, nr 1), „Biuletyn Informacyjny Komitetu Samoobrony Chłopskiej Ziemi Grójeckiej”, „Biuletyn Zbroszański” (np. 1981, nr 14).

Do końca maja 1981 w Zbroszy Dużej prelekcje mieli wygłosić lub wygłosili m.in.:

  • Marian Piłka – „Prawo wyborcze w krajach zachodniej Europy” (2 grudnia 1979); „Wybory w 1947”; „Rola PSL jako jedynej zorganizowanej siły wyborczej w 1947”;
  • prof. dr hab. Tadeusz Jędruszczak – „Odzyskanie niepodległości przez Polskę w 1918” (15 marca 1981);
  • Franciszek Bachleda-Księdzularz z Zakopanego – „Tradycja narodowa i religijna” (22 marca 1981);
  • [?] – „Wrażenia z Francji i życie religijne Francuzów” (26 kwietnia 1981)
  • Adam Michnik [?].

Działalność Uniwersytetu Ludowego w Zbroszy Dużej przerwał stan wojenny ogłoszony 13 grudnia 1981.

Bibliografia

  • Zdzisław Szeląg, Uniwersytet Ludowy w Zbroszy Dużej, [w:] Słownik wiedzy o Grójeckiem - zeszyt czwarty, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, 1996, s. 104–108 – na podstawie źródeł:
  • Prasa pozacenzuralna: Uniwersytet Ludowy, „Placówka. Niezależny Ruch Chłopski” 1979, nr 5(1), s. 9-10, nr 7(3), s. 1-3;
  • „Biuletyn Informacyjny Komitetu Samoobrony Chłopskiej Ziemi Grójeckiej” 1979, nr z 9 grudnia, s. 3;
  • Uniwersytet Ludowy [komunikat], „Gospodarz” 1979, nr 2(15): 10 marca, s. 6-7;
  • Uniwersytet Ludowy [w Zbroszy], „Gospodarz” 1979, nr 3(16) : 31 marca, s. 7-8. [Przedruk z „Biuletynu Informacyjnego Komitetu Samoobrony Społecznej Ziemi Grójeckiej”];
  • Uniwersytet Ludowy w Zbroszy Dużej, „Gospodarz” 1980, nr 1-2 (26-27): [luty], s. 14-15;
  • D. Cecuda, Leksykon opozycji politycznej 1976–1989, Warszawa 1989, s. 66, hasło - Niezależny Uniwersytet Ludowy;
  • J. Kuroń, Gwiezdny czas. Wiary i winy ciąg dalszy, Londyn 1991, s. 88-89;
  • A. Friszke, Opozycja polityczna w PRL 1945–1980, Londyn 1994, s. 550-551.
Źródło: „https://www.jabcok.org/jabcok/index.php?title=Uniwersytet_Ludowy_w_Zbroszy_Dużej&oldid=1232”