Stefan Treugutt

Stefan Treugutt (ur. 17 kwietnia 1925 w Mogielnicy, zm. 8 lipca 1991 w Warszawie) – historyk literatury, krytyk literacki i teatralny, edytor, nauczyciel akademicki.

Życiorys

Urodził się 17 kwietnia 1925 w Mogielnicy, w rodzinie nauczycielskiej, jako syn Sylweriusza i Janiny z domu Tomassi. Naukę w szkole powszechnej zaczął w Mogielnicy, kontynuował w Białymstoku, Drohiczynie nad Bugiem, a po zajęciu ziem wschodnich przez Armię Czerwoną w dziesięcioletniej szkole radzieckiej w Hajnówce. Należał wtedy do Komunistycznego Związku Młodzieży Zachodniej Białorusi. Po wkroczeniu na ten teren Niemców pracował jako robotnik torowy w Hajnówce (1941), nauczyciel szkoły powszechnej we wsi Osmola (1942) i pisarz gminny w Boćkach (1943–1944). Po wojnie ukończył Liceum Humanistyczne w Siemiatyczach (1945) oraz polonistykę na Uniwersytecie Warszawskim (1950). W czasie studiów w teatrze studenckim grał w sztuce Androkles i lew, należał również do sekcji teatralnej Klubu Młodych Artystów i Naukowców. W latach 1947–1951 pracował jako starszy asystent w Gabinecie Filologicznym im. Gabriela Korbuta Towarzystwa Naukowego Warszawskiego i kierownik literacki Teatru „Placówka” (będącego filią Teatru Wojska Polskiego, 1948) oraz Teatru Powszechnego w Łodzi (1950). W 1948 ożenił się z Zofią Stefanowską, znanym dziś historykiem literatury. W roku akademickim 1951/1952 prowadził wykład z historii teatru europejskiego w Szkole Partyjnej przy Komitecie Centralnym Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej (PZPR). Po odbyciu aspirantury w Instytucie Badań Literackich w Warszawie (1951–1953) został adiunktem w Dziale Literatury Polskiej Epoki Romantyzmu (od 1 listopada 1954). Doktoryzował się w 1954, habilitował w 1964, w tym samym roku otrzymał etat docenta Instytutu Badań Literackich. W 1953 został członkiem PZPR, z którego wystąpił w 1981. W latach 1952–1963 kierował działem teatralnym w redakcji „Tygodnika Kulturalnego”, od 1955 współpracował z radiem, w tym m.in. z redakcją Wszechnicy Radiowej (1951–1953), prowadził trzy cykle radiowych dialogów: „Warsztaty literackie” – poradnictwo dla pisarzy-amatorów (1984–1988); „Sto książek – sto rozmów” – „dialogi o najcelniejszych dziełach literatury polskiej od Długosza do Konwickiego” (1985–1988); „Rozmowy o arcydziełach” – dialogi o literaturze światowej (od 1988). Od 1956 współpracował z Telewizją, w której wprowadzał widzów w problematykę sztuk. Od 1988 niektóre spektakle, poprzedzone nowym komentarzem Treugutta, powtarzano w cyklu „Spotkania z klasyką”. W 1957 został członkiem redakcji kwartalnika „Opinie”, który zlikwidowano po ukazaniu się dwóch numerów. W latach 1963–1965 był członkiem redakcji tygodnika literacko-artystycznego i społecznego „Kultura”. Współpracował z Teatrem Polskim w Warszawie (1964–1970), najpierw jako konsultant (1964–1968), potem – kierownik literacki. W 1966 podjął zajęcia dydaktyczne na UW i prowadził je do 1982, a od 1966 pracował na Wydziale Wiedzy o Teatrze w Warszawskiej Wyższej Szkole Teatralnej. W latach 1968–1982 pełnił funkcję zastępcy dyrektora do spraw naukowych Instytutu Badań Literackich i członka Rady Naukowej (do 1991). Był współredaktorem pierwszej edycji dwumiesięcznika „Teksty” (1972–1981), w którym dość dużo drukował. Po 13 grudnia 1981 wziął udział w bojkocie telewizji. Zmarł 8 lipca 1991 w Warszawie, pochowany został 12 lipca na Powązkach.

Twórczość

Działalność twórczą rozpoczął w 1947 od publicystyki drukowanej na łamach tygodnika „Spólnota”, jako krytyk literacki debiutował w tygodniku „Wieś” recenzją Mickiewicz inscenizowany (1949, nr 29). Odtąd publikował je (ponad 200) w dziennikach i czasopismach, w tym m.in. w „Dialogu”, „Teatrze”, „Polityce”, „Kulturze”, „Przeglądzie Kulturalnym”, „Współczesności”, „Tygodniku Kulturalnym”. Ogłosił szereg studiów na temat literatury epoki romantyzmu, zwłaszcza twórczości Słowackiego: Pisarska młodość Słowackiego (1958); „Beniowski” – próba charakterystyki poematu (1959, powiel.); „Beniowski”. Kryzys indywidualizmu romantycznego (1964); Juliusz Słowacki – poeta romantyczny. Praca ta ukazała się w tłumaczeniu na język angielski, francuski, niemiecki, rosyjski i hiszpański (1959). Po śmierci wydano (dokończoną przez Zofię Stefanowską) broszurkę szkolną „Wesele” Stanisława Wyspiańskiego (1993).

Interesował się twórczością Mickiewicza („Dziady” drezdeńskie. Rozważania wstępne, 1955, powielone), Zygmunta Krasińskiego, Cypriana Kamila Norwida, Aleksandra Fredry, Jerzego Gordona Byrona, Wiliama Szekspira i legendą napoleońską, której poświęcił kilka (metodologicznie i historiozoficznie instruktywnych) studiów opublikowanych w języku polskim, francuskim i angielskim.

Rozprawy, studia, artykuły, recenzje drukował w około 100 czasopismach, a w tym m.in. w: „Kwartalniku Neofilologicznym” (Fryderyk Schiller w korespondencji Krasińskiego, 1960), „Pamiętniku Literackim” (m.in. Ody napoleońskie Kajetana Koźmiana, 1966), „Archiwum Historii Filozofii” (Napoleon – mit i utopia, t. 10: 1964), w „Tekstach” (Napoleon jako bohater polskiego romantyzmu, 1974).

Aktywnie uczestniczył w polskim życiu intelektualnym, m.in. brał udział w interdyscyplinarnych konferencjach naukowych. Referaty jego opublikowane wstały w licznych wydawnictwach zbiorowych, np.:

Książę niezłomny na murach Baru, [w:] Przemiany tradycji barskiej (1972),
Herbowe i genezyjskie szlachectwo wedle Słowackiego, [w:] Tradycje szlacheckie w kulturze polskiej (1976),
Wpływ literatury na historiozofię napoleońską, [w:] Dzieło literackie jako źródło historyczne (1978),
Entuzjaści Polski w literaturze niemieckiej po 1830, [w:] Romantycy i rewolucja (1980),
Czy istnieje filozofia genezyjska?, [w:] Słowacki mistyczny (1981),
Literatura, społeczeństwo, tradycja, [w:] Strefy milczenia. (Materiały z sesji naukowej w 50 rocznicę wybuchu II wojny światowej, 1990).

Sporo rozpraw opublikował w książkach, np.:

Dziesięciolecie Państwowego Teatru Powszechnego w Łodzi (1956),
Rok Słowackiego 1809-1849. Materiały z Sesji Naukowej (1956),
Juliusz Słowacki. W stopięćdziesięciolecie urodzin. Materiały i szkice (1959),
Zygmunt Krasiński. W stulecie śmierci (1960),
Z problemów literatury XX wieku. Księga zbiorowa, (t. 3, 1965),
Swojskość i cudzoziemszczyzna w dziejach kultury polskiej (1973),
Obraz literatury polskiej XIX i XX w. (t. 1, 1975).

Treugutt opatrzył wstępem lub posłowiem m.in.: Dramaty (1955) i Utwory wybrane (1959) Juliusza Słowackiego; Irydiona (1958) i Nie-boską komedię (1974) Zygmunta Krasińskiego; Wieżę Babel (1972) Antoniego Słonimskiego; Czarne motyle (1977) Andrzeja Szypulskiego; Giaura (1982) George'a Gordona Byrona; Sześć wierszy Cypriana Kamila Norwida (1983); Śluby panieńskie (1985) Aleksandra Fredry; Dramaty (1986) Marii Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej. Niektóre z tych edycji były wielokrotnie wznawiane (Giaur, Nie-boska komedia, Utwory wybrane).

Literaturę badał w szerokim, odkrywczym kontekście kulturowym, porównawczym, w powiązaniu z historią idei, podejmował tematy z pogranicza historii i literatury. Z równą wnikliwością analizował poezję, jak i dramat klasyczny czy współczesny. Prace jego wyróżnia: szerokie widzenie procesu historycznoliterackiego, odkrywczość analiz, dbałość o dokumentacyjny walor tekstu, stawianie go ponad teorią. Doceniał rolę drugorzędnych pisarzy w kształtowaniu potocznej świadomości społecznej. Po uwolnieniu się z „gorsetu” marksistowskiej metodologii stał się badaczem niezależnym, nie ulegającym modnym metodologiom; korzystając z nich „obłaskawiał je”, podporządkowywał „własnemu porządkowi myślenia” (M. Puchalska), prowadził z nimi dialog.

Był uważnym obserwatorem i komentatorem życia literackiego w Warszawie, cenionym recenzentem, niezrównanym popularyzatorem kultury teatralnej i literackiej. Niezwyczajny erudyta, znakomity stylista, pracami swymi docierał do środowisk pozaliterackich, a dzięki radiu i telewizji – do środowisk odległych od centrów kultury, do małych miasteczek i wsi.

Bibliografia

Zdzisław Szeląg, Treugutt Stefan, [w:] Słownik wiedzy o Grójeckiem – zeszyt pierwszy, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, 1993, s. 89-93 – na podstawie źródeł:
Słownik współczesnych pisarzy polskich. Oprac. zespół pod red. E. Korzeniewskiej, S. II, t. 2, s. 579-582;
E. Nawrocka, Stefan Treugutt, czyli o pożytkach tzw. literackiej recenzji, [w:] Krytycy teatralni XX wieku. Postawy i światopoglądy, Wrocław 1992, s. 233-250;
Wywiady (wybór): „Życie Warszawy” 1965, nr 99; „Nowe Książki” 1965, nr 7; „Tygodnik Kulturalny” 1975, nr 41; „Przegląd Tygodniowy” 1988, nr 43; „Inspiracje” 1988, nr 8; „Przegląd Katolicki” 1990, nr 1;
Nekrologi:
- W. Tkaczuk, Stefan Treugutt. Pożegnanie, „Antena” 1991, nr 31;
- J. Tazbir, Stefan Treugutt. 1925-1991, „Polityka” 1991, nr 29;
- Z. Łączkowski, Śp. Stefan Traugutt, „Słowo Powszechne” 1991, nr 157;
- Zmarł Stefan Treugutt, „Rzeczpospolita” 1991, nr 159;
- M. Kołowska, Bliscy – nieznajomi, „Goniec Pomorski” 1991, nr 33;
- A. T. Kijowski, Stefan Treugutt, „Tygodnik Solidarność” 1991, nr 30;
- [J. K.] [J. Koenig], [Nekrolog], „Dialog” 1991, nr 10;
- M. Głowiński, Mowa nad grobem Stefana Treugutta (12 lipca 1991), „Rocznik Towarzystwa Literackiego im. Adama Mickiewicza”, R. XXVI/XXVII: 1991/1992;
- M. Puchalska, Nieuchwytny Treugutt, „Teksty Drugie” 1992, nr 4.