1806
edycji
Nie podano opisu zmian |
Nie podano opisu zmian |
||
| Linia 6: | Linia 6: | ||
W 1939 w Grójeckiem, koloniści niemieccy w większości zachowali lojalność wobec państwa polskiego. Do nich należeli m.in.: z [[Kalwaryjka|Kalwaryjki]] koło [[Góra Kalwaria|Góry Kalwarii]], pastor [[Karol Messerschmidt]] (1905–1991), z [[Warka|Warki]] – ppor. rezerwy [[Leopold Kosmahl|Leopold Gustaw Kosmahl]], który jako polski oficer zamordowany został w Katyniu w kwietniu lub maju 1940. Polskości nie wyrzekli się: polonista Reinholdt Feller (Foeller), Michał Dek, Edmund Almert, Edmund Kempt. | W 1939 w Grójeckiem, koloniści niemieccy w większości zachowali lojalność wobec państwa polskiego. Do nich należeli m.in.: z [[Kalwaryjka|Kalwaryjki]] koło [[Góra Kalwaria|Góry Kalwarii]], pastor [[Karol Messerschmidt]] (1905–1991), z [[Warka|Warki]] – ppor. rezerwy [[Leopold Kosmahl|Leopold Gustaw Kosmahl]], który jako polski oficer zamordowany został w Katyniu w kwietniu lub maju 1940. Polskości nie wyrzekli się: polonista Reinholdt Feller (Foeller), Michał Dek, Edmund Almert, Edmund Kempt. | ||
Znaczna część obywateli polskich pochodzenia niemieckiego podpisała ''Deutsche Volksliste''. W połowie 1943 w [[Grójec|Grójcu]] było ich – 32, w [[Mogielnica|Mogielnicy]] – 10. Bardziej aktywni volksdeutsche objęli władzę administracyjną w powiecie, miastach i gminach, Urząd Szkolny (Kreisschulamt) objął [[Edward Kruger]] (vel Krugler), były kierownik szkoły w [[Karolew|Karolewie]] (dziś [[gmina Pniewy]]), jego zastępcą został Jan Bujdunyk, kierownik szkoły we [[Wrociszew|Wrociszewie]] (dziś gmina Warka). W lutym 1943 Edward Kruger został skierowany na front wschodni. Burmistrzem Góry Kalwarii był [[Edward Jahnke]], przed 1939 r. podejrzewany przez policję o organizację i przywództwo [[V Kolumna|V Kolumny]] w powiecie grójeckim, sekretarzem (?) – Józef Betz, z zawodu dziennikarz; w [[Mogielnica|Mogielnicy]] – Eugeniusz Kalster z Jazgarzewa; w Warce – [[Hedwig Kosmahl]]. | Znaczna część obywateli polskich pochodzenia niemieckiego podpisała ''Deutsche Volksliste''. W połowie 1943 w [[Grójec|Grójcu]] było ich – 32, w [[Mogielnica|Mogielnicy]] – 10. Bardziej aktywni volksdeutsche objęli władzę administracyjną w powiecie, miastach i gminach, Urząd Szkolny (Kreisschulamt) objął [[Edward Kruger]] (vel Krugler), były kierownik szkoły w [[Karolew|Karolewie]] (dziś [[gmina Pniewy]]), jego zastępcą został Jan Bujdunyk, kierownik szkoły we [[Wrociszew|Wrociszewie]] (dziś gmina Warka). W lutym 1943 Edward Kruger został skierowany na front wschodni. Burmistrzem [[Góra Kalwaria|Góry Kalwarii]] był [[Edward Jahnke]], przed 1939 r. podejrzewany przez policję o organizację i przywództwo [[V Kolumna|V Kolumny]] w powiecie grójeckim, sekretarzem (?) – Józef Betz, z zawodu dziennikarz; w [[Mogielnica|Mogielnicy]] – Eugeniusz Kalster z Jazgarzewa; w Warce – [[Hedwig Kosmahl]]. | ||
Do gorliwych volksdeutschów należeli: Józef Grossman z [[Dąbrówka|Dąbrówki]] – dowódca miejscowego ''Selbstschutzu'', paramilitarnej organizacji skupiających kolonistów niemieckich oraz szef komórki NSDAP (Narodowo Socjalistycznej Niemieckiej Partii Robotniczej) w [[Błędów|Błędowie]], Edward Biernacki w [[Grójec|Grójcu]], Berta Pasik w [[Mogielnica|Mogielnicy]], w [[Warka|Warce]] – Stickl, Schmidt, Polnau. Niektórzy volksdeutsche uzupełniali też formację policyjną ''Sonderdienstu'', która w [[Grójec|Grójcu]] stacjonowała od 1940 r. w części zabudowań poczty i liczyła 30 osób. Używana była ona do działań o charakterze represyjnym, do likwidowania nielegalnego handlu, wymuszania dostaw obowiązkowych. | Do gorliwych volksdeutschów należeli: Józef Grossman z [[Dąbrówka|Dąbrówki]] – dowódca miejscowego ''Selbstschutzu'', paramilitarnej organizacji skupiających kolonistów niemieckich oraz szef komórki NSDAP (Narodowo Socjalistycznej Niemieckiej Partii Robotniczej) w [[Błędów|Błędowie]], Edward Biernacki w [[Grójec|Grójcu]], Berta Pasik w [[Mogielnica|Mogielnicy]], w [[Warka|Warce]] – Stickl, Schmidt, Polnau. Niektórzy volksdeutsche uzupełniali też formację policyjną ''Sonderdienstu'', która w [[Grójec|Grójcu]] stacjonowała od 1940 r. w części zabudowań poczty i liczyła 30 osób. Używana była ona do działań o charakterze represyjnym, do likwidowania nielegalnego handlu, wymuszania dostaw obowiązkowych. | ||
| Linia 16: | Linia 16: | ||
* konfidentkę Bertę Pasik z [[Mogielnica|Mogielnicy]] (czerwiec 1943). | * konfidentkę Bertę Pasik z [[Mogielnica|Mogielnicy]] (czerwiec 1943). | ||
Mniej groźnych volksdeutschów karano chłostą, a ponieważ posiadali broń przeprowadzano specjalne akcje celem jej zdobycia dla potrzeb walki z okupantem. Tak np. 3 kwietnia 1943 roku we wsi [[Karolew]] (dziś [[gmina Pniewy]]) doszło do potyczki między żołnierzami Kedywu (Kierownictwa Dywersji) i patrolującymi szosę [[Grójec]]–Mszczonów Niemcami, w której zginął jeden volksdeutsch, drugi został ranny, zdobyto 1 karabin bojowy. 11 sierpnia 1943 roku oddział [[Armia Krajowa|Armii Krajowej]] złożony z żołnierzy Ośrodków: [[Ośrodek VI ZWZ-AK Goszczyn|VI (Goszczyn)]] i [[Ośrodek VIII ZWZ-AK Lipie|VIII (Lipie)]] pod dowództwem por. Stefana Piórkowskiego („Roger”) i por. Tadeusza Wierzbickiego („Soplica”) z żołnierzami [[Ośrodek VII ZWZ-AK Mogielnica|Ośrodka VII (Mogielnica)]] przeprowadził akcję w [[Wilhelmów|Wilhelmowie]] i [[Pelinów|Pelinowie]], w czasie której zabrano 6 karabinów bojowych, 3 pistolety, 2 dubeltówki, 40 sztuk naboi. 26 sierpnia 1943 oddział złożony z jednego oficera i 5 żołnierzy dokonał napadu w [[Borzęcin|Borzęcinie]] (dziś [[gmina Błędów]]) na dom volksdeutscha Millera. Zdobyto 1 karabin bojowy, 1 pistolet. 27 sierpnia | Mniej groźnych volksdeutschów karano chłostą, a ponieważ posiadali broń przeprowadzano specjalne akcje celem jej zdobycia dla potrzeb walki z okupantem. | ||
Tak np. 3 kwietnia 1943 roku we wsi [[Karolew]] (dziś [[gmina Pniewy]]) doszło do potyczki między żołnierzami Kedywu (Kierownictwa Dywersji) i patrolującymi szosę [[Grójec]]–Mszczonów Niemcami, w której zginął jeden volksdeutsch, drugi został ranny, zdobyto 1 karabin bojowy. | |||
11 sierpnia 1943 roku oddział [[Armia Krajowa|Armii Krajowej]] złożony z żołnierzy Ośrodków: [[Ośrodek VI ZWZ-AK Goszczyn|VI (Goszczyn)]] i [[Ośrodek VIII ZWZ-AK Lipie|VIII (Lipie)]] pod dowództwem por. Stefana Piórkowskiego („Roger”) i por. Tadeusza Wierzbickiego („Soplica”) z żołnierzami [[Ośrodek VII ZWZ-AK Mogielnica|Ośrodka VII (Mogielnica)]] przeprowadził akcję w [[Wilhelmów|Wilhelmowie]] i [[Pelinów|Pelinowie]], w czasie której zabrano 6 karabinów bojowych, 3 pistolety, 2 dubeltówki, 40 sztuk naboi. | |||
26 sierpnia 1943 oddział złożony z jednego oficera i 5 żołnierzy dokonał napadu w [[Borzęcin|Borzęcinie]] (dziś [[gmina Błędów]]) na dom volksdeutscha Millera. Zdobyto 1 karabin bojowy, 1 pistolet. | |||
27 sierpnia 1943 roku oddział w składzie 3 oficerów, 2 podchorążych i 18 żołnierzy uzbrojonych w 1 ręczny karabin maszynowy, 10 karabinów bojowych, 10 pistoletów przystąpił do rewizji i rozbrojenia kolonistów niemieckich we wsi [[Józefów (gmina Goszczyn)|Józefów]] ([[gmina Goszczyn]]). Wieś rozciąga się na przestrzeni 2 kilometrów, a gospodarstwa pomiędzy sobą odległe były po kilkaset metrów. Akcje ubezpieczała sekcja z ręcznym karabinem maszynowym. Zdobycz okazała się jednak mizerna. Łupem Polaków stały się jedynie 2 pistolety. | |||
Przy okazji rewizji kolonistów nierzadko wymierzano kary fizyczne. 1 września 1943 patrol Kedywu złożony z 10 ludzi uzbrojonych w ręczny karabin maszynowy i 4 karabiny bojowe, dokonał napadu w [[Dąbrówka|Dąbrówce]] na dom wzmiankowanego kolonisty niemieckiego Józefa Grossmana. Próbował on ucieczki przez dach, wpadł jednak w ręce ubezpieczenia, został ukarany chłostą. Zdobyto radioodbiornik, mundur i pistolet. | |||
Rozbrojono burmistrza Kalstera z [[Mogielnica|Mogielnicy]] (10 listopada 1943), Jakuba, Wilhelma, Jana, Lucjana Grygiesów z [[Broniszew|Broniszewa]] w [[Gmina Goszczyn|gminie Goszczyn]] (29 lipca 1943, 27 lipca 1944). | |||
Wszyscy volksdeutsche, którzy współpracowali z okupantami opuścili powiat, kiedy latem 1944 roku władze okupacyjne zarządziły ewakuację ludności niemieckiej. W 1945 w powiecie żyło 64 obywateli polskich pochodzenia niemieckiego, w tym w gminach: Warka – 3, Błędów – 25, Konie – 15, Kąty – 16, Konary – 5. Dekret z 13 września 1946 pozbawił volksdeutschów współpracujących z okupantem, obywatelstwa polskiego, a majątek skonfiskowano i przekazano Urzędowi Likwidacyjnemu. Wkrótce tych, którzy podpisali volkslistę pod wpływem przymusu, groźby, stopniowo rehabilitowano. Proces ten zakończono w 1950 roku. | Wszyscy volksdeutsche, którzy współpracowali z okupantami opuścili powiat, kiedy latem 1944 roku władze okupacyjne zarządziły ewakuację ludności niemieckiej. W 1945 w powiecie żyło 64 obywateli polskich pochodzenia niemieckiego, w tym w gminach: Warka – 3, Błędów – 25, Konie – 15, Kąty – 16, Konary – 5. Dekret z 13 września 1946 pozbawił volksdeutschów współpracujących z okupantem, obywatelstwa polskiego, a majątek skonfiskowano i przekazano Urzędowi Likwidacyjnemu. Wkrótce tych, którzy podpisali volkslistę pod wpływem przymusu, groźby, stopniowo rehabilitowano. Proces ten zakończono w 1950 roku. | ||
== Bibliografia == | == Bibliografia == | ||
* [[Zdzisław Szeląg]], ''Volksdeutsche'', [w:] ''Osadnictwo niemieckie w Grójeckiem. Słownik: historia, kultura, gospodarka'', [[Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza. Oddział w Grójcu|Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu]], Grójec 2011, s. 89-92 – na podstawie źródeł: | |||
* ''Sprawozdanie Gubernatora Warszawskiego za pierwsze półrocze 1940 roku'', Archiwum Akt Nowych, sygn. 423, k. 12-33. cyt. za W. Ważniewski, ''Na przedpolach stolicy 1939–1945'', Warszawa 1974, s. 19; | |||
* Archiwum Państwowe miasta stołecznego Warszawy. Oddział w Grodzisku Mazowieckim: ''Starostwo Powiatowe 1944–1950: Wykaz ludności wg narodowości zamieszkującej teren powiatu grójeckiego w latach 1939-1945'', sygn. 248, k. 1-2; | |||
* J. Gozdawa Gołębiowski, ''Obszar Warszawski Armii Krajowej. Studium wojskowe'', Lublin 1992, s. 367, 390; | |||
* [[Józef Ruszkowski]], ''Armia Krajowa na Ziemi Wareckiej w Obwodzie Grójec–„Głuszec”'', Warka 1992, s. 33. Wyd. powielane; | |||
* [[Henryk Świderski]], ''Armia Krajowa w Obwodzie Grójec–„Głuszec”'', Warszawa 1993, s. 290-291. | |||