Władysław Pietrusiak: Różnice pomiędzy wersjami

Władysław Pietrusiak (tekst źródłowy)

Wersja z 17:06, 20 lip 2024

Dodane 14 770 bajtów , 20 lip 2024

brak opisu edycji

WizualnieWikikod

Admin

Biurokraci, Administratorzy interfejsu, Administratorzy

1806

edycji

@@ Linia 1: / Linia 1: @@
-'''Władysław Pietrusiak''', ps. ''Zenek'', ''Tadek'', ''Marek'' (ur. 27 lipca 1909 w [[Uleniec|Uleńcu]], zm. po 24 czerwca 1944 w [[Warszawa|Warszawie]]) – polski działacz komunistyczny, dowódca Okręgu Częstochowskiego [[Gwardia Ludowa|Gwardii Ludowej]].
+'''Władysław Pietrusiak''', ps. ''Zenek'', ''Tadek'', ''Marek'' (ur. 27 lipca 1909 w [[Uleniec|Uleńcu]], zm. po 24 czerwca 1944 w [[Warszawa|Warszawie]]) – polski działacz komunistyczny, żołnierz [[Gwardia Ludowa|Gwardii Ludowej]] i [[Armia Ludowa|Armii Ludowej]], dowódca Okręgu Częstochowskiego [[Gwardia Ludowa|Gwardii Ludowej]].
-== Życiorys ==
+== OCR ==
-Urodził się w rodzinie robotnika rolnego Jana i jego żony Natalii, od 1927 członek [[Komunistyczna Partia Polski|Komunistycznej Partii Polski]]. Po odbyciu służby wojskowej posiadał stopień plutonowego rezerwy, od 1932 do 1938 członek Komitetu Dzielnicowego Komunistycznej Partii Polski w [[Grójec|Grójcu]]. Walczył w kampanii wrześniowej, od 1942 członek Komitetu Dzielnicowego PPR, organizator komórek PPR i [[Gwardia Ludowa|Gwardii Ludowej]]. Był zastępcą dowódcy oddziału partyzanckiego Józefa Rogulskiego „Wilka”, podczas walki z hitlerowcami pod Studzianną został ciężko ranny. Następnie był członkiem sztabu Gwardii Ludowej Okręgu Warszawa-Lewa Podmiejska, od stycznia do kwietnia 1943 dowodził oddziałami Gwardii Ludowej Dzielnicy Grójec. W marcu 1943 podczas ataku na wieś [[Uleniec]] z rąk hitlerowców zginęła jego matka, teściowa, siostra i 9-letnia córka Hanna. Od czerwca 1943 do lutego 1944 był dowódcą Okręgu Częstochowskiego, mianowany porucznikiem Gwardii Ludowej, a następnie kapitanem Armii Ludowej. W marcu 1944 został dowódcą Okręgu nr 3.
+Urodził się 27 lipca 1909 roku w majątku [[Uleniec]], w czworakach majątku Bogusławskiego, jako syn Natalii i Jana, robotnika rolnego, właściciela 7,5 morgów ziemi w Natolinie (1 km od Uleńca) i w pobliskich wsiach: [[Worów|Worowie]], [[Zalesie (gmina Grójec)|Zalesiu]], [[Przęsławice|Przęsławicach]]. Do szkoły przygotowywał go w Warszawie prawdopodobnie wuj (lekarz). Inflacja i drożyzna zmusiły matkę do przerwania nauki syna. W 1922 zdał egzamin do trzeciej klasy gimnazjum w [[Grójec|Grójcu]], z którego z nieznanych przyczyn wystąpił 1 kwietnia 1923. Prawdopodobnie kontynuował ją w [[Warszawa|Warszawie]]. Mieszkał u dziadka ze strony matki, kościelnego świątyni ewangelickiej przy ul. Królewskiej. Ukończył jednak tylko 3 klasę gimnazjum, wrócił do Uleńca i tu pracował jako pomocnik kowala.
-Aresztowany 24 czerwca 1944, został osadzony na Pawiaku i tam zamordowany przez Niemców. Jego symboliczny grób znajduje się na cmentarzu parafialnym w [[Worów|Worowie]].
+Z folwarcznej młodzieży zorganizował amatorski zespół teatralny, był sekcyjnym [[Związek Strzelecki|Związku Strzeleckiego]], organizatorem gier sportowych. Pod wpływem warszawskiego kolejarza Wacława Zawadzkiego, członka [[Komunistyczna Partia Polski|Komunistycznej Partii Polski]], od 1925 męża siostry Janiny (ur. 1902), rozpoczął działalność polityczną. W latach 1925–1927 był członkiem [[Niezależna Partia Chłopska|Niezależnej Partii Chłopskiej]]. W 1927 wstąpił do nielegalnego [[Związek Młodzieży Komunistycznej|Związku Młodzieży Komunistycznej]], potem do [[Komunistyczna Partia Polski|Komunistycznej Partii Polski]] (także w 1927).
+Mając 19 lat zgłosił się na ochotnika do odbycia służby wojskowej. Odbył ją w Batalionie Elektrotechnicznym w Nowym Dworze k. Warszawy. Po przeszkoleniu rekruckim został skierowany do szkoły podoficerskiej. Służbę wojskową (1928–1930) ukończył w stopniu plutonowego rezerwy. Po powrocie do Uleńca, w dni targowe w [[Grójec|Grójcu]] (w czapce studenckiej dla kamuflażu), przemawiał do manifestujących bezrobotnych, za co został aresztowany.
+Po ukończeniu kursu mechaniczno-szoferskiego w Warszawie nie mogąc tam znaleźć pracy, powrócił do Uleńca i ożenił się z Zofią Dzik, córką łódzkiego kolejarza, pokojówką u właścicieli majątku i zamieszkał u swoich rodziców. Za ich pieniądze uzyskane ze sprzedaży ziemi założył sklep w Kawęczynie, który wkrótce zbankrutował. W 1934 urodziła mu się córka, Hanna, w następnym roku ojciec przekazał Władysławowi swoje miejsce pracy.
+W latach 1932–1938 był członkiem Komitetu Dzielnicowego [[Komunistyczna Partia Polski|Komunistycznej Partii Polski]] w [[Grójec|Grójcu]]. W czasie, gdy Edmund Jędrzejewski, sekretarz Komitetu Dzielnicowego (1930–1938) był więziony, zastępował go Pietrusiak.
+Po wybuchu wojny z Niemcami nie został zmobilizowany do wojska. Na słynny apel płka Romana Umiastowskiego (z 6 września 1939), aby zdolni do noszenia broni udawali się na wschód, podjął nieudaną próbę przekroczenia Wisły w [[Góra Kalwaria|Górze Kalwarii]] (8 września została zajęta przez wroga). W pierwszych latach okupacji należał do lewicowego ugrupowania Rewolucyjne Rady Robotniczo-Chłopskie „Młot i Sierp”. 14 lipca 1942 w mieszkaniu [[Stanisław Maliszewski|Stanisława Maliszewskiego]] we wsi [[Wilczogóra]], na zebraniu przedstawicieli komórek [[Polska Partia Robotnicza|Polskiej Partii Robotniczej]], wybrano go do Komitetu Dzielnicowego tej partii i powierzono mu sprawy wojskowe. Posługiwał się wówczas pseudonimem „Zenek”; położył duże zasługi dla rozwoju Gwardii Ludowej, organizował grupy wypadowe, wspomagające oddziały partyzanckie Gwardii Ludowej niszczące gospodarkę będącą pod zarządem niemieckim (mleczarnie, sterty zboża, urządzenia w folwarkach), urzędy i instytucje okupanta (urzędy gmin, posterunki policji). Po zakończeniu zadań uczestniczący w akcjach powracali do domów, a większe oddziały zwykle, wcześniej czy później, opuszczały powiat. W nocy z 31 sierpnia na 1 września 1942 przeprowadzono skoordynowaną akcję palenia stert ze zbożem w majątkach będących pod zarządem niemieckim. W odwecie za nią Niemcy rozpętali krwawy terror (obławy, aresztowania). 9 września 1942 dokonali [[Publiczne egzekucje w Goszczynie i Grójcu|publicznej egzekucji w Goszczynie i Grójcu]] wieszając 8 mężczyzn, w tym Wiktora Kamińskiego, członka Komitetu Dzielnicowego Polskiej Partii Robotniczej.
+Pietrusiak zagrożony aresztowaniem (po 7 września 1942) wstąpił do [[Oddział partyzancki Józefa Rogulskiego|oddziału partyzanckiego Józefa Rogulskiego]] („Wilk”), działającego w rejonie Drzewicy (powiat Opoczno). Dołączyli do niego inni zagrożeni z Grójeckiego: [[Stanisław Maliszewski]] „Dziadek”, z [[Wilczogóra|Wilczogóry]] Jan Wojtczak („Rzemyk”), Mieczysław Podwysocki (1911–1943) „Mietek” i Stefan Siedlecki (1914–1943) „Stefan”, „Rudy Janek”, Zdzisław Wysocki (1923–1942) „Murzyn”. „Zenek” pełnił w oddziale funkcję zastępcy dowódcy, którego popędliwość usiłował hamować. Z inicjatywy „Zenka” w oddziale powstała nieoficjalna komórka [[Polska Partia Robotnicza|Polskiej Partii Robotniczej]], której sekretarzem został Stefan Siedlecki z [[Grójec|Grójca]]. Miała ona gwardzistom uświadamiać cele walki i w ten sposób przeciwdziałać możliwej demoralizacji. Do 30 września 1942 brał udział we wszystkich działaniach zbrojnych oddziału, m.in. w ataku na posterunek policji pod Studzianną, w powiecie opoczyńskim (30 września 1942), w którym został ranny w rękę. Po wyleczeniu się w Grójeckiem, tworzył tu grupy wypadowe [[Gwardia Ludowa|Gwardii Ludowej]]. W raporcie miesięcznym [[Obwód Grójec Armii Krajowej|Komendy Obwodu Armii Krajowej Grójec - „Głuszec”]] podano: „''Pietrusiak Władysław, Uleniec, gmina Kobylin, lat 37. Czynny komunista. 27 XI [19]42. Źródło „Janusz”.''
+stycznia 1943 u Adama Pietrusiaka („Lolek”, „Edek”) w Uleńcu odbyła się narada aktywu Polskiej Partii Robotniczej i Gwardii Ludowej, zwołana przez Sztab Okręgu 2 – Warszawa Lewa-Podmiejska, na której powołano Rejonowy Sztab Gwardii Ludowej. Dowódcą jego został Władysław Pietrusiak. W początkach 1943 zakończono proces organizacji 15 grup wypadowych Gwardii Ludowej w [[Powiat grójecki|powiecie grójeckim]], liczących ok. 80 osób i rozpoczęło się intensywne ich szkolenie wojskowe, w ramach którego prowadzono akcje bojowe polegające na ścinaniu słupów telefonicznych, przecinaniu drutów (koniec stycznia, pierwsze dni lutego 1943).
+lutego 1943 odwiedził żonę (której nie widział od września 1942) oraz urodzoną w tym okresie córkę, Teresę. Był to błąd. Około 4 rano do mieszkania Pietrusiaków wkroczyła poszukująca go żandarmeria i policja. Na pytanie, czy tu mieszka Władysław Pietrusiak, ten zaprzeczył. W [[Uleniec|Uleńcu]] mieszkał wówczas ktoś o identycznym nazwisku. Informując Niemców o tym, odwrócił ich uwagę od siebie. Korzystając z zamieszania żona z córką zbiegły, Pietrusiak wydobył broń, strzelił kilkakrotnie, zabijając żandarma – dowódcę patrolu i raniąc pilnującego wyjścia z mieszkania granatowego policjanta, po czym zbiegł do lasu odległego ok. 1 km (Tadeusz Kołecki, ''Warszawa Lewa ...'' , s. 391). W odwecie hitlerowcy w domu „Zenka” i jego ojca zastrzelili obłożnie chorą matkę, Natalię (ur. 1883) i przybyłą z Warszawy dla pielęgnowania matki, siostrę, Jadwigę Zawadzką (ur. 1907), teściową, Zofię Żebrowską (ur. 1885), dziewięcioletnią córkę Hannę (konała 8 godzin) oraz wzięli ok. 30 zakładników, w tym żonę Pietrusiaka z niemowlęciem na ręku. Wszystkich wypuszczono, żonę po 2 tygodniach. Uczyniono to prawdopodobnie w nadziei, że „Zenek” odwiedzi żonę i wówczas aresztują go. W miesięcznym raporcie [[Obwód Grójec Armii Krajowej|Komendy Obwodu Armii Krajowej]] z 24 czerwca 1943 podano: „mechanik Pietrusiak z [[Grójec|Grójca]] [błąd], który w 1942 [błąd] zabił niemieckiego żandarma ukrywa się i pełni funkcję oficera GL w powiecie grójeckim”.
+Po tym tragicznym zdarzeniu (w kwietniu 1943) funkcję dowódcy Gwardii Ludowej na [[powiat grójecki]] łączył z funkcją szefa zaopatrzenia w Sztabie Okręgu GL 2 – Warszawa Lewa-Podmiejska [?]. Działał w rejonie szlaków kolejowych, ale także w Grójeckiem. Utrzymywał m.in. kontakt z Czechem Jerzym Niedoszyńskim („Pepik”), dowódcą [[Oddział partyzancki Gwardii Ludowej Jerzego Niedoszyńskiego|oddziału partyzanckiego]]. Wziął udział w akcji oddziału na posterunek policji w [[Drwalew|Drwalewie]], [[Belsk Duży|Belsku]]; w Grójeckiem pojawił się też na krótko, by przekazać doświadczenia bojowe nowo sformowanemu (10 maja 1943) oddziałowi Stefana Fijałkowskiego („Michał”).
+Pod koniec maja 1943 Dowództwo Główne Gwardii Ludowej skierowało go na stanowisko dowódcy Okręgu GL (Częstochowsko-Piotrkowskiego), potem Okręgu 9 (Częstochowa). Jednocześnie został tam członkiem Komitetu Okręgowego PPR i organizatorem Oddziału GL im. gen. Józefa Bema. Posługiwał się pseudonimem „Tadek”. Dla usprawnienia pracy sztabu okręgu, zreorganizował go, co przyczyniło się do wzmożenia dywersji. Inspirował, a nierzadko ubrany stosownie do okoliczności, w uniform cywilny, w mundur Sicherheitsdienst (Służby Bezpieczeństwa), Geheime Staatspolizei (gestapo, tajna policja polityczna), w stroju tyrolskim, brał udział w akcjach zbrojnych przeciw Niemcom. Tak 9 października 1943 na posterunku blokowym przy dworcu kolejowym w Częstochowie, przy pomocy kolejarzy, spowodował zderzenie dwóch pociągów, w wyniku czego uszkodzony został parowóz i kilka wagonów; przerwa w pracy dworca trwała kilka godzin.
+W pierwszych dniach listopada 1943 razem z Hilarym Chełchowskim „Jan” (sekretarzem Komitetu Obwodowego PPR), Andrzejem Andryanem „Felek” (dowódca III Obwodu Gwardii Ludowej), w lasach kotfińskich prowadził rozmowy z szefem Kedywu (Kierownictwo Dywersji) AK na powiat Radomsko – Florianem Budniakiem („Andrzej”) oraz Stanisławem Sojczyńskim („Zbigniew”) na temat wzajemnego komunikowania się. Podobną rozmowę, z inicjatywy Armii Krajowej, prowadził w leśniczówce nad Pilicą nocą z 13 na 14 lutego 1944. Udział w niej wzięli: Władysław Pietrusiak, Ignacy Robb („Sławek”) oraz ze strony AK – dowódca kompanii leśnej obwodu radomskiego, kpt. Florian Budniak i por. Józef Kowalski („Alm”). Podjęte ustalenia o wspólnych działaniach nie zostały zrealizowane. Armia Krajowa wycofała się ze wspólnych ustaleń i przerwała planowane dalsze rozmowy.
+lipca 1943 za ofiarną pracę organizacyjną i wypełnianie zadań bojowych Dowództwo Główne Gwardii Ludowej awansowało go do stopnia porucznika, a 1 stycznia 1944 odznaczyło Krzyżem Grunwaldu III klasy. 25 stycznia 1944 mianowano go kapitanem.
+W lutym 1944 zastosowane przez okupanta represje zdezorganizowały kierownictwo Okręgu i zdekonspirowały sztab, już wówczas, [[Armia Ludowa|Armii Ludowej]]. Rozszyfrowany został też Pietrusiak. W marcu 1944 Dowództwo Główne Armii Ludowej, na jego prośbę, przeniosło go na teren Wschodniego Mazowsza, a potem mianowało dowódcą (?) Okręgu 3 Warszawa Prawa-Podmiejska.
+czerwca 1944 w drodze na organizacyjne spotkanie z Franciszkiem Jóźwiakiem („Witold”), szefem Sztabu Głównego Armii Ludowej, podczas ulicznej łapanki na ul. Próżnej w Warszawie został zatrzymany z fałszywymi dokumentami, co ułatwiło aresztowanie. Osadzony został w więzieniu przy ul. Daniłowiczowskiej, potem na Pawiaku i po wielu przesłuchaniach przez Gestapo przy ul. Szucha, ślad po nim zaginął. Próba wydobycia go z rąk gestapo przy pomocy przekupstwa (300 000 zł) nie powiodła się. Został on zakatowany przez gestapo, albo wywieziony do któregoś z obozów koncentracyjnych, np. Gross-Rosen lub rozstrzelany w czasie likwidacji Pawiaka (30 lipca 1944).
 == Upamiętnienie ==
-października 1947 otrzymał pośmiertnie Order Krzyża Grunwaldu III klasy. Od 1973 był patronem 1 pułku rozpoznania radioelektronicznego (obecnie patronem jest ppłk Jan Kowalewski).
+października 1947 otrzymał pośmiertnie Order Krzyża Grunwaldu III klasy. Jego symboliczny grób znajduje się na cmentarzu parafialnym w [[Worów|Worowie]].
-Władysław Pietrusiak był do lat 90-tych patronem obecnej ulicy Bankowej w [[Grójec|Grójcu]].
+Pamięć o Pietrusiaku utrwalono nadając jego imię [[Publiczna Szkoła Podstawowa im. gen. bryg. Jana Kowalewskiego w Bikówku|Szkole Podstawowej w Bikówku]] (1963), Jednostce Wojskowej 2962 stacjonującej w Ogrodzienicach pod Grójcem (12 października 1975), umieszczając tablicę na murze okalającym były majątek w [[Uleniec|Uleńcu]] (9 maja 1971) – dziś Państwowe Gospodarstwo Rolne oraz nadając imię nowo wytyczonej ulicy w Grójcu (obecnie ulica Bankowa). Na terenie koszar wojskowych na stosownym postumencie umieszczono tablicę z napisem: „W XXX rocznicę powstania LWP (Ludowego Wojska Polskiego) jednostce wojskowej 2962 nadano imię kpt. Władysława Pietrusiaka ps. „Zenek”. Grójec 12 10 1973”.
-== Przypisy ==
+W związku z dokonującymi się w kraju zmianami ustroju politycznego i gospodarczego (od 1989) oraz związaną z tym zmianą wzorów osobowych, przewartościowaniem tradycji narodowej, miejsca utrwalające pamięć o Pietrusiaku w Grójeckiem powoli, ale systematycznie zaczęto zacierać. Tak np. w 1990 roku Ministerstwo Obrony Narodowej prawo wyboru patrona jednostki dało kadrze oficerskiej i ta z Ogrodzienic wypowiedziała się za pozostawieniem dotychczasowego. Kilka miesięcy później (w 1991) kolejny rozkaz podawał do wiadomości listę jednostek, które utraciły dotychczasowych patronów. Na liście znalazła się jednostka 2962. W związku z tym zdjęto z cokołu tablicę upamiętniającą nadanie imienia Pietrusiaka, z sali tradycji wycofano pamiątki po patronie. Zaszła też konieczność wymiany sztandaru, której dokonano w 1997. 16 grudnia 1996 Rada Gminy i Miasta Grójec przemianowała ulicę Pietrusiaka na Bankową. Patrona straciła też szkoła.
 == Bibliografia ==
+* Zofia Romanowska, ''Pietrusiak Władysław'', [w:] ''Słownik wiedzy o Grójeckiem - zeszyt ósmy'', Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, 1999, s. 67–73 - na podstawie źródeł:
+* Archiwum Akt Nowych w Warszawie - Centralne Archiwum Komitetu Centralnego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, teczka osobowa Władysława Pietrusiaka, sygn. 15427;
+* Waldemar Jaworski, „Władysław Pietrusiak - działacz i żołnierz Gwardii Ludowej i Armii Ludowej”. Praca magisterska wykonana pod kierownictwem naukowym płka doc. dra hab. Leonarda Ratajczyka, Wojskowa Akademia Polityczna im. F. Dzierżyńskiego. Wydział Historyczno-Polityczny. Katedra Historii Wojskowej 1975. W pracy autor cytuje fragmenty raportów Komendy Obwodu AK odnoszące się do Władysława Pietrusiaka;
+* ''Komunikaty Dowództwa Głównego Gwardii Ludowej i Armii Ludowej <Dokumenty>''. Oprac. zespół pracowników Zakładu Historii Partii przy KC PZPR: Edwarda Markowa, Hanna Bortnowska, Bohdan Hillebrandt, Ryszard Nazarewicz. Wyd. 1. Red. Leciński, Warszawa 1959, s. 172, 196, 237-239, 262;
+* ''Wspomnienia żołnierzy GL i AL'', Warszawa 1962, s. 11, 150, 277‚ 279, 377;
+* Ryszard Nazarewicz'', Nad górną Wartą i Pilicą. PPR, GL i AL w Okręgu Częstochowsko-Piotrkowskim w walce z hitlerowskim okupantem (1942-1945)'', Warszawa 1964. Wg indeksu nazwisk;
+* Mieczysław Janikowski, ''Próba tamtych dni'', Warszawa 1964;
+* ''Dowództwo Główne GL i AL. Zbiór dokumentów z lat 1942-1945. Rozkazy, instrukcje, regulaminy''. Opr. Wacław Poterański, Maria Turlejska, Waldemar Tuszyński, Maria Wilusz, Warszawa 1967, s. 80, 108, 173, 187, 229, 259, 322;
+* ''Warszawa Lewa-Podmiejska 1942-1945. Z walk PPR, GL i AL''. Red. naukowy Benon Dymek, Warszawa 1971, s. 47, 64-65, 141, 244, 246, 248-251, 255, 321, 324-326, 384, 388, 391, 622, 644, 648;
+* Stefan Jakobs, ''Strzały w Uleńcu'', „Barwy” 1974, nr 7, s. 13;
+* Lech Wyszczelski, ''Szlakiem walki „Zenka”'', „Wiraże” 1974, nr 27: 7 lipca, s. 9;
+* Lech Wyszczelski, ''Korespondencja. Z redakcyjnej poczty''. „Wiraże” 1974, nr 45: 10 listopada, s. 13;
+* M. Janikowski, ''Ze wspomnień o Bolesławie Skowrońskim i Władysławie Pietrusiaku'', „Z pola walki” 1976, nr 1(73), s. 153-166. Tu nieścisłości;
+* Benon Dymek, ''Biografie walki'', Warszawa 1982, s. 199-210.
 == Linki zewnętrzne ==