Spółdzielcze Stowarzyszenie Spożywców „Ziemianka” w Grójcu
Spółdzielcze Stowarzyszenie Spożywców „Ziemianka” z odpowiedzialnością udziałami w Grójcu – W 1912 r. grupa mieszkańców Grójca utworzyła Stowarzyszenie Spółdzielcze „Ziemianka”, którego prezesem został Antoni Wojdak, burmistrz miasta Grójca. Udziały członkowskie ustalono na poziomie 5 rubli. Na koniec 1913 r. suma bilansowa Stowarzyszenia wyniosła ponad 35 tys. rubli, zaś obroty w pierwszych dziewięciu miesiącach 1914 r. przekroczyły 30 tys. rubli. Okres I wojny światowej przyniósł majątkowi Stowarzyszenia znaczne straty, spowodowane ogólnymi szkodami wojennymi (oszacowanymi na kwotę prawie 9 tys. rubli) i utratą wkładów złożonych w rosyjskiej Kasie Skarbowej (prawie 6 tys.). Do udanych nie należał również rok 1920, kiedy to w wyniku kradzieży zanotowano stratę ponad 66 tys. marek polskich. Ożywienie działalności nastąpiło w drugiej połowie 1920 roku (pod koniec tego roku w kasie Stowarzyszenia zanotowano wpływy wynoszące blisko 1700 tys. marek polskich, zysk zaś wyniósł prawie 50 tys.). Bilans następnego roku zamknął się kwotą ponad 700 tys. marek, z czego na zysk przypadło ponad 550 tys. Z kolei w 1922 r. analogiczne sumy wyniosły odpowiednio blisko 3500 tys. oraz ponad 2200 tys. marek polskich. Liczba członków Stowarzyszenia w tym okresie wynosiła niezmiennie 637 osób (z udziałem członkowskim w wysokości 10 marek polskich i 80 fenigów), we władzach zasiadali grójczanie – w Zarządzie Antoni Wojdak (przewodniczący), obywatel miasta Franciszek Lewandowski (1871–1936) zastępca przewodniczącego, rolnik Feliks Komorowski i majster krawiecki Feliks Pietrusiński (1879–1946), w Radzie Nadzorczej natomiast adwokat, Stanisław Ajewski (1873–1951) jako przewodniczący, lekarz Wincenty Mazurkiewicz (zastępca przewodniczącego), kupiec Stanisław Nowakowski (sekretarz), właściciel masarni Feliks Świderski, majster szewski Aleksander Pękalski, majster szewski Adam Matysiak.
Pod koniec 1923 r., w związku z wymogami ustawy o spółdzielczości z 1920 r., Stowarzyszenie otrzymało nowy Statut i pod nazwą Spółdzielcze Stowarzyszenie Spożywców „Ziemianka” z odpowiedzialnością udziałami w Grójcu zostało 6 grudnia 1923 r. wciągnięte do Rejestru Spółdzielni Sądu Okręgowego w Warszawie. W myśl Statutu zadaniem Spółdzielni było: kupno, przetwórstwo i wytwarzanie artykułów spożywczych oraz innych przedmiotów domowego użytku; zakładanie czytelń, bibliotek i innych zakładów oświatowo-wychowawczych; organizowanie kursów, odczytów i pogadanek o charakterze kulturalnym. Stowarzyszenie prowadziło w Grójcu sklep tekstylno-galanteryjny (pracowały w nim dwie sklepowe: Janina Kowalska i Janina Kostrzewa), który utrzymywał kontakty handlowe z kilkoma firmami z terenu Warszawy i Grójca. Był to jeden z nielicznych sklepów prowadzonych przez Polaków.
Na koniec 1923 r. bilans Stowarzyszenia zamknął się kwotą blisko 2270 tys. marek polskich, obroty w tym roku wyniosły ponad 920 tys. Z kolei bilans roku 1924 zamknął się cyfrą ponad 6 tys. złotych (przy czym wszystkie kwoty przeliczone zostały - w związku z reformą walutową - według stosunku 1.800.000 starych marek polskich na 1 nowy zł.). Zrewaloryzowano wtedy również udziały członkowskie. Niestety, na następnych kilka lat przypada regres w działalności Stowarzyszenia (jakkolwiek jego działalność gospodarcza przynosiła niewielkie zyski), które nie sporządzało wymaganych sprawozdań rocznych, nie prowadziło rejestru członków i księgi udziałów ani deklaracji członkowskich, z kolei bilanse sporządzano nieprawidłowo. Gwałtownie zmalała liczba członków. We władzach Stowarzyszenia w owym okresie zasiadali Antoni Wojdak, Feliks Pietrusiński, Franciszek Komorowski (tworzyli Zarząd) oraz Stanisław Ajewski, rolnik Leon Radecki, Feliks Świderski, Aleksander Pękalski, Wincenty Mazurkiewicz (członkowie Rady Nadzorczej).
Prawidłowo sporządzone bilanse za okres od 1929 do 1932 r. przedstawione zostały dopiero na Walnym Zgromadzeniu członków 17 grudnia 1933 r. (bilanse te zamknięte zostały sumami niewiele przekraczającymi cyfrę 10 tys. złotych, przy czym straty poniesione w 1932 r. - wynikające ze spadku cen spowodowanego ogólnym kryzysem gospodarczym kraju - osiągnęły kwotę ponad 4,5 tys. zł.), podobnie sprawozdania z działalności Zarządu. Zgromadzenie wybrało nowe władze - w skład Zarządu powołani zostali ponownie grójczanie Antoni Wojdak (prezes), Feliks Pietrusiński i Franciszek Komorowski, natomiast do Rady Nadzorczej weszli Stanisław Ajewski (prezes), kupiec Józef Kolas (1882–1959), obywatel miasta Stanisław Grodecki (1864–1948), Aleksander Pękalski, Leon Radecki i majster betoniarski Wawrzyniec Piekarski. Następne lata przyniosły ożywienie w działalności Stowarzyszenia (już w 1934 r. odnotowało ono zysk prawie 230 zł., w roku następnym osiągnął on wartość blisko 320 zł., a w 1936 r. przekroczył 1500 zł.) - mimo utrzymującego się małego zainteresowania udziałem w Stowarzyszeniu, które w 1936 r. liczyło zaledwie 16 członków. Udział członkowski wynosił 3 zł.
Na mocy uchwały Walnego Zgromadzenia członków z 26 lipca 1936 r. Stowarzyszenie otrzymało nowy Statut i pod nową nazwą Spółdzielnia Spożywców „Ziemianka” z odpowiedzialnością udziałami w Grójcu zostało 3 grudnia 1937 r. wciągnięte do Rejestru Spółdzielni. Podstawowym zadaniem Spółdzielni - W myśl nowego Statutu - był nadal zakup, przerób i wytwórstwo artykułów i przedmiotów użytku domowego i gospodarczego oraz prowadzenie handlu owymi towarami. Wybory uzupełniające do władz nowej Spółdzielni, przeprowadzone podczas Walnego Zgromadzenia (18 lipca 1937 r.) powołały Zarząd w dotychczasowym składzie, natomiast nowym członkiem Rady Nadzorczej - w miejsce Stanisława Grodeckiego - wybrany został Jan Lubowiecki (1875–1971) z Grójca. Realizując uchwałę Rady Spółdzielczej przy Ministerstwie Skarbu, jeszcze 16 października 1937 r. Spółdzielcze Stowarzyszenie Spożywców „Ziemianka” - które nie należało dotąd do żadnego związku rewizyjnego - zgłosiło chęć przystąpienia do Związku Spółdzielni Spożywców Rzeczypospolitej Polskiej „Społem” w Warszawie, członkiem którego ostatecznie zostało 30 grudnia 1938 r. (pod numerem rejestru 3126). Ostatnie lata poprzedzające wybuch II wojny światowej charakteryzował stopniowy wzrost liczby członków Spółdzielni (w maju 1939 r. było ich 35) oraz zysków z prowadzonej działalności gospodarczej - w 1937 r. była to kwota blisko 1700, a w 1938 r. ponad 2600 zł.
Wybuch II wojny światowej i początkowy okres niemieckiej okupacji spowodował znaczne straty w majątku Spółdzielni (w wyniku kradzieży dokonanej w sklepie, a następnie zarekwirowania pozostałych towarów - głównie tekstylnych - w rezultacie czego w styczniu 1940 r. sklep został zamknięty) i całkowite zamarcie jej działalności. Dopiero w połowie 1941 r. oszacowano straty z początkowego okresu wojny, które osiągnęły kwotę blisko 8500 zł. Jeszcze w 1940 r. ponownie uruchomiono sklep (pracowała w nim nadal Janina Kowalska), który systematycznie zaczął przynosić zyski - w 1941 r. blisko 1200, w 1942 r. prawie 1500, zaś w 1943 r. zyski przekroczyły 2000 zł., jednak wzrost tych liczb spowodowany był ogólnym wzrostem cen towarów na rynku. Do Spółdzielni przystępowali też nowi członkowie: pod koniec 1943 r. było ich 51, w marcu 1944 r. - 59. W okresie okupacji udało się przeprowadzić dwa posiedzenia Walnego Zgromadzenia członków (10 grudnia 1941 r. oraz 30 lipca 1942 r.), w dotychczasowym składzie pracowały władze Spółdzielni, nastąpiła jedynie zmiana na stanowisku prezesa Rady Nadzorczej - w 1942 r. funkcję tę objął Leon Radecki.
Spółdzielnia Spożywców „Ziemianka” mieściła się na parterze piętrowej kamienicy Teodozji i Stanisława Nowakowskich, stojącej u zbiegu dzisiejszych ulic Niepodległości (wówczas Radomskiej) i Krótkiej (Bożniczej), tu też znajdował się sklep. Na piętrze budynku od 1940 r. mieściła się placówka niemieckiej Policji Kryminalnej (Kripo). Dnia 15 stycznia 1945 r. żołnierze Armii Czerwonej podpalili budynek, towary ze sklepu Spółdzielni zostały rozgrabione przez żołnierzy i mieszkańców Grójca, w następstwie czego Spółdzielnia została rozwiązana.
Bibliografia
- Adam Grzegorz Dąbrowski, Spółdzielcze Stowarzyszenie Spożywców „Ziemianka” z odpowiedzialnością udziałami w Grójcu, [w:] Słownik wiedzy o Grójeckiem – zeszyt dwunasty, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, 2002, s. 91–94 – na podstawie źródeł:
- Archiwum Akt Nowych w Warszawie, Rada Spółdzielcza w Warszawie [1918-1920] 1921-1948, sygn. 5002. s. 1-215; „Społem” Związek Spółdzielni Spożywców Rzeczypospolitej Polskiej w Warszawie 1919-1945, sygn. 918, s. 1-80. sygn. 919, s. 1-25.