Jabcok

Polska Organizacja Wojskowa: Różnice pomiędzy wersjami

Strona Dyskusja

Polska Organizacja Wojskowa (tekst źródłowy)

Wersja z 19:40, 7 lip 2024

Dodane 242 bajty ,  7 lip 2024
brak opisu edycji
WizualnieWikikod
(Utworzono nową stronę "'''Polska Organizacja Wojskowa''' (1914–1918) – tajna organizacja militarna, założona w październiku 1914 r. w Warszawie. Głównym jej zadaniem było wojskowe szkolenie ludzi do walki o odzyskanie niepodległości Polski, prowadzenie na tyłach wojsk rosyjskich działalności dywersyjno-wywiadowczej, a od 1917 także przeciwko okupantom niemieckim. Działała w Królestwie Polskim, Galicji, Rosji, na Ukrainie, następnie także w Wielkopolsce (…")
 
Nie podano opisu zmian
Linia 6: Linia 6:


== Historia ==
== Historia ==
=== Początek I wojny światowej (1914–1915) ===
Jesienią 1914 r. organizacja rozszerzyła swą działalność na tereny pozostające dotąd poza jej wpływami, dokąd wysyłano zaprzysiężoną kadrę instruktorską. W grudniu 1914 do [[Grójec|Grójca]] przyjechał Zaremba (imię nieznane) „Lupa”, wachmistrz 1 pułku ułanów Władysława Beliny-Prażmowskiego. Po nawiązaniu kontaktu z zaufanymi przedstawicielami miejscowej społeczności utworzono Polską Organizację Wojskową w Grójcu, jedną z pierwszych placówek w Królestwie. Założycielami byli: Tadeusz Gutkiewicz, Stanisław Maliszewski, [[Tomasz Nocznicki]], [[Tadeusz Olszewski|Tadeusz Juliusz Olszewski]] (1898–1944) oraz Antoni i [[Leonard Pękalski|Leonard Pękalscy]] (1896–1940). Organizacja nie rozwinęła wówczas szerszej działalności wskutek braku ściślejszego kontaktu z [[Warszawa|Warszawą]] oraz ewakuacji większości członków do Rosji. Ewakuację zarządziły władze rosyjskie, gdy na froncie, w 1915 r., sytuacja uległa niekorzystnej dla Rosji zmianie.
Jesienią 1914 r. organizacja rozszerzyła swą działalność na tereny pozostające dotąd poza jej wpływami, dokąd wysyłano zaprzysiężoną kadrę instruktorską. W grudniu 1914 do [[Grójec|Grójca]] przyjechał Zaremba (imię nieznane) „Lupa”, wachmistrz 1 pułku ułanów Władysława Beliny-Prażmowskiego. Po nawiązaniu kontaktu z zaufanymi przedstawicielami miejscowej społeczności utworzono Polską Organizację Wojskową w Grójcu, jedną z pierwszych placówek w Królestwie. Założycielami byli: Tadeusz Gutkiewicz, Stanisław Maliszewski, [[Tomasz Nocznicki]], [[Tadeusz Olszewski|Tadeusz Juliusz Olszewski]] (1898–1944) oraz Antoni i [[Leonard Pękalski|Leonard Pękalscy]] (1896–1940). Organizacja nie rozwinęła wówczas szerszej działalności wskutek braku ściślejszego kontaktu z [[Warszawa|Warszawą]] oraz ewakuacji większości członków do Rosji. Ewakuację zarządziły władze rosyjskie, gdy na froncie, w 1915 r., sytuacja uległa niekorzystnej dla Rosji zmianie.


W sierpniu 1915 r. Królestwo Polskie opuściły wojska rosyjskie, a wkroczyły wojska niemieckie. Józef Piłsudski (Komendant Główny) zainicjował nowy etap działalności Polskiej Organizacji Wojskowej. Wysłany przez niego do Warszawy Tadeusz Kasprzycki „A. Mrowiński” jesienią 1915 r. stanął na czele Komendy Naczelnej i przystąpił do reorganizacji POW. W jej wyniku Komendzie Naczelnej podlegały komendy okręgowe, obejmujące swym zasięgiem teren 1 guberni, z uwzględnieniem aktualnie występujących podziałów okupacyjnych. W 1915 r. Królestwo podzielone zostało na dwie strefy: niemiecką i austriacką. Okręg, obejmujący byłą gubernię warszawską (bez Warszawy) oznaczono nr 1. Podlegały mu utworzone w 1916 – komendy obwodu, obejmujące w zasadzie teren jednego powiatu. Obwody podzielono na komendy miejscowe (gmina miejska, wiejska – jedna lub kilka). Utworzono w nich oddziały, w większych powołano mniejsze jednostki, pododdziały, sekcje.
W sierpniu 1915 r. Królestwo Polskie opuściły wojska rosyjskie, a wkroczyły wojska niemieckie. Józef Piłsudski (Komendant Główny) zainicjował nowy etap działalności Polskiej Organizacji Wojskowej. Wysłany przez niego do Warszawy Tadeusz Kasprzycki „A. Mrowiński” jesienią 1915 r. stanął na czele Komendy Naczelnej i przystąpił do reorganizacji POW. W jej wyniku Komendzie Naczelnej podlegały komendy okręgowe, obejmujące swym zasięgiem teren 1 guberni, z uwzględnieniem aktualnie występujących podziałów okupacyjnych. W 1915 r. Królestwo podzielone zostało na dwie strefy: niemiecką i austriacką. Okręg, obejmujący byłą gubernię warszawską (bez Warszawy) oznaczono nr 1. Podlegały mu utworzone w 1916 – komendy obwodu, obejmujące w zasadzie teren jednego powiatu. Obwody podzielono na komendy miejscowe (gmina miejska, wiejska – jedna lub kilka). Utworzono w nich oddziały, w większych powołano mniejsze jednostki, pododdziały, sekcje.


=== Okupacja niemiecka (1915–1918) ===
Po wyparciu z [[Powiat grójecki|powiatu grójeckiego]] wojsk rosyjskich (16 lipca 1915) przez Niemców, nowo powołany Obwód XIV Grójecki Polskiej Organizacji Wojskowej objął obszar powiatu pozostający pod okupacją niemiecką. Południowa jego część znajdowała się wówczas (do 11 listopada 1918) w strefie nadgranicznej, [[Pilica (rzeka)|Pilica]] bowiem rozdzielała zabór austriacki od niemieckiego.
Po wyparciu z [[Powiat grójecki|powiatu grójeckiego]] wojsk rosyjskich (16 lipca 1915) przez Niemców, nowo powołany Obwód XIV Grójecki Polskiej Organizacji Wojskowej objął obszar powiatu pozostający pod okupacją niemiecką. Południowa jego część znajdowała się wówczas (do 11 listopada 1918) w strefie nadgranicznej, [[Pilica (rzeka)|Pilica]] bowiem rozdzielała zabór austriacki od niemieckiego.


Linia 50: Linia 53:
W pierwszych dniach listopada Adam Przybylski wraz z [[Tadeusz Olszewski|Tadeuszem Olszewskim]] oraz czterema peowiakami z oddziału w [[Grójec|Grójcu]] dokonali śmiałego napadu na kasę powiatową w Grójcu i zarekwirowali około 100 000 marek dla potrzeb Polskiej Organizacji Wojskowej. Pieniądze te przewiózł na teren okupacji austriackiej Adam Przybylski. Wg relacji Tadeusza Olszewskiego zostały one następnie przekazane Rządowi Ludowemu Republiki Polskiej w Lublinie.
W pierwszych dniach listopada Adam Przybylski wraz z [[Tadeusz Olszewski|Tadeuszem Olszewskim]] oraz czterema peowiakami z oddziału w [[Grójec|Grójcu]] dokonali śmiałego napadu na kasę powiatową w Grójcu i zarekwirowali około 100 000 marek dla potrzeb Polskiej Organizacji Wojskowej. Pieniądze te przewiózł na teren okupacji austriackiej Adam Przybylski. Wg relacji Tadeusza Olszewskiego zostały one następnie przekazane Rządowi Ludowemu Republiki Polskiej w Lublinie.


=== Rozbrajanie Niemców – listopad 1918, rozwiązanie POW ===
W planach dowództwa Polskiej Organizacji Wojskowej, dotyczących rozbrojenia Niemców - Obwód Grójecki miał spełnić jedną ważniejszych ról i to nie tylko ze względu na jego liczebność i zdolność bojową, ale przede wszystkim na położenie strategiczne zapewniające Warszawie łączność z okupacją austriacką i Komendą Główną w Krakowie.
W planach dowództwa Polskiej Organizacji Wojskowej, dotyczących rozbrojenia Niemców - Obwód Grójecki miał spełnić jedną ważniejszych ról i to nie tylko ze względu na jego liczebność i zdolność bojową, ale przede wszystkim na położenie strategiczne zapewniające Warszawie łączność z okupacją austriacką i Komendą Główną w Krakowie.


Jan Korkowicz, stojący wówczas na czele komendy Okręgu I Warszawa-Prowincja, oceniając pracę Adama Przybylskiego (swego późniejszego zastępcy) podkreślił, że udało mu się zaangażować do pracy na rzecz Polskiej Organizacji Wojskowej „wszystkie najbardziej ideowe jednostki społeczeństwa grójeckiego” i „przy ich pomocy przeprowadzić udane przedsięwzięcia sabotażu oraz sprawnie i brawurowo przeprowadzić akcję rozbrajania Niemców”. Adam Przybylski relacjonując swą pracę w Obwodzie podkreślił dużą wartość oddziałów bojowych oraz działalność [[Tadeusz Olszewski|Tadeusza Olszewskiego]] „jako wielce zasłużonego i dzielnego pracownika POW, który na każdym polu dawał sprawie wielkie usługi”.
Jan Korkowicz, stojący wówczas na czele komendy Okręgu I Warszawa-Prowincja, oceniając pracę Adama Przybylskiego (swego późniejszego zastępcy) podkreślił, że udało mu się zaangażować do pracy na rzecz Polskiej Organizacji Wojskowej „wszystkie najbardziej ideowe jednostki społeczeństwa grójeckiego” i „przy ich pomocy przeprowadzić udane przedsięwzięcia sabotażu oraz sprawnie i brawurowo przeprowadzić akcję rozbrajania Niemców”. Adam Przybylski relacjonując swą pracę w Obwodzie podkreślił dużą wartość oddziałów bojowych oraz działalność [[Tadeusz Olszewski|Tadeusza Olszewskiego]] „jako wielce zasłużonego i dzielnego pracownika POW, który na każdym polu dawał sprawie wielkie usługi”.


Jesienią 1918 zmieniła się sytuacja polityczna Niemiec (abdykacja cesarza, ogłoszenie republiki). Z Warszawy wyjechał gen. gub. H. Beseler. W wojsku niemieckim powstały rady żołnierskie. 10 listopada 1918 r. do Warszawy powrócił Józef Piłsudski i tego dnia rozpoczęlo się rozbrajanie Niemców. Komenda Naczelna Nr 1 w Warszawie wydała rozkaz o mobilizacji wszystkich oddziałów POW, rozbrojeniu Niemców i przejęciu władzy z rąk okupantów 11 listopada (poniedziałek) komendant Obwodu Grójeckiego zarządził mobilizację podległych jednostek. Po poludniu zaczęto opanowywać koszary, budynki wojskowe i urzędy. W samym mieście rozbrajanie miało spokojny przebieg, w [[Góra Kalwaria|Górze Kalwarii]] zdobyto niemieckie magazyny żywności oraz koszary, a osób z nimi tabory, konie i broń. 13 listopada tamtejszy oddział liczący 39 osob posiadal 19 karabinów różnego kalibru oraz amunicję do nich. Było to dużo, zważywszy kłopoty z uzbrojeniem, jakie zawsze miała POW. W [[Błędów|Błędowie]] peowiacy natrafili na opór ostrzeliwujących się żandarmów, których rozbroili. Oddział wysłany nad Pilicę rozbroił tamtejsze posterunki nadgraniczne, m.in. stacjonujące przy moście łączącym tereny dwóch okupacji. W ten sposób nawiązano łączność z oswobodzonym już wcześniej terenem okupacji austriackiej. W pozostałych wsiach rozbrajanie posterunków żandarmerii miało stosunkowo spokojny przebieg. Według raportu z dnia 13 listopada 1918 r. w czasie tej akcji poległo 4 żandarmów niemieckich.
Jesienią 1918 zmieniła się sytuacja polityczna Niemiec (abdykacja cesarza, ogłoszenie republiki). Z Warszawy wyjechał gen. gub. H. Beseler. W wojsku niemieckim powstały rady żołnierskie. 10 listopada 1918 r. do Warszawy powrócił Józef Piłsudski i tego dnia rozpoczęło się rozbrajanie Niemców. Komenda Naczelna Nr 1 w Warszawie wydała rozkaz o mobilizacji wszystkich oddziałów POW, rozbrojeniu Niemców i przejęciu władzy z rąk okupantów 11 listopada (poniedziałek) komendant Obwodu Grójeckiego zarządził mobilizację podległych jednostek. Po południu zaczęto opanowywać koszary, budynki wojskowe i urzędy. W samym mieście rozbrajanie miało spokojny przebieg, w [[Góra Kalwaria|Górze Kalwarii]] zdobyto niemieckie magazyny żywności oraz koszary, a osób z nimi tabory, konie i broń. 13 listopada tamtejszy oddział liczący 39 osób posiadał 19 karabinów różnego kalibru oraz amunicję do nich. Było to dużo, zważywszy kłopoty z uzbrojeniem, jakie zawsze miała POW. W [[Błędów|Błędowie]] peowiacy natrafili na opór ostrzeliwujących się żandarmów, których rozbroili. Oddział wysłany nad Pilicę rozbroił tamtejsze posterunki nadgraniczne, m.in. stacjonujące przy moście łączącym tereny dwóch okupacji. W ten sposób nawiązano łączność z oswobodzonym już wcześniej terenem okupacji austriackiej. W pozostałych wsiach rozbrajanie posterunków żandarmerii miało stosunkowo spokojny przebieg. Według raportu z dnia 13 listopada 1918 r. w czasie tej akcji poległo 4 żandarmów niemieckich.


W dniu 12 listopada z terenu powiatu wyjechali urzędnicy, oficerowie i żołnierze niemieccy. Wszystkie urzędy i posterunki znalazły się w rękach polskich. Komendant Obwodu zameldował Okręgowi o panującym spokoju i porządku. Przejęto koszary, budynki, broń, składy żywności, konie, tabory, rowery. Zdobyte pieniądze przekazano nowo powstającym władzom w Grójcu. 29 listopada 1918 r. wydany został rozkaz o wcieleniu POW do Wojska Polskiego. Zgodnie z nim 4 grudnia ok. 70 osób uzbrojonych w 50 karabinów odesłano z [[Grójec|Grójca]] do 36 p.p. stacjonującego w warszawskich koszarach przy ul. Nowomiejskiej. Inni trafili do różnych formacji Wojska Polskiego. Pozostała część członków POW w Obwodzie pozostała na miejscu, dowodził nimi Zygmunt Przepałkowski, komendant Obwodu, następnie Komendant Wojskowy w powiecie grójeckim (w późniejszym okresie Komendant Policji w Grójcu). Rozkazem Józefa Piłsudskiego - Naczelnego Wodza Wojska Polskiego z 10 grudnia 1918 r. - POW na terenie Królestwa Polskiego została rozwiązana.
W dniu 12 listopada z terenu powiatu wyjechali urzędnicy, oficerowie i żołnierze niemieccy. Wszystkie urzędy i posterunki znalazły się w rękach polskich. Komendant Obwodu zameldował Okręgowi o panującym spokoju i porządku. Przejęto koszary, budynki, broń, składy żywności, konie, tabory, rowery. Zdobyte pieniądze przekazano nowo powstającym władzom w Grójcu. 29 listopada 1918 r. wydany został rozkaz o wcieleniu POW do Wojska Polskiego. Zgodnie z nim 4 grudnia ok. 70 osób uzbrojonych w 50 karabinów odesłano z [[Grójec|Grójca]] do 36 p.p. stacjonującego w warszawskich koszarach przy ul. Nowomiejskiej. Inni trafili do różnych formacji Wojska Polskiego. Pozostała część członków POW w Obwodzie pozostała na miejscu, dowodził nimi Zygmunt Przepałkowski, komendant Obwodu, następnie Komendant Wojskowy w powiecie grójeckim (w późniejszym okresie Komendant Policji w Grójcu). Rozkazem Józefa Piłsudskiego - Naczelnego Wodza Wojska Polskiego z 10 grudnia 1918 r. - POW na terenie Królestwa Polskiego została rozwiązana.


=== Działalność członków POW po rozwiązaniu ===
Peowiacy z Obwodu Grójeckiego brali udział w walce o utrwalenie niepodległości państwa polskiego. Jako żołnierze Wojska Polskiego walczyli o ustalenie granic Polski, brali udział w wojnie 1919-1920 r. Niektórzy z nich polegli (Stanisław Rewoliński), inni jak np. [[Tadeusz Olszewski]] - zostali ranni. Później uczestniczyli w budowaniu zrębów państwa polskiego, służyli II Rzeczypospolitej Polskiej jako żołnierze zawodowi, pracownicy straży granicznej, policjanci, urzędnicy, pracowali jako rzemieślnicy, rolnicy. kupcy. Niektórzy zajęli odpowiedzialne stanowiska w aparacie państwowym i samorządowym, inni podjęli przerwaną naukę lub wrócili do wykonywanych zawodów.
Peowiacy z Obwodu Grójeckiego brali udział w walce o utrwalenie niepodległości państwa polskiego. Jako żołnierze Wojska Polskiego walczyli o ustalenie granic Polski, brali udział w wojnie 1919-1920 r. Niektórzy z nich polegli (Stanisław Rewoliński), inni jak np. [[Tadeusz Olszewski]] - zostali ranni. Później uczestniczyli w budowaniu zrębów państwa polskiego, służyli II Rzeczypospolitej Polskiej jako żołnierze zawodowi, pracownicy straży granicznej, policjanci, urzędnicy, pracowali jako rzemieślnicy, rolnicy. kupcy. Niektórzy zajęli odpowiedzialne stanowiska w aparacie państwowym i samorządowym, inni podjęli przerwaną naukę lub wrócili do wykonywanych zawodów.


Linia 66: Linia 71:
== Bibliografia ==
== Bibliografia ==


* Maria Lewandowska, ''Polska Organizacja Wojskowa'', [w:] ''Słownik wiedzy o Grójeckiem - zeszyt dziewiąty'', Towarzystwo Literackie im. A. Mickiewicza - oddział w Grójcu, 2000, s. 71–79 - na podstawie źródeł: – Centralne Archiwum Wojskowe: Polska Organizacja Wojskowa 1915-1920, sygn.: 453, 454, 469, 483a; – Wojskowe Biuro Historyczne (WBH) 1919-1939, sygn.: I. 341, 419-425, 427, 731, 739, 743, 749, 797, 841, 874, 888, 903, 909, 979; – Akta personalne: Władysław Zarzycki i sygn.: 5300, 9981; Stanisław Rewoliński, sygn. 1252, K.W. 100-604, V.M. 73-6855, K.N. 12.03.1931; Adam Przybylski, sygn.: 176-989, 4169, K.W. 96-1843; Zygmunt Przepałkowski, sygn. 1786, Ord. Odr. Pol. 298, Tadeusz Olszewski, WBH sygn. I.341, 1.427, 874; – BN: Tomasz Nałęcz, ''POW 1914-1918'', Warszawa 1984, s. 21, 59, 60; – Stanisław Czekanowski, „Roczniki długiego żywota mego”, t. 3, cz. C: „Pod drugą okupacją niemiecką”, 1915-1918, sygn. Mf 66681, s. 148-153 (rękopis i maszynopis we wrocławskim Ossolineum); – Wacław Sieroszewski, ''Warszawa zagrożona'' w: ''Szkice i wspomnienia'', Warszawa 1930, s. 148-150; Władysław Horyd-Przerwiec, POW na ziemiach b. Kongresówki w 1915-1918 r., „Strzelec” 1934, nr 45; – Jakub Łukasiak, ''Samoobrona ludności wiejskiej podczas okupacji niemieckiej w latach 1916-1918 i udział wsi w rozbrajaniu Niemców (Wspomnienia z powiatu grójeckiego)'', „Niepodległość”, t. XV: 1937, s. 227-232.
* Maria Lewandowska, ''Polska Organizacja Wojskowa'', [w:] ''Słownik wiedzy o Grójeckiem - zeszyt dziewiąty'', Towarzystwo Literackie im. A. Mickiewicza - oddział w Grójcu, 2000, s. 71–79 - na podstawie źródeł:
* Centralne Archiwum Wojskowe: Polska Organizacja Wojskowa 1915-1920, sygn.: 453, 454, 469, 483a;
* Wojskowe Biuro Historyczne (WBH) 1919-1939, sygn.: I. 341, 419-425, 427, 731, 739, 743, 749, 797, 841, 874, 888, 903, 909, 979;
* Akta personalne: Władysław Zarzycki i sygn.: 5300, 9981; Stanisław Rewoliński, sygn. 1252, K.W. 100-604, V.M. 73-6855, K.N. 12.03.1931; Adam Przybylski, sygn.: 176-989, 4169, K.W. 96-1843; Zygmunt Przepałkowski, sygn. 1786, Ord. Odr. Pol. 298, Tadeusz Olszewski, WBH sygn. I.341, 1.427, 874;
* BN: Tomasz Nałęcz, ''POW 1914-1918'', Warszawa 1984, s. 21, 59, 60;
* Stanisław Czekanowski, „Roczniki długiego żywota mego”, t. 3, cz. C: „Pod drugą okupacją niemiecką”, 1915-1918, sygn. Mf 66681, s. 148-153 (rękopis i maszynopis we wrocławskim Ossolineum);
* Wacław Sieroszewski, ''Warszawa zagrożona'' w: ''Szkice i wspomnienia'', Warszawa 1930, s. 148-150;
* Władysław Horyd-Przerwiec, ''POW na ziemiach b. Kongresówki w 1915-1918 r.'', „Strzelec” 1934, nr 45;
* Jakub Łukasiak, ''Samoobrona ludności wiejskiej podczas okupacji niemieckiej w latach 1916-1918 i udział wsi w rozbrajaniu Niemców (Wspomnienia z powiatu grójeckiego)'', „Niepodległość”, t. XV: 1937, s. 227-232.
[[Kategoria:Organizacje wojskowe]]
Źródło: „https://www.jabcok.org/jabcok/index.php/Specjalna:Różnica_mobilna/1081”