Mikołaj Stanisław Epstein

Mikołaj Stanisław Epstein (ur. 16 maja 1831 w Warszawie, zm. 3 marca 1902 we Lwowie) – ziemianin, poeta, powstaniec 1863 r., wygnaniec syberyjski, z Grójeckiem związany czasowym miejscem zamieszkania i pracą we własnym majątku Osiny.

Życiorys

Urodził się 16 maja 1831 w Warszawie, jako syn Hermana (1806–1867), bankiera i przemysłowca, prezesa rady (1857–1865) kolei żelaznych: Warszawsko-Wiedeńskiej i Warszawsko-Bydgoskiej i pochodzącej ze znanej rodziny księgarskiej, Eleonory Glücksberg. Mikołaj Epstein był pierwszym z tej żydowskiej rodziny, który przeszedł na katolicyzm. Po ukończeniu Akademii Rolniczej w Marymoncie (dziś Warszawa) osiadł w majątku Osiny w Grójeckiem, parafia Boglewice, dziś gmina Jasieniec. W roku 1827 w 21 domach miejscowości żyło 150 osób. Prawdopodobnie dobra Osiny były rozległe. Według Słownika geograficznego Królestwa Polskiego w roku 1886 a więc gdy nie należały już do Epsteina, dominium składało się z dwóch folwarków: Osiny i Annosław (dziś nie istnieje taka miejscowość). Łącznie posiadały one 1503 morgi ziemi ornej, 693 mórg ziemi ogrodowej, 57 mórg łąk, 40 mórg pastwisk, 681 mórg lasów.

Mikołaj Epstein gospodarząc w swym majątku, w wolnym czasie pisał wiersze oraz często odwiedzał Warszawę, gdzie obracał się w kręgach literackich, najczęściej cyganerii warszawskiej. Wiersze ogłaszał w periodykach: „Dziennik Poznański”, „Gazeta Narodowa”, „Ruch Literacki”, „Strzecha”, „Zbieracz Literacki i Polityczny” oraz w galicyjskich i wielkopolskich książkach zbiorowych: Warta (1874), Sobótka, Dla Stryja. Przejście na katolicyzm stanowiło dla niego długo niezabliźnioną ranę związaną z pochodzeniem. Jako osiemnastoletni chłopiec w niepublikowanym za życia wierszu Czarna gwiazda żalił się:

Czarne mnie życie objęło w ramiona,

Żałobna gwiazda błysła wraz z powiciem,

Gwiazda plemienna, ta znienawidzona,

Że lepiej skonać, niż żyć takim życiem

Kiedy dopuszczono go do Warszawskiego Towarzystwa Rolniczego napisał dziękczynny wiersz:

[incip.:] Wdzięczna ma dusza ku Wam się rwie,

Za dłoń podaną dzięki Wam śle,

Bom uznan godzien waszego grona.

(Pierwodruk: „Silva Rerum” Adama Bartoszewicza, przedruk: „Przegląd Narodowy” (Warszawa) 1912, s. 245-246).

Brał udział w pracach przygotowujących powstanie styczniowe, za co dwukrotnie go represjonowano: w 1861 roku trzy miesiące przebywał w twierdzy Modlin (wówczas Nowogeorgijewsk), w 1863 osadzony został w Cytadeli warszawskiej. Fakt ten utrwalił w patriotycznym wierszu Głos więźnia. Cytadela warszawska. 1863 r.. Skazanego na śmierć Wielki Książę Konstanty ułaskawił, po czym zesłano go na katorgę w Nerczyńsku, skąd potem wywieziono jako posieleńca do Tiumeniu i Wiatki. Majątek (Osiny) nabył Berson (być może Majer; 1787-1873), właściciel Boglewic. Kiedy to się stało, nie udało się na razie ustalić. W wyniku amnestii Epstein został zwolniony z zesłania i na krótko wyjechał do Paryża (1870), skąd wrócił do kraju i osiadł na stałe we Lwowie (1873). Tu u Epsteinów co niedziela odbywały się poranki polityczno-literacko-artystyczne, słynne m.in. z improwizacji Kornela Ujejskiego, Władysława Ordona (właśc. Władysław Szancer), Władysława Bełzy.

U schyłku życia wydał na prawach rękopisu 50 egzemplarzy tłumaczenia ody Mickiewicza Ad Napoleonem III, Caesarem Augustum, Ode in Bomersundum captum, (Lwów 1887).

Epstein żonaty był dwukrotnie: z Bronisławą Włodzimierą Frankowską, która rozeszła się z nim w czasie powstania styczniowego i z Białorusinką, Łucją Szypawałow Pokleską. Zmarł we Lwowie w 1902, pochowany został na cmentarzu uczestników powstania styczniowego.

Bibliografia

• Zdzisław Szeląg, Epstein Mikołaj Stanisław w Osinach, [w:] Żydzi w Grójeckiem. Słownik: historia, kultura, gospodarka, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, Grójec 2007, s. 29-30 – na podstawie źródeł:
• Słownik geograficzny Królestwa Polskiego ..., Warszawa 1886, t. 7, s. 638;
• Dr AZ [A. Zipper], Nekrolog, „Nowe Słowo Polskie” 1902, nr z 7 IV;
• Księga pamiątkowa opracowana staraniem Komitetu Obywatelskiego w czterdziestą rocznicę powstania r. 1863-1864 przez Józefa Białynię Chołodeckiego, Lwów 1904, s. 207;
• T. Jeske Choiński, Neofici polscy. Materiały historyczne, Warszawa 1904, s. 128;
• K. Drescher, Udział Żydów w poezji polskiej, „Miesięcznik Żydowski” R. 11: 1932, z. 5, s. 423-425;
• J. Sokulski, Epstein M.S., Polski Słownik Biograficzny, t. VI (1948), s. 285;
• Żydzi a powstanie styczniowe. Materiały i dokumenty ..., Warszawa 1965, s. 116;
• Zbiór poetów polskich XIX w., ułożył i opracował P. Hertz, Księga VI, Warszawa 1975, s. 484-485;
• M. Mieses, Z rodu żydowskiego. Zasłużone rodziny polskie krwi niegdyś żydowskiej, Warszawa 1991, s. 78.

Linki zewnętrzne

• Artykuł na Wikipedii