Getto w Grójcu

Getto w Grójcu – wydzielona przez hitlerowców dzielnica w Grójcu, w której przymusowo zamykano obywateli pochodzenia żydowskiego. Był to wstępny, przejściowy, pośredni etap do całkowitej ich zagłady. Dzielnice takie tworzono w Niemczech hitlerowskich i od jesieni 1939 w krajach okupowanych. Były one odgradzane od reszty miasta (często murem) i otoczone kordonem policyjnym. Pierwsze getto na okupowanych ziemiach polskich powstało już w październiku 1939 w Piotrkowie Trybunalskim.

Historia

Grójec opanowany został przez niemieckiego okupanta 8 września 1939. Wkraczające wrogie oddziały dopuszczały się gwałtów, niszczyły, rabowały mienie ludności cywilnej, szczególnie żydowskiej. 23 czerwca 1939 r. mieszkało jej wówczas w mieście ok. 5190 osób. Liczba ta stale zmieniała się, jedni ginęli zabici przez Niemców, inni ukrywali się w mieście lub potajemnie opuszczali je, osiedlając się np. w Białobrzegach (1942), jeszcze inni przybywali z Aleksandrowa Kujawskiego, Aleksandrowa Łódzkiego, Sierpca, Krakowa i Włocławka.

Proces eksterminacji pośredniej Żydów rozpoczęto od:

• wprowadzenia ich oznakowania (na prawym rękawie wierzchniego odzienia pasek o szerokości 10 cm opatrzony niebieską gwiazdą Dawida),
• oznakowania ich przedsiębiorstw i sklepów plakatem z tym samym symbolem na białym tle (formalnie od 25 listopada 1939),
• wprowadzenia przymusowej pracy dla mieszkańców od 14 do 60 roku życia (od 26 października 1939),
• zabronienia zmiany miejsca zamieszkania,
• zabronienia korzystania z dróg, ulic i placów po godzinie 21 do 5 rano bez pisemnego zezwolenia,
• ustanowienia Rad Żydowskich (Judenrat) 28 listopada 1939.

Żydów zobowiązano do oddawania honorów spotkanemu Niemcowi przez zdjęcie nakrycia głowy, niski ukłon i zejście z chodnika na jezdnię. Zabroniono im chodzenia do kina, prowadzenia korespondencji, uczenia dzieci. Prawie każdego dnia na placu targowym (na rynku miejskim) musiała się zgłosić pewna liczba mężczyzn, zdolnych do pracy fizycznej. Porządkowali oni miasto, wykonywali roboty wodno-kanalizacyjne, melioracyjne, naprawiali i odśnieżali drogi, ok. 400 osób zatrudnionych było w obozie pracy w Częstoniewie, przy urządzaniu lotniska Luftwaffe w Słomczynie (patrz: Żydowska Szkoła Rolnicza w Częstoniewie). Pracowali bezpłatnie, po 10 i więcej godzin. Pilnowała ich Hilfspolizei, tzn. policja pomocnicza złożona z volksdeutschów oraz policja polska. W trakcie wykonywania pracy znęcano się nad nimi. W początkowym okresie otrzymywali kartki żywnościowe. Racja żywnościowa wynosiła: 12 dkg chleba na dobę, ponadto otrzymywali 250 g proszku mydlanego i 80 g mydła toaletowego na miesiąc. Taką samą rację środków piorących przydzielano Polakom. Dla porównania, do 12 czerwca 1940 Niemcy i volksdeutsche otrzymywali 360 g proszku mydlanego i 160 g mydła toaletowego.

Wg ustaleń Tatiany Brustin-Berenstein w sierpniu 1940, w mieście żyło 5850 Żydów. W listopadzie 1940 władze niemieckie podjęły decyzję utworzenia w Grójcu getta. Jego granice wyznaczono dokładnie: (...) „począwszy od strony odwrotnej (zachodniej) przy włączeniu domu narożnego na Kościelnej do nr 8 włącznie, wyłączając dom pod nr 5 na ulicy Kościelnej – przedłużenie Stokowej od Kościelnej, włączając dom na Nowostokowej pod nr 2 – Za tym domem przebiega granica aż do kanału i obejmuje potem domy na Stokowej od nr 8 do 16 włącznie bez kawałków gruntu 16/A itd. Przebiega poprzecznie przez Stokową i obejmuje domy nr 4, 2 na Stodolnej i nr 7 na Stokowej. Idzie dalej do rogu Mszczonowskiej wyłączając posiadłość na rogu Mszczonowskiej nr 23 i ciągnie się potem w linii prostej do Mogielnickiej (do nr 20 włącznie), idzie dalej do ulicy łączącej Mogielnicką z Mszczonowską, zamyka całą Mogielnicką z wyjątkiem domu nr 7b (Caritas) ciągnie się do nr 4 ulicy Starostwo i przecina Lewiczyńską i obejmuje cały blok między Pocztową a Rynkiem z wyjątkiem domów na ulicy Radomskiej nr 2 i 4, na ulicy Krótkiej (Bożnicza 2, na ulicy Warszawskiej nr 1, 2 i 3 i w Rynku nr 3, 5, 7 i 9. Dom przy Rynku nr 11 podzielony będzie aż do sklepu, który należy oddzielić (wydzielić) do dzielnicy żydowskiej”.

W zestawieniu sporządzonym w języku niemieckim przez Radę Żydowską w dniu 4 listopada 1940 i podpisanego przez przewodniczącego J. Lewkowicza i kierownika Referatu Opieki Społecznej, dra Natana Boima oraz Referatu Zdrowia - dra F. Krotowskiego wskazano, że w Grójcu w 1462 izbach mieszkało 4793 Żydów. W dzielnicy wschodniej, przeznaczonej do wysiedlenia do zachodniej, mieszkało 2108 osób, zgodnie z poniższą tabelą:

Ulica	Liczba osób	Liczba izb	Rzemieślnicy	Robotnicy	Kupcy	Rzemieślnicy i kupcy
Warszawska	1075	337	85	57	42	33
Skargi	269	94	19	10	13	3
Radomska	175	61	15	6	15	5
Szpitalna	170	40	16	9	8	2
Poświętne	46	12	8	1	1	-
Jatkowa	82	27	11	1	6	1
Piłsudskiego	291	83	21	25	12	-
RAZEM	2108	654	175	109	97	44

W istocie, w dzielnicy tej wcześniej mieszkało więcej Żydów. Po wkroczeniu Niemców do Grójca 122 rodziny pozbawiono dachu nad głową, 94 wysiedlono z ul. Piłsudskiego i Laskowej do pozostałej części miasta. Lokale żydowskie zajęto na rzecz urzędników i potrzeb władz niemieckich. W projektowanej przez Judenrat dzielnicy żydowskiej, w zachodniej części miasta dotychczas żyło 2585 Żydów, zgodnie z poniższą tabelą:

Ulica	Liczba osób	Liczba izb
Rynek	248	165
Kościelna	268	24
Warszawska	779	221
Zatylna	178	54
Lewiczyńska	213	58
Mogielnicka	596	212
Stodolna	46	10
Stokowa	74	24
Starostokowa	42	18
Nowostokowa	61	16
RAZEM	2505	808

Ponadto w tej dzielnicy mieszkało 1027 Polaków, zgodnie z poniższą tabelą:

Ulica	Liczba osób	Liczba izb	Rzemieślnicy	Robotnicy	Właściciele nieruchomości
Rynek	132	50	6	11	2
Kościelna	85	42	5	7	3
Mszczonowska	259	125	24	15	11
Zatylna	32	13	1	2	-
Lewiczyńska	78	27	5	10	6
Mogielnicka	115	45	6	11	8
Stodolna	108	39	6	8	3
Stokowa	52	14	5	5	3
Starostokowa	118	36	13	10	5
Nowostokowa	21	7	1	2	2
Pocztowa	27	16	-	1	2
RAZEM	1027	414	72	82	45

W projektowanej dzielnicy żydowskiej przy ul. Lewiczyńskiej znajdowała się spalona w 1939 modrzewiowa synagoga i Dom Kahalny, drewniany dom rabina (wyburzony w czerwcu 2014), przy ul. Bóżniczej na rogu Lewiczyńskiej. Większość domów stanowiły rudery, w których izby o wymiarze 3x3 m, bez urządzeń sanitarnych, zamieszkiwały po dwie liczne rodziny. W tej części miasta, mieszkało 80% ubogiej ludności żydowskiej. Dalsze zagęszczanie izb groziło epidemią. Na ul. Kościelnej pozostawiono rzemieślników pracujących na rzecz wojska niemieckiego; sklepy, hurtownie, przedsiębiorstwa, warsztaty rzemieślnicze, m.in. w dzielnicy wschodniej, przejęli volksdeutsche (Drzewo Goldman Aron, Młyny Grynberg Hersz i ska, Węgiel Grynberg Natan, Handel Win i Wódek D. Hammer, ...).

Przesiedlenie Żydów grójeckich do getta odbyło się 25 listopada 1940. Nie było ono ogrodzone murem, bądź strzeżone przez stałe posterunki. Nie wolno było go jednak opuszczać pod karą śmierci. Porządku, przestrzegania przepisów pilnowały patrole policji polskiej oraz nieuzbrojonej Żydowskiej Służby Porządkowej, pomocniczej formacji policyjnej, wyposażonej w gumowe pejcze. Brak zarobków, opału, odzieży, głód, zmuszały rodziny do nielegalnego wyprzedawania ostatniego dobytku, kosztowności w zamian np. za żywność, lekarstwa, środki sanitarno-higieniczne. Tuż przed likwidacją getta w Grójcu ok. 600 Żydów uciekło do getta w Białobrzegach w dystrykcie radomskim, a stąd ok. 100 osób wywieziono do obozu pracy w Skarżysku-Kamiennej.

Getto w Grójcu istniało krótko, już w końcu lutego (25 i 26 lutego?) 1941 zlikwidowano je. Wszystkich jego mieszkańców zgromadzono na placu targowym pod Ratuszem, sformowano kolumnę, którą skierowano na dworzec Grójeckiej Kolejki Dojazdowej i stąd wywieziono ich do getta w Warszawie. Zabrać mogli ze sobą tylko ręczny bagaż. W czasie deportacji polskie rodziny nie mogły kontaktować się z kolumną idących do bydlęcych wagonów. Do pustego getta wkroczyły „ekipy porządkowe”, które konfiskowały resztki majątku żydowskiego. Pozostali przy życiu poza Grójcem zostali później rozstrzelani we wsi Dębówka, pod Górą Kalwarią.

Bibliografia

• Zdzisław Szeląg, Getto żydowskie w Grójcu, [w:] Słownik wiedzy o Grójeckiem - zeszyt szósty, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, 1997, s. 18-22 – na podstawie źródeł:
• Pisma: Syndykatu Rolniczego Spółka z o.o. z 12 lipca 1940 oraz Rady Żydowskiej z 4 listopada 1940. Relacje pisemne i ustne;
• Zbiór rozporządzeń władz niemieckich, obowiązujących na terenie Generalnego Gubernatorstwa (ze szczególnym uwzględnieniem okręgu Szefostwa Warszawskiego) normujących stosunki majątkowe i gospodarcze, w szczególności rozporządzenia o obrocie pieniężnym i dewizowym oraz dotyczących ludności żydowskiej. Zebrali: Witold Święcicki i Feliks Zadrowski, Warszawa 1940, s. 225-227, 232-236;
• T[atiana] Brustin Berenstein, Deportacje i zagłada skupisk żydowskich w dystrykcie warszawskim, „Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego” 1952, nr 1 (3), s. 110-111;
• Obozy hitlerowskie na ziemiach polskich 1939–1945. Informator encyklopedyczny, Warszawa 1979, poz. 1352, s. 194.