Błędów

Błędów – wieś w Polsce położona w województwie mazowieckim, w powiecie grójeckim, w gminie Błędów, nad Mogielanką.

Miejscowość jest siedzibą gminy Błędów.

Historia

Legenda mówi, że kiedyś pewien książę zabłądził w czasie polowania. W tym miejscu, ok. 20 km na południowy zachód od Grójca, nad rzeką Mogielanką, powstała wieś będąca gniazdem Błędowskich h. Półkozic. Błędów wygląda jak miasteczko, bo ma dwa rynki i dwa kościoły!

W XV w. przedstawiciele rodziny Błędowskich h. Półkozic studiowali na Akademii Krakowskiej, a jeden z nich, Maciej, w 1475 r. został nawet rektorem. W XVIII w. karierę zrobił Jakub Błędowski (zm. 1756), dziedzic m.in. Dąbrówki i Golian, chorąży rawski, starosta zbuczyński i gliniański, dzierżawca starostwa lipowieckiego, generał major wojsk saskich, oboźny polny koronny. W XVII-XVIII w. w Błędowie, oprócz Błędowskich, gospodarowali także: Krasiccy, Załuscy, Zbierzchowscy i Waliccy. Twierdzi się, że błędowski pałac, klasycystyczny, został wzniesiony w pierwszej dekadzie XIX w. według projektu Fryderyka Alberta Lessla dla Józefa i Klementyny z Kozietulskich Walickich. Po 1812 r. mieszkali w nimi: Wiercińscy, Zagórscy, Wołowscy, Kijewscy, Ostrowscy, Potoccy, Stankiewiczowie.

W czasach Królestwa Polskiego kierunek rozwoju dla Błędowa, mającego w 1827 r. 33 domy i 334 mieszkańców, wytyczył Karol Zagórski. Niedługo przed powstaniem listopadowym założył osadę fabryczną, której układ – z prostokątnym Nowym Rynkiem – do dziś zachował się w rozplanowaniu miejscowości.

Produkowano wyroby jedwabne, warzono piwo zwane angielskim. Wśród sprowadzonych fachowców branży tekstylnej nie brakowało osób pochodzenia niemieckiego, co znacząco zmieniło strukturą narodowościową Błędowa.

W 1859 r. miejscowość liczyła już 1360 mieszkańców, a w dziewięciu oddzielnych zakładach wyprodukowano: 160 500 łokci perkalu białego, 11 358 łokci baścików kolorowych, 3 900 par pończoch, 340 par skarpetek, 100 sztuk szlafmyc, czyli męskich czepków nocnych. W 1870 r., oprócz warsztatów tkackich, działały gorzelnia, browar i garbarnia. W następnych latach większość warsztatów przeniosło się do Żyrardowa. Dziedzic Jan Chryzostom Kijewski wytwarzał sita, przetaki, kapelusze, wełniaki, fartuchy wełniane i drelichowe, sprzedawane nie tylko na miejscu, lecz także w głębi Cesarstwa Rosyjskiego i w Niemczech.

Niedługo przed I wojną światową powstała jednostka Ochotniczej Straży Pożarnej, a osadę, wieś i folwark Błędów zamieszkiwało łącznie 2702 osoby. Według spisu ludności z 30 września 1921 r., miejscowość miała 159 domów i 1879 mieszkańców, w tym 1359 narodowości polskiej, 2 narodowości niemieckiej, 517 narodowości żydowskiej i jednego innej narodowości. Zatem nastąpiło częściowe wyludnienie, jednocześnie mniejszość niemiecka spolonizowała się, choć 122 osoby zadeklarowały przynależność do wyznania ewangelickiego. Do 1939 r. wieś znów się zaludniła (2206 mieszkańców).

Obok siebie żyły trzy narodowości i trzy wyznania, posiadające swoje szkoły, świątynie i cmentarze. Żydzi zajmowali się wyrobem naczyń blaszanych, żyjąc biednie, niekiedy na skraju nędzy. W latach 30. ziemianie powiatu grójeckiego zorganizowali dla nich zbiórkę żywności. Jednym z tych ziemian był lekarz Czesław Stankiewicz, który w majątku Błędów oddawał się pasjom sadowniczej i kwiaciarskiej.

W czasie II wojny światowej wójtem gminy został folksdojcz Stefan Bandke. Wieś zelektryfikowano i założono skwer, na którym blisko pół wieku później, w 1992 r. postawiono pomnik poświęcony żołnierzom Armii Krajowej, w tym Janowi Nowackiemu ps. „Łoś”, który poległ 9 czerwca 1943 r. Miejscowi Żydzi zostali wymordowani przez hitlerowców, większość obywateli pochodzenia niemieckiego tuż przed zakończeniem wojny wyjechała z kraju.