Bund w Grójcu

Bund (jid. Algemajner Jidiszer Arbajter Bund in Lite, Rusland un Pojln. Ogólnożydowski Związek Robotniczy na Litwie, w Rosji i Polsce). Oddział (Komitet?) w Grójcu – żydowska partia socjalistyczna założona w 1897 w Wilnie. Początkowo działała na całym terytorium Cesarstwa Rosyjskiego. Ta część, która znajdowała się na obszarze zaboru rosyjskiego usamodzielniła się w 1916 r. i w 1920 połączyła się z Żydowską Partią Socjalistyczną Galicji. Przyjęła ona program Międzynarodówki Socjalistycznej, który odrzuciła w 1921, co doprowadziło do rozłamu w partii i powstania KOM–BUDU. W 1933 wszedł do KPP. Bund był przeciwny przemianom w ZSRR, początkowo zwalczał KPP i ciążył ku PPS, w 1930 wstąpił do II Międzynarodówki Socjalistycznej. Współistniały w nim dwa nurty ciążące ku PPS i KPP. Był przeciwny syjonizmowi, opowiadał się za współpracą z robotnikami innych narodów, uznawał jidysz za język narodowy Żydów, głosił przekonanie, że w warunkach diaspory mogą oni przetrwać jako odrębna jedność kulturowa, a nie religijna. Program partii w znacznej części inspirowany był przez marksizm.

Legalną działalność w Grójcu partia rozpoczęła wkrótce po 1916 roku. Miała ona znaczny wpływ w Radzie Miejskiej, Zjednoczeniu Szkół Żydowskich, Stowarzyszeniu „Kultur Liga”, Stowarzyszeniu Robotniczym Wychowania Fizycznego „Jutrzenka”, w związkach zawodowych. Członkami Rady Miejskiej w okresie 26 czerwca 1927-24 października 1932 byli: kupiec Fajwel Artman (ur. 1884), urzędnik Rafael Klepfisz (ur. 1895), dentysta Szmul Mordka Józefowicz (ur. 1895). Od 24 października 1932 do 27 marca 1934 (?), kiedy zamiast Rady działała tzw. Rada Przyboczna Komisarza Miasta, w składzie jej znajdowali się: handlarz-blacharz Izaak Finkielsztajn (ur. 1886), lekarz Jechiel Kaszer (ur. 1895). Członkami kolejnej Rady Miejskiej funkcjonującej od 29 czerwca 1934 byli: czapnik Jakub Ból (ur. 1902), Szmul Mordka Józefowicz, Rafael Klepfisz. Od 14 maja 1939 do 1 września 1939: Jakub Ból, Josek Drajer, Szmul Mordka Józefowicz, Rafael Klepfisz. Do aktywniejszych członków partii należeli: piekarz Josek Drajer (ur. 1900), Jakub Ból, Szmul Mordka Józefowicz, Rafael Klepfisz, Fajwel Artman, urzędnik Ajzyk Rynkiewicz, pończosznik Szyja Chelemer, Izaak Finkelsztajn, stolarz Zelman Borensztajn, kamasznik Chil Rechtman, Chaim Icek Frydman. Według policyjnych materiałów inwigilacyjnych w 1933 r. 100% członków „Jutrzenki” sympatyzowało z KPP, z Kultur Ligi i Zjednoczenia Szkół Żydowskich ok. 1/5 członków.