Uniwersytet Ludowy w Głuchowie

Uniwersytet Ludowy w Głuchowie – działająca w Głuchowie w latach 1945–1951, początkowo internatowa placówka dla dorosłej młodzieży chłopskiej, w której odbywały się popularne cykle wykładów z różnych dziedzin wiedzy.

Historia

Powstawanie pojęcia uniwersytetu ludowego

Pierwszy Uniwersytet Ludowy (UL) powstał w Rödding (Szlezwik) wg projektu N.F. Grundtvega, twórcy idei Uniwersytetu Ludowego. Od końca XIX wieku rozpowszechnił się w wielu krajach, głównie jednak skandynawskich. W Polsce w latach 1905–1914 ideę UL początkowo realizowały szkoły i kursy rolnicze dla młodzieży wiejskiej tylko w Królestwie Polskim: od 1900 roku w Otrębusach k. Warszawy (późniejsza nazwa Pszczelin), Kruszynku w pow. włocławskim (od 1904/1905), Gołotczyźnie w pow. ciechanowskim (1909), Bratnem k. Ciechanowa (1913), Sokołówku k. Ciechanowa (1909). W międzywojniu ideę tę realizowały Uniwersytety np. w Szycach pod Krakowem (od 1924), Gaci Przeworskiej i Głuchowie, pow. Skierniewice, Sokołówku (1927) oraz w wielu innych miejscowościach.

Celem Uniwersytetu Ludowego było rozbudzenie twórczych sił chłopów; najliczniejszej części narodu, jej aktywizacja społeczno-kulturalna, polityczna i gospodarcza, walka o należne miejsce tej warstwy w państwie.

Do 1939 ok. 20 Uniwersytetów Ludowych w Polsce nie posiadało jednolitej struktury organizacyjnej. Podobnie było początkowo w 1945 roku. Wówczas na obszarze województwa warszawskiego żywiołowo, samorzutnie powstało 6 Uniwersytetów (w Polsce, w szczytowym okresie 70). Burzliwy ich rozwój możliwy był dzięki finansowej pomocy państwa i przyznaniu im tzw. resztówek parcelowanych majątków. Organizacyjnie powiązane były z Towarzystwem Uniwersytetów Ludowych Rzeczypospolitej Polskiej (TUL-RP), które udzielało im opieki pedagogicznej. I Walny Zjazd TUL odbył się w Pabianicach (11-13 października 1945). Grójeckie reprezentowali na nim Władysław Radwan z Zalesia i Hanna Sadowska z Uniwersytetu Ludowego w Głuchowie.

Założenie Uniwersytetu Ludowego w Głuchowie

Uniwersytet Ludowy w Głuchowie założony został przez Towarzystwo Uniwersytetów Ludowych Rzeczypospolitej Polskiej, Oddział w Grójcu w 1945 roku. Mieścił się on w szesnastopokojowym, skanalizowanym, zelektryfikowanym pałacu Czekanowskich, we wsi Głuchów, ok. 4 km od Grójca, 40 km od Warszawy. Do Uniwersytetu Ludowego należało 77 ha ziemi, w tym 37 ha stawów rybnych, 10,8 ha ziemi ornej, 4 ha łąk, park, mały młyn wodno-turbinowy.

Organizacja Uniwersytetu w Głuchowie trwała ok. 4 miesiące; działalność rozpoczął 1 października 1945; kierował nim Władysław Kołodziejek, nauczyciel i działacz ruchu ludowego oraz Hanna Sadowska z Góry nad Pilicą (zastępca). Ponadto pracowali tu: Wacław Pawlak, członek Polskiej Partii Socjalistycznej, a później także Teofil Papaj, nauczyciel, były żołnierz Batalionów Chłopskich.

Kursy

Początkowo zorganizowano półroczny kurs męski (od 1 października 1945 do 17 kwietnia 1946), jego uczestnikami byli słuchacze z powiatu grójeckiego. Przez cztery następne miesiące budynek Uniwersytetu udostępniony został grójeckiemu oddziałowi Chłopskiego Towarzystwa Przyjaciół Dzieci, które urządziło w nim Dom Dziecka Wiejskiego.

Kolejny kurs (od 7 października 1946 do 28 lutego 1947) miał charakter koedukacyjny. W tym i następnych kursach uczestniczyła młodzież z województwa warszawskiego i krakowskiego. W trakcie pierwszego turnusu odbyły się 4 inne, krótkie szkolenia (3-10 dni), zorganizowane przez Wydział Oświaty dla Dorosłych przy Kuratorium Okręgu Szkolnego Warszawskiego oraz Związek Młodzieży Wiejskiej Rzeczypospolitej Polskiej (ZMW-RP) „Wici” (świetlicowo-teatralne, tańca, przysposobienia rolniczego, społeczno-oświatowe). W trakcie kursu drugiego odbyły się specjalizacyjne zajęcia z zakresu przysposobienia rolniczego. W pierwszym turnusie uczestniczyło 20 słuchaczy z powiatu grójeckiego, w drugim – 21 z grójeckiego i 17 z powiatu brzeskiego.

21 stycznia 1947 na szkolenie przyszłych działaczy i pracowników uniwersytetów ludowych przyjęto 80 osób spośród 140 kandydatów; na zajęcia zgłosiło się 56 osób. Konferencja wstępna odbyła się w Jasieńcu k. Grójca (22-30 stycznia 1947). Celem jej było zapoznanie uczestników z problematyką pracy wychowawczej na Uniwersytecie Ludowej i umożliwienie słuchaczom podjęcia decyzji w sprawie dalszego udziału w zajęciach. Wykłady połączone z dyskusją przeprowadzili:

• Józef Ciota - znany międzywojniu działacz wiciowy. od 1947 kierownik UL im. Solarza w Trojanowie, w pow. garwolińskim („Życie wewnętrzne UL” - 8 godz., „Wzajemne powiązania ruchu UL” - 4 godz.);
• Bolesław Dejworek („Historia w programie UL” - 4 godz.);
• E. Machowski („Zagadnienia społeczno-gospodarcze na UL” - 2 godz.).

Ponadto referaty wygłosili:

• Kazimierz Maj, działacz ludowy, w czasie okupacji hitlerowskiej „członek centralnej piątki” Tajnej Organizacji Nauczycielskiej;
• Maria Maniakówna, działaczka „Wici”, członkini Zarządu Głównego ZMW RP „Wici”, były szef łączności Batalionów Chłopskich;
• Jan Olszowski, działacz ludowy;
• Feliks Popławski, prezes TUL RP;
• Władysław Radwan;
• Zofia Solarzowa, wychowawczyni z Wiejskiego Uniwersytetu Orkanowego w Gaci, w czasie okupacji hitlerowskiej działaczka Ludowego Związku Kobiet w Małopolsce Środkowej, autorka pieśni i wierszy o Batalionach Chłopskich;
• Jerzy Zawieyski, nauczyciel Żeńskiej Szkoły Rolniczej ze Zduńskiej Woli.

Po zapoznaniu się z problematyką kursu, z 56 osób 27 zrezygnowało z dalszych zajęć. W drugim etapie zajęcia polegały na czynnym udziale w pracach Uniwersytetu Ludowego, trzeci zaś (właściwy) odbył się w Głuchowie (od 15 marca do 30 kwietnia 1947). Wzięły w nim udział 34 osoby. Zajęcia odbywały się w zespołach: historii (prowadził Bolesław Dejworek), literatury (M. Sadowska), przyrody (A. Siemieniakówna), społeczno-gospodarczy, artystyczno-świetlicowym. Kurs ukończyły 34 osoby.

Na turnus jesienno-zimowy (rozpoczęty 10 października 1947) zgłosiło się 28 osób. W pierwszych dniach listopada wzięły one udział w wycieczce do Warszawy, podczas której zwiedzano m.in. ruiny miasta, Muzeum Narodowe, cmentarz wojskowy na Powązkach. Dwa dalsze kursy o profilu spółdzielczym trwały najdłużej (po 9 miesięcy). W pierwszych latach po wojnie Uniwersytety nie miały stałego, z góry ustalonego programu nauczania. Tematykę wykładów, pogadanek, zajęć praktycznych, w zależności od wykształcenia, wieku, zainteresowań słuchaczy, ustalali nauczyciele. Początkowo na kursy zgłaszała się młodzież starsza (20-25 lat), która nierzadko nie ukończyła szkoły podstawowej, często za to miała za sobą udział w konspiracji. Od 1948 r. na uniwersytet zaczęła zgłaszać się młodzież, która szkołę podstawową ukończyła już w Polsce pojałtańskiej.

Praca Uniwersytetu Ludowego była trudna, szczególnie w pierwszych dwóch grupach z powiatu grójeckiego. Wskutek małej liczby zgłoszeń nie przeprowadzono selekcji. Tylko ok. 15% słuchaczy wiedziało, do jakiej szkoły przyszło. Dla dużej części kursantów gazety i książki były mało zrozumiałe, co utrudniało wykłady i tworzyło warunki do wyodrębniania się „grup elitarnych”.

Tygodniowy rozkład zajęć obejmował 7 godzin wykładów z nauk społecznych, przeważnie z zagadnień dotyczących wsi; 12 godzin historii literatury; 4 godziny przyrody i geografii; 4 godziny ćwiczeń ortograficznych; 2 godziny rachunków. Na kursie drugim wykłady dotyczyły bardziej konkretnych zagadnień, mniej było wiedzy z „kursu naukowego”.

Uniwersytet starał się nawiązać współpracę z miejscową ludnością. Nie było to łatwe, gdyż wieś w większości zamieszkiwała służba folwarczna. Najchętniej przychodziła ona na zabawy i przedstawienia kukiełkowe. Drugi kurs wystawił dramat ludowy Sewera (Ignacego Maciejowskiego) i Tadeusza Micińskiego - Marcin Łuba. Aby pozyskać miejscową młodzież Uniwersytet i Szkoła Powszechna zorganizowały wieczorowy kurs dokształcający. Słuchacze kursów zorganizowali kółko samokształceniowe (12 osób), a samorząd przejął gospodarstwo domowe oraz eksperymentalnie założył spółdzielczy sklep bez sprzedawcy. Słuchacze uczestniczyli w wycieczkach po powiecie grójeckim, zapoznawali się z pracą samorządu powiatowego (Starostwa), z działalnością spółdzielni spożywczych, zwiedzali Muzeum Ornitologiczne w Turowicach oraz m.in. odbyli dłuższą wycieczkę do Krakowa, na Górny Śląsk i do Wrocławia.

Likwidacja Uniwersytetu Ludowego

Od 1949 roku władze państwowe systematycznie rozwiązywały Uniwersytety Ludowe w kraju. Uniwersytet w Głuchowie zlikwidowano dopiero w lipcu 1951, jego kierownictwo zorganizowało w całej jego działalności siedem kursów, które ogółem ukończyło ok. 200 słuchaczy. Po rozwiązaniu Uniwersytetu Ludowego Zarząd Wojewódzkiego Związku „Samopomocy Chłopskiej” w Warszawie prowadził w Głuchowie szkolenie pracowników kultury. Obecnie (stan na 1998) w gmachu byłego Uniwersytetu Ludowego znajdują się Publiczna Szkoła Podstawowa i mieszkania dla nauczycieli.

Absolwenci kursów odegrali ważną rolę w lokalnym i ponadlokalnym życiu społecznym, politycznym i ekonomicznym wielu wsi, powiatów i województw. Jest to temat nie do końca dotąd rozpoznany.

Bibliografia

• Zdzisław Szeląg, Uniwersytet Ludowy w Głuchowie pod Grójcem, [w:] Słownik wiedzy o Grójeckiem – zeszyt piąty, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza – oddział w Grójcu, Grójec 1996, s. 85-88, na podstawie źródeł:
• Hanna Sadowska, Uniwersytet Ludowy w Głuchowie grójeckim, „Siewba”. Kwartalnik Uniwersytetów Ludowych 1947, nr 1-2, s. 119-122;
• Kształcenie kandydatów na pracowników Uniwersytetów Ludowych w Głuchowie 21 I – 30 IV 1947 r., „Siewba”. Kwartalnik Uniwersytetów Ludowych 1947, s. 127;
• Jan Ziomek, Uniwersytety Ludowe na Mazowszu [w:] Ruch ludowy na Mazowszu, Kurpiach i Podlasiu. Red. Aleksander Łuczak, Warszawa 1975, s. 393;
• Feliks Popławski, Polski Uniwersytet Ludowy, Warszawa 1985, s. 38.