Kółka Rolnicze im. Stanisława Staszica

Kółka Rolnicze im. Stanisława Staszica – gospodarczo-społeczna organizacja chłopska założona w Tłuszczu 9 lutego 1906 na zjeździe kilkuset gospodarzy, wśród których byli siewbiarze oraz członkowie Polskiego Związku Ludowego, kilku księży proboszczów i ziemian z powiatu radzymińskiego.

Uchwalono wówczas statut Towarzystwa Kółek Rolniczych im. Stanisława Staszica, czyli zbiór przepisów regulujących strukturę, zadania i sposób działania organizacji. Kółka realizowały hasło „Sami sobie” sformułowane przez Maksymiliana Malinowskiego-Migłuj (1860–1948), współzałożyciela i redaktora pisma „Zorza” a potem „Zarania” (1907–1915). Działalność ich skierowana była przeciw kółkom Centralnego Towarzystwa Rolniczego opanowanego przez ziemiaństwo. Formy organizacyjne kółek staszicowskich nie różniły się od form organizacyjnych CTR; różniły je założenia programowe. Staszicowcy działając w myśl hasła „Sami sobie” odrzucali subwencje rządowe i patronat ziemian i księży. Społeczno-ideowe oblicze kółek Towarzystwa Kółek Rolniczych początkowo wywodziło się z radykalnego programu „Siewby” (1906–1908) a potem i „Zarania” (1907–1915). Prezesem Zarządu Głównego Towarzystwa Kółek Rolniczych od 1909 do wybuchu I wojny światowej był Tomasz Nocznicki.

11 lutego 1911 podczas Ogólnopolskiego Zgromadzenia członków TKR im. Stanisława Staszica do Rady Towarzystwa, oprócz Tomasza Nocznickiego, wybrany został Stanisław Maliszewski z Wilczogóry.

Kółka staszicowskie, mimo wysiłków, nie rozwinęły szerszej działalności produkcyjnej zmierzającej do wprowadzenia nowych narzędzi rolniczych, do rozwoju hodowli, ogrodnictwa, sadownictwa. Znacznie więcej wysiłku włożono w rozwój spółdzielczości spożywczej i rolniczo-handlowej, w budowanie i rozwój szkół elementarnych i rolniczych.

Zarząd Główny TKR im. Staszica organizował dla członków kółek liczne kursy rolnicze, ogólnokształcące, mleczarskie. Prowadzono je w Puławach, Pułtusku, Czaplinie k. Piaseczna, w ówczesnym powiecie grójeckim i w Warszawie. Zaznajamiano na nich nie tylko z wiedzą rolniczą, właściwą uprawą roli, np. ze stosowaniem brony sprężynowej, nowymi odmianami żyta, ziemniaków, owsa, ale i z historią narodu, geografią ziem polskich, literaturą.

Zebranie powołujące kółko rolnicze zwoływał przedstawiciel Towarzystwa Kółek Rolniczych, lub miejscowy siewbiarz, potem zaraniarz. Gdy podjęto decyzję o jego zorganizowaniu, sporządzano protokół i przesyłano go do Zarządu Głównego Towarzystwa Kółek Rolniczych w celu zalegalizowania działalności.

Najwięcej Towarzystw w guberni warszawskiej powstało w powiecie grójeckim. W 1914 w guberni istniało 39 Kółek Rolniczych, w tym osiem w powiecie grójeckim. Pierwsze Koło Rolnicze na tym obszarze powstało w Belsku Dużym (luty 1908), jego prezesem był Tomasz Nocznicki, zastępcą Marcin Jaskólski (1874–1944) z Bodzewa, sekretarzem – Jan Wiewiór z Daszewic, skarbnikiem – Antoni Żółcik (1863–1946), rachmistrzem – Andrzej Kowalczyk (1855–1920).

Następne kółka powołano we wsiach: Bodzew, Budziszyn, Pieczyska (16 czerwca 1908), Słuchowice (wówczas gmina Czersk), Słomczyn, Kobylin, Linin (wówczas gmina Czersk), Góry (wówczas gmina Promna). Wiedza na temat ich działalności na razie jest dość uboga. Jak dotąd nie zostały odnalezione i wykorzystane materiały archiwalne i publikowane sprawozdania. Jedno jest pewne, Koła Rolnicze prowadziły różnorodne formy pracy. Tak np. kółko w Lininie w 1910 roku sprowadziło nawozy sztuczne za 755 rubli, nasion siewnych za 250 rubli, założyło ludowy, amatorski zespół dramatyczny, bibliotekę (w 1910 - 64 książki). W sprawozdaniu z 1911 roku ogłoszonym na łamach „Zarania” (1911, nr 8: 23 lutego) zanotowano: „Kółko budzi w członkach i w ogóle wśród sąsiadów poczucie godności własnej (...), stara się wpajać wiarę we własne siły, zachęcać do czytelnictwa, nieustannego samouctwa, wprowadzać zmiany i ulepszenia w gospodarstwach; stara się być tym kołem rozpędowym całej roboty kulturalno-oświatowej w okolicy (...)”. Z informacji prasowych wiemy, że kółko w Pieczyskach także założyło bibliotekę („Zaranie” 1913, nr 11), w Bodzewie zaś wzorową maślarnię (Stowarzyszenie Mleczarskie „Mazur”), dla której wzniesiono budynek, zainstalowano stosowne maszyny. Prace te wykonano pod kierownictwem Jana Olczaka i Marcina Jaskólskiego. Wysokość udziału wynosiła 25 rubli od krowy. W pierwszych latach zadeklarowano 113 krów. W 1909 mleko do mleczarni dostarczało 39 gospodarzy. Wyrabiane masło wywożono do Warszawy, stąd część eksportowano za granicę. Podobne spółki mleczarskie powstały w Belsku i Lininie.

29 listopada 1911, pod wpływem zaraniarzy, w spółdzielczości mleczarskiej doszło do rozłamu. Część spółek nie chciała się podporządkować wpływom ziemiaństwa dominującego w Wydziale Mleczarskim przy Centralnym Towarzystwie Rolniczym i przystąpiła do organizującej się Sekcji Mleczarskiej przy Towarzystwie Kółek Rolniczych im. S. Staszica. Do sekcji tej przystąpiły spółki z Bodzewa, Trzylatkowa, Lipia, Zalesia. Do zespołu organizującego Sekcję Mleczarską weszli z Grójeckiego - Jan Matyjasiak z Zalesia i Józef Jaskólski.

Działalność Kół Rolniczych w Grójeckiem, podobnie jak i w innych częściach kraju, spotykała się z krytyką kleru. Tak np. ks. Mieczysław Gruchalski z Belska potępiał wiernych dostarczających mleko do mleczarni w Bodzewie i dowodził, że „Bodzewiacy budują sobie kaplicę mariawicką” („Zaranie” 1908, nr 12).

Szczególnie ostro zwalczano Tomasza Nocznickiego, od czasu, gdy na łamach pisma „Zaranie” zaproponował zniesienie opłat za posługi religijne i wprowadzenie pensji dla księży. W walce z nim rozgłaszano m.in., iż jest dzieckiem żydowskim, nazywano go „żydowskim Wojtkiem”. Agitację przeciw Tomaszowi Nocznickiemu i Antoniemu Oraczewskiemu nasilono, kiedy na zebraniu gminnym w Lipiu (10 lutego 1912) wybrano ich pełnomocnikami do budowy trzech obiektów szkolnych. Zwalczanie ich rozpoczął ks. Staniszewski z Lipia, a pomagali mu Higersberger, dziedzic z Trzylatkowa, Władysław Pszczółkowski, dziedzic z Machnatki, Antoni Kępka (wójt gminy). Ataki te odpierał Nocznicki na łamach „Zarania”, m.in. przytaczając wypowiedzi oponentów. „W. Pszczółkowski miał wg Nocznickiego powiedzieć, że »lepiej wam (tzn. chłopom) 100 lat być ciemnymi, jak budować szkoły«, zaś Jan Stasiak, gospodarz z Romanówki, z dumą oświadczył: »żeby mi ksiądz proboszcz chałupę do góry nogami przewrócił, to żadnej książki nie znajdzie«” (H. Mierzwiński). W obronie budowy szkoły, w zbiorowym liście do „Zarania” wystąpili Antoni Oraczewski, Tomasz Nocznicki, S. Nowocień, J. Wójcik, F. Oraczewski, P. Wierzchowski.

Towarzystwo Kółek Rolniczych im. Stanisława Staszica zostało rozwiązane w lipcu 1915. Władze carskie aresztowały i wywiozły w głąb Rosji całe kierownictwo, oprócz Tomasza Nocznickiego. Bezpośrednią przyczyną represji było wydrukowanie przez „Zaranie” protestu przeciwko procarskiemu Komitetowi Narodowemu Polskiemu, w którym odmówiono mu m.in. prawa występowania w imieniu narodu polskiego („Zaranie” 1914, nr z 6 grudnia). Oświadczenie zaraniarzy podpisali m.in. Tomasz Nocznicki i Jan Klimek z Grójeckiego.

Bibliografia

• Zofia Romanowska, Kółka Rolnicze im. Stanisława Staszica, [w:] Słownik wiedzy o Grójeckiem – zeszyt piąty, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, Grójec 1996, s. 45-48, na podstawie źródeł:
• „Zagon” 1907, nr 17;
• „Zaranie” 1908, nr 12; 1909, nr 34, s. 676;
• Na pamiątkę przyszłym czasom. List z gminy Lipie w powiecie grójeckim, „Zaranie” 1912, nr 18: 22 lutego, s. 185-186;
• Tomasz Nocznicki, W sprawie nauczania powszechnego parę słów bezstronnej prawdy, „Zaranie” 1913, nr 22: 29 maja, s. 567-568;
• „Zaranie” 1913, nr 11, s. 278;
• Wiesław Piątkowski, Dzieje ruchu zaraniarskiego, Warszawa 1956, s. 194, przepis 42 do rozdziału III;
• Julian Bartyś, Kółka Rolnicze w Królestwie Polskim, Warszawa 1974, s. 177, 203, 274;
• Ruch ludowy na Mazowszu, Kurpiach i Polesiu. Red. naukowy Aleksander Łuczak, Warszawa 1975, s. 42-47;
• Henryk Mierzwiński, Tomasz Nocznicki. Życie, działalność, myśl polityczna (1862–1944), Lublin 1987, s. 42-71.