Tekst źródłowy strony Zbiorowa egzekucja Żydów grójeckich w Dębówce pod Górą Kalwarią

'''Zbiorowa egzekucja Żydów grójeckich w Dębówce pod Górą Kalwarią''' – egzekucja dokonana w nocy 14 lipca 1943 roku na około 80 [[Żydzi w Grójcu|grójeckich Żydach]], pozostałych przy życiu po likwidacji [[Getto w Grójcu|getta w Grójcu]] w lutym 1941.

== Historia ==
W lutym 1941 prawie wszyscy Żydzi z [[Getto w Grójcu|getta w Grójcu]] wywiezieni zostali do getta w Warszawie. W Grójcu pozostało ok. 100 młodych, zdrowych Żydów, głównie rzemieślników, szewców, krawców, rymarzy, czapników, stolarzy, ślusarzy, którzy pracowali tu na potrzeby wojska niemieckiego. Wkrótce skoszarowano ich w barakach, w pobliżu lotniska polowego w [[Słomczyn|Słomczynie]]. W nocy 14 lipca 1943 pozostałych przy życiu przewieziono samochodami do lasu we wsi [[Dębówka]] w ówczesnym powiecie grójeckim, gmina Czersk (dziś gmina Góra Kalwaria). Tu czekał na nich dół wykopany przez jeńców radzieckich, nad którym ich rozstrzelano.

Po ustaniu okupacji hitlerowskiej mogiłę prowizorycznie ogrodzono i opatrzono tablicą informacyjną. Pracę wykonał Kazimierz Zdulski z [[Czersk|Czerska]], na zlecenie Maksymiliana Swingera, który przybył ze Lwowa do [[Czersk|Czerska]], skąd wyemigrował do USA. Generalny Komitet Żydów w Polsce z siedzibą w Warszawie upoważnił 9 grudnia 1948 Mojżesza Perela, przewodniczącego [[Komitet Grójeckich Żydów we Wrocławiu|Komitetu Grójeckich Żydów we Wrocławiu]], do przeprowadzenia ekshumacji. Kredyt na ten cel został przyznany przez Urząd Wojewódzki Warszawski w Pruszkowie. Spodziewano się odnaleźć szczątki 200 Żydów. Ekshumację rozpoczęto 20 grudnia, a 22 grudnia na [[Cmentarz żydowski w Grójcu|cmentarzu żydowskim w Grójcu]] przy ul. Mogielnickiej, odbył się pogrzeb. Liczby ofiar nie można było ustalić dokładnie. Na podstawie wydobytych czaszek ich liczbę określono na 80. Komitet Ochrony Miejsc Walki i Męczeństwa w Górze Kalwarii oraz Centralna Żydowska Komisja Pomocy Społecznej w Warszawie (ul. Nowogrodzka 5) na wspólnym zebraniu 4 października 1962 postanowiły trwale upamiętnić miejsce zbiorowego mordu w Dębówce. Żydzi na ten cel wpłacili 8000 zł. Kamień z tablicą noszącą napis: „''Miejsce uświęcone męczeńską krwią 60'' (!) ''obywateli polskich rozstrzelanych przez faszystów w Dębówce w 1943 r.''” znajduje się przy szosie [[Grójec]] — [[Góra Kalwaria]] i położony jest w miejscu bardziej widocznym niż miejsce egzekucji. 

W [[Grójec|Grójcu]], w 1949 roku na miejscu pochówku szczątków rozstrzelanych Żydów, wystawiono obelisk z błędnym napisem w języku polskim i żydowskim: „''Bratnia mogiła 200 Żydów grójeckich bestialsko zamordowanych przez zbirów hitlerowskich w lipcu 1943 roku w'' [sic] ''Chinowie pod Grójcem. Ekshumowani przez ocalałych Żydów grójeckich''”. W literaturze naukowej dotąd przewija się błędna informacja o [[Chynów|Chynowie]] jako miejscu stracenia Żydów grójeckich. Wraz z nią podawana jest zawyżona liczba 200 ofiar. 

W 1993, z inicjatywy i nakładem finansowym grójecczanki Hildy Himelsztajn-Mordenfeld ze Szwecji, mogiłę otoczono trwałym ogrodzeniem. Na jednym z betonowych słupków wyryło nazwisko fundatorki oraz numer prywatnego telefonu. Mogiła ta odwiedzana jest m.in. przez Żydów urodzonych w Grójcu i Grójeckiem. Dane te umożliwiają więc nawiązanie kontaktów między ocalałymi.

== Bibliografia ==

* Włodzimierz Bagieński, ''Zbiorowa egzekucja Żydów grójeckich w Dębówce pod Górą Kalwarią'', [w:] ''Słownik wiedzy o Grójeckiem - zeszyt drugi'', Towarzystwo Literackie im. A. Mickiewicza - oddział w Grójcu, 1994, s. 100–101 - na podstawie źródeł:

* Archiwum Państwowe miasta stołecznego Warszawy, Oddział w Górze Kalwarii. Starostwo Powiatowe w Grójcu 1945-1950. Referat Odbudowy, sygn. 575, k. 56-57, 60, 62-64, 67-68, 88;
* Pisemna relacja Jana Piekarniaka z Góry Kalwarii w posiadaniu Zdzisława Szeląga;
* Brustin-Berenstein, ''Deportacje i zagłada skupisk żydowskich w dystrykcie warszawskim'', „Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego” 1952, nr 1/3/, s. 110-111;
* K. Leszczyński, ''Eksterminacja ludności na ziemiach polskich w latach 1939-1945. Opracowanie materiałów ankiety z 1945. Województwo Śląsko-Dąbrowskie i Warszawskie'', „Biuletyn Głównej Komisji Badań Zbrodni Niemieckiej w Polsce”, t. 9;
* [[Henryk Świderski]], ''Okupacja i konspiracja w Obwodzie AK Grójec -„Głuszec”'', Warszawa 1989, s. 14;
* Włodzimierz Bagieński, ''Ekshumacja Żydów grójeckich w miejscu kaźni w Dębówce'', „Komunikat Towarzystwa Miłośników Góry Kalwarii i Czerska” 1992, nr 1/38, s. 9-10.

[[Kategoria:Wydarzenia]]