Tekst źródłowy strony Tajne nauczanie w zakresie szkoły średniej (1939–1945)

'''Tajne nauczanie w zakresie szkoły średniej (1939–1945)''' – jedna z form cywilnego ruchu oporu społeczeństwa polskiego skierowana przeciw decyzjom oświatowych władz III Rzeszy Niemieckiej, które prowadziły do degradacji umysłowej i kulturowej młodych Polaków. Okupant dla osiągnięcia tego celu obniżył poziom nauczania szkolnictwa powszechnego, zawodowego, zlikwidował szkoły średnie i wyższe. Inicjatorami tajnego nauczania w ówczesnym [[Powiat grójecki|powiecie grójeckim]] byli głównie miejscowi i napływowi (wysiedleni) nauczyciele, którzy samorzutnie, głównie z pobudek patriotycznych, poczucia obowiązku, przywiązania do zawodu, ale także z przyczyn materialnych, przystąpili do organizowania kompletów tajnego nauczania.

== Historia ==
Pierwsze komplety tajnego nauczania pojawiły się w końcu listopada lub w pierwszej dekadzie grudnia 1939, m.in. w [[Grójec|Grójcu]] (Stanisław Labuz), [[Warka|Warce]] (Stanisław Marciniak, [[Władysław Janus]]), [[Mogielnica|Mogielnicy]] (Tadeusz Jaroszkiewicz). Wkrótce patronat nad tajnym nauczaniem objęła [[Tajna Organizacja Nauczycielska]] (TON), którą w powiecie kierował [[Władysław Janus]] (1896–1977), przed 1 września 1939 kierownik [[Publiczna Szkoła Powszechna w Warce|Publicznej Szkoły Powszechnej w Warce]], prezes Zarządu Oddziału [[Związek Nauczycielstwa Polskiego|Związku Nauczycielstwa Polskiego]] w [[Grójec|Grójcu]]. Organizacją tajnego nauczania w zakresie szkoły średniej zajmował się matematyk byłego Gimnazjum i Liceum w Grójcu – [[Kazimierz Lewkowski]] (1902–1966). Od połowy 1940 centralne władze podziemnego państwa polskiego dążyły do ujednolicenia form organizacyjnych tajnego nauczania. Jesienią 1940 w ramach [[Delegatura Rządu RP na Kraj|Delegatury Rządu RP na Kraj]] powstał Departament Oświaty i Kultury, a w powiatach – [[Powiatowe Komisje Oświaty i Kultury]] (PKOiK), z którymi ściśle współpracowała Tajna Organizacja Nauczycielska. PKOiK w [[Powiat grójecki|powiecie grójeckim]] zorganizowana została w drugim kwartale 1940. Kierował nią inspektor szkolny [[Wincenty Ziemacki]] przy pomocy [[Kazimierz Lewkowski|Kazimierza Lewkowskiego]] i [[Bronisław Starczewski|Bronisława Starczewskiego]], kierownika [[Publiczna Szkoła Podstawowa Nr 3 im. ks. Piotra Skargi w Grójcu|Publicznej Szkoły Powszechnej nr 2, im. Piotra Skargi w Grójcu]] (przed 1 września 1939 – nr 3). PKOiK rejestrowała i nadzorowała pracę tajnego nauczania w zakresie szkoły średniej i w miarę możliwości zaopatrywała je w podręczniki oraz udzielała nauczycielom pomocy finansowej. Książki do [[Grójec|Grójca]] przywoził z Warszawy Kazimierz Lewkowski, Marian Jaworski („Mariański”). Z TON, PKOiK książki te zabierali łącznicy tajnego nauczania w powiecie. Niektórzy kierownicy kompletów nabywali podręczniki w księgarniach i antykwariatach warszawskich (np. przy ul. Świętokrzyskiej). Część młodzieży korzystała z podręczników starszego rodzeństwa, które do szkół średnich uczęszczało przed 1 września 1939. Wszystkie te zabiegi, aby zdobyć podręczniki nie zaspokajały potrzeb tajnego nauczania.

Podczas okupacji w Grójeckiem funkcjonowały zorganizowane i luźne (niezorganizowane) komplety tajnego nauczania. Z chwilą powołania PKOiK ożywiło się tajne nauczanie w zakresie szkoły średniej. Funkcjonowało ono w 38 miejscowościach powiatu. W niektórych, jak np. w [[Grójec|Grójcu]], [[Mogielnica|Mogielnicy]], Zalesiu (gmina Jazgarzew), [[Tarczyn|Tarczynie]] działało po kilka kompletów tajnego nauczania, którymi kierowali nauczyciele, kierownicy szkół, byli inspektorzy oświaty, miejscowi lub napływowi, wyznaczeni przez PKOiK i TON.

Punktami (kompletami) tajnego nauczania kierowali i utrzymywali łączność z Kazimierzem Lewkowskim:

* w [[Annopol|Annopolu]] – Antoni Brzeski,
* w [[Belsk Duży|Belsku Dużym]] – Zofia Dobrowolska, nauczycielka Gimnazjum i Liceum im. Królowej Jadwigi w Warszawie (tajne nauczanie od września 1942), 
* w [[Błędów|Błędowie]] – Franciszek Zieliński, kierownik szkoły (od 1942).
* w [[Boglewice|Boglewicach]] k. [[Jasieniec|Jasieńca]] – Maria Liszkiewicz (1942),
* w [[Borowe (gmina Mogielnica)|Borowem]] – [[Eugeniusz Gardziński]], kierownik szkoły (jesień 1939–połowa 1944),
* w Brzesicach k. [[Gołosze|Gołosz]] – Jan Kurzeja,
* w [[Coniew|Coniewie]] – Ignacy Grzywacz, kierownik szkoły,
* w [[Chynów|Chynowie]] – Czesław Bandurski, były inspektor oświaty w Sierpcu (od 1943),
* w [[Czersk|Czersku]] – Jan Gondzik, były dyrektor Seminarium Nauczycielskiego w Płocku (od 1943),
* w [[Dańków|Dańkowie]] – [?] (1944),
* w [[Dębnowola|Dębnowoli]] (gmina Konary) – Tadeusz Kucharski (od 1943),
* w Gołkowie (gmina Jazgarzew) – Aleksander Jarzębski (od 1944),
* w [[Gołosze|Gołoszach]] – [[Henryk Cegiełkowski]] (1943),
* w [[Gośniewice|Gośniewicach]] – Tadeusz Pocitowski,
* w [[Goszczyn|Goszczynie]] – Wincenty Tyrankiewicz, Stanisław Skoczek (od jesieni 1940),
* w [[Góra Kalwaria|Górze Kalwarii]] – indywidualne nauczanie, kierował nim Franciszek Sławiński, kierownik szkoły III stopnia nr 2 (od 1939),
* w [[Grójec|Grójcu]] – [[Kazimierz Lewkowski]] (od I kwartału 1940), [[Józef Świątkowski]], [[Wincenty Malicki]] (1943), Maria Jasiorowska (nie zarejestrowany, wrzesień 1940 – maj 1943),
* w [[Jasieniec|Jasieńcu]] – Franciszek Klusko (od 1943),
* w [[Jeziora|Jeziorze]] – J. Ogrodnicki (od 1943),
* w [[Kozietuły|Kozietułach]] – Helena Dobrzyniecka (1944–?),
* w [[Lipie|Lipiu]] – Helena Dobrzyniecka [?], M. Jasiorowski, kierownik szkoły (od 1942),
* w Michałowie – [?], Czarnecka [?],
* w [[Mogielnica|Mogielnicy]] – Eugeniusz Sawicki, kierownik punktu (1943), Józef Lewandowski (1942), Apolonia Pajewska [?], Tadeusz Jaroszkiewicz (1939),
* w Nowym Przybyszewie – dr Stanisław Jakubisiak (1943),
* w [[Olkowice|Olkowicach]] k. [[Promna|Promny]] – Antoni Gołębiowski, legat [[Władysław Kołodziejek|Władysława Kołodziejka]],
* w [[Popowice|Popowicach]] k. [[Błędów|Błędowa]] – [?], (1944),
* w [[Przybyszew|Przybyszewie]] – [[Władysław Kołodziejek]], Józef Pracki, student medycyny, legat [[Władysław Kołodziejek|Władysława Kołodziejka]] (od jesieni 1941), (1943),
* w [[Tarczyn|Tarczynie]] – Ludwika Stępkowska, żona kierownika szkoły (wrzesień 1941), mgr Natalia Zwierzowa (od 1944),
* w [[Warka|Warce]] – Stanisław Marciniak (1940),
* w [[Wilków Pierwszy|Wilkowie]] – Józef Chodecki, legat M. Jasiorowskiego, filia [[Lipie|Lipia]],
* w Zalesiu (gmina Czersk) – Stanisław Gałązka (1943),
* w Zalesiu Dolnym – J. Wierzejski,
* w Zalesiu Górnym – Irena Laskowska,
* w Zalesiu (gmina Jazgarzew) – Eugeniusz Krauze (1944), Janina Ezupowicz [?], J. Wierzejski,
* w Załężu-Kruszewie – [?] Wasilewski (1943),
* w Zalesiu-Las – Józef Hełczyński z warszawskiego Gimnazjum im. Władysława IV,
* w Złotokłosie – Jan Święcki (1943).

Ponadto tajne nauczanie własnymi siłami prowadzono w majątkach ziemskich np. inż. Wiktora Hłaski w [[Kociszew|Kociszewie]] i Wincentego Bereśniewicza we wsi [[Sielec]], [[Mała Wieś|Małej Wsi]], Jana i Tadeusza Morawskich - Jan Szczurkiewicz, nauczyciel matematyki i fizyki gimnazjum w Toruniu [?].

Z raportu Biura Informacji i Propagandy [[Obwód Grójec Armii Krajowej|Obwodu AK Grójec - „Głuszec”]] z 22 października 1943 wynika, że w tym dniu w powiecie funkcjonowało 35 kompletów tajnego nauczania w zakresie szkoły średniej z 214 uczniami, których uczyło 61 nauczycieli. Pierwszy egzamin maturalny przeprowadzono w Grójcu 1, 2, 5 lipca 1942, kolejne 21-22 czerwca 1943, 24 października 1943, 4, 5, 8 lipca 1944, egzaminy sprawdzające w zakresie klas gimnazjalnych przeprowadzono w majątku Wolszakiewiczów - [[Otalążka]] k. [[Mogielnica|Mogielnicy]] (pierwsza połowa 1943) i w Szkole Rolniczej w [[Mogielnica|Mogielnicy]] („Belweder”) i dla gmin Kąty, Czersk i Góra Kalwaria w nieustalonej miejscowości. Tej ostatniej komisji egzaminacyjnej przewodniczył Jan Gondzik, członkiem jej był m.in. Franciszek Sławiński. Egzaminy przeprowadzano w tych kompletach tajnego nauczania, w których większość nauczycieli nie miała uprawnień do nauczania w szkołach średnich. Wspomnienia uczniów wskazują, że mocno przeżywali lekcje geografii, historii, a szczególnie języka polskiego, na których dyskutowano na temat ''Pana Tadeusza'' Mickiewicza, ''Krzyżaków'', trylogii Henryka Sienkiewicza, ''Anielki'' Bolesława Prusa.

Praca nauczycieli nie była łatwa. Na terenie powiatu szalał terror, m.in. związany z działalnością konspiracji zbrojnych, funkcjonowały obozy pracy, w [[Góra Kalwaria|Górze Kalwarii]], w okolicach [[Coniew|Coniewa]], [[Warka|Warki]], [[Błędów|Błędowa]], [[Karolew|Karolewa]] zamieszkiwało wiele rodzin niemieckich (ok. 3500 osób), niektóre z nich współpracowały z gestapo, w 4 miastach stacjonowały formacje policyjne i wojskowe. W końcu 1943 w powiecie działało 11 szkół niemieckich z 436 uczniami. Rozwojowi tajnego nauczania sprzyjała natomiast duża liczba nauczycieli, która przewyższała potrzeby ówczesnego legalnego szkolnictwa oraz pęd do nauki młodzieży, szczególnie wiejskiej (60%). Była to reakcja na mordowanie polskiej inteligencji oraz skutek wzrastających aspiracji wsi do dostępu do szkół średnich. Sukces organizacji tajnego nauczania był możliwy nie tylko dzięki nauczycielom, ale i dojrzałości obywatelskiej, politycznej miejscowego społeczeństwa. Tajne szkolnictwo traktowane było jako jeden z frontów walki z okupantem.

Znaczna część nauczycieli i młodzieży tajnych kompletów łączyła naukę z działalnością w różnych konspiracyjnych organizacjach, głównie w [[Armia Krajowa|Armii Krajowej]] i [[Szare Szeregi|Szarych Szeregach]], ale także w [[Polska Partia Robotnicza|Polskiej Partii Robotniczej]]. Spośród kierowników punktów tajnego nauczania członkami Armii Krajowej byli m.in.: [[Eugeniusz Gardziński]] („Klin”), Ignacy Grzywacz („Siejba”), Stanisław Skoczek („Wir”), Tadeusz Jaroszkiewicz, Józef Chodecki. Pełnili oni w niej funkcje dowódców drużyn, plutonów, prowadzili wywiad, szkolenie wojskowe. Do Armii Krajowej należała też większość nauczycieli pracujących w tajnym nauczaniu, jak choćby: podporucznik Władysław Bedyński („Jur”, „Nadzieja”) - zastępca Komendanta [[Ośrodek VI ZWZ-AK Goszczyn|Ośrodka VI (Goszczyn)]], podporucznik rezerwy Roman Lewandowski, pracownik wywiadu w [[Mogielnica|Mogielnicy]], [[Ludwik Michalski]], komendant hufca [[Szare Szeregi|Szarych Szeregów]] w powiecie; [[Władysław Janus]] („Jawor”) z [[Warka|Warki]], przewodniczący powiatowej organizacji TON, Wanda Kozłowska - współredaktorka tajnej gazetki „[[Dzwon Polski]]”.

Powiatowa Komisja Weryfikacyjna do Spraw Tajnego Nauczania, powołana na mocy zarządzenia Kuratorium Okręgu Szkolnego Warszawskiego z 25 stycznia 1945 w składzie: inspektor szkolny Wincenty Ziemacki (przewodniczący), nauczyciele Gimnazjum i Liceum w Grójcu: Stanisław Łabuz (sekretarz), [[Kazimierz Lewkowski]], Ludwik Eckert; [[Bronisław Starczewski]], [[Władysław Janus]] (członkowie) uznała 773 świadectwa, w tym 49 ukończenia gimnazjum, 38 - liceum, 52 odrzuciła z różnych powodów, np. braku stopni z niektórych przedmiotów spowodowany m.in. wyjazdem nauczycieli w inne części kraju. Nie są to pełne dane liczbowe, Komisja Weryfikacyjna bowiem nie otrzymała do weryfikacji świadectw z 8 ośrodków tajnego nauczania, m.in. z [[Błędów|Błędowa]], [[Gołosze|Gołosz]], Brzesic, [[Michałów Górny|Michałowa]]. Zakończyła ona pracę 31 marca 1945. Po tej dacie, w indywidualnych przypadkach, świadectwa z tajnego nauczania weryfikowała Wojewódzka Komisja Weryfikacyjna do Spraw Tajnego Nauczania. Według niepełnych danych młodzież kształciło 169 nauczycieli. W większości posiadali oni wyższe wykształcenie, było wśród nich wielu pracowników nauki z Uniwersytetu Lwowskiego, Warszawskiego, Poznańskiego, Politechniki Lwowskiej, Warszawskiej, byli dyrektorzy gimnazjów i liceów oraz inspektorzy szkolni z różnych stron Polski, a ponadto inżynierowie różnych specjalności.

Tak np. w Małej Wsi uczyli: dr Maria Czekanowska, Tadeusz Sivert, były nauczyciel gimnazjum W. Górskiego w Warszawie, po wojnie profesor historii teatru na UW, w Państwowej Szkole Teatralnej i w Instytucie Sztuki Polskiej Akademii Nauk; w [[Lipie|Lipiu]]: Klemens Trzebiatowski, po wojnie profesor Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Gdańsku, Kazimierz Skąpski, dr historii UW, Zbigniew Siciński (ur. 16 listopada 1910), inż. elektrotechniki, były asystent przy Katedrze Pomiarów Elektrycznych Wydziału Mechanicznego Politechniki Lwowskiej; w Zalesiu Górnym: Stanisław Krauze, były docent UW, zajmujący się badaniem środków spożywczych, dyrektor Państwowego Zakładu Higieny w Warszawie, Stanisław Gorzuchowski, były docent UW, profesor geografii w Wyższej Szkole Handlowej w Warszawie.

Na pytania ankiety Kuratorium Okręgu Szkolnego Warszawskiego w sprawie tajnego nauczania z 17 kwietnia 1945 p.o. dyrektora Gimnazjum i Liceum w Grójcu [[Kazimierz Lewkowski]] odpowiedział, że do tego dnia na podstawie świadectw tajnego nauczania przyjęto 198 uczniów oraz 39 na Kurs Przygotowawczy. Ci pierwsi stanowili 65% ogólnej liczby uczniów przyjętych. Rada Pedagogiczna krytycznie oceniła poziom tajnego nauczania. Dyrektor w jej imieniu napisał: „''poziom nauczania na ogół komplety, zwłaszcza tam, gdzie nie było specjalistów. Dobre wyniki osiągnęły komplety w [[Grójec|Grójcu]], [[Mogielnica|Mogielnicy]], [[Warka|Warce]], Zalesiu, Złotokłosie i w [[Belsk Duży|Belsku]]. Słabsze w [[Goszczyn|Goszczynie]]. Słabe są bardzo języki obce tam, gdzie uczyli nie specjaliści. Poziom wychowania pozostawia dużo do życzenia, właściwie żaden komplet tego problemu nie rozwiązał w dostatecznym stopniu. Matury licealne (pierwsze) zupełnie dobre, dalsze słabsze, ale zawsze na poziomie''”.

Działające w czasie okupacji ośrodki tajnego nauczania w zakresie szkoły średniej po 1945 dały początek dzisiejszym LO w Górze Kalwarii, [[Liceum Ogólnokształcące w Mogielnicy|Mogielnicy]], [[Liceum Ogólnokształcące w Warce|Warce]], Zalesiu Dolnym oraz nieistniejącym już gimnazjom w [[Goszczyn|Goszczynie]] ([[Samorządowe Gimnazjum Koedukacyjne Gminnej Rady Narodowej w Goszczynie]]), [[Mała Wieś|Małej Wsi]] ([[Koedukacyjne Gimnazjum Ogólnokształcące im. Stanisława Staszica]]), [[Wilków Pierwszy|Wilkowie]] ([[Prywatne Gimnazjum Koedukacyjne im. Jana Kasprowicza Związku „Samopomocy Chłopskiej”]]).

W tajnym nauczaniu w zakresie szkoły średniej brała udział nie tylko młodzież lokalnej społeczności, lecz także i ta, której rodziny zostały wypędzone z Wielkopolski, Pomorza, Ziem Wschodnich, Łodzi, Warszawy i innych miejscowości Polski. Znaczna liczba rodzin w Grójeckiem szukała schronienia przed aresztowaniem. Spośród 773 uczniów, którzy uczyli się tajnie, prawie wszyscy ukończyli wyższe studia, a kilkadziesiąt osób osiągnęło wysokie stanowiska, stopnie i tytuły naukowe. Tytuł profesora wyższej uczelni uzyskali m.in.: [[Henryk Jasiorowski]] (SGGW-AR), Marian Pękalski (Politechnika Warszawska), Zbigniew Gawlik (Akademia Medyczna w Warszawie). Aktorkami zostały Alicja Raciszówna, Maria Grzybowicz, krytykiem i historykiem literatury - [[Krystyna Nastulanka]]. Liczni byli uczniowie z kompletów tajnego nauczania kończyli m.in.: medycynę, budownictwo, architekturę, prawo, ekonomię, leśnictwo, chemię, górnictwo, polonistykę. Wszyscy oni wzięli udział w odbudowie i rozbudowie kraju. Spora grupa za udział w okupacyjnej i pookupacyjnej konspiracyjnej walce o wolność byla więziona, a niektórzy z nich zostali zamordowani.

== Bibliografia ==

* [[Zdzisław Szeląg]], ''Tajne nauczanie w zakresie szkoły średniej. 1939-1945'', [w:] ''Słownik wiedzy o Grójeckiem – zeszyt trzeci'', Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, 1995, s. 90-95 – na podstawie źródeł:
* Archiwum Liceum Ogólnokształcącego w Grójcu - Dokumenty Powiatowej Komisji Weryfikacyjnej do Spraw Tajnego Nauczania;
* Ankiety i wspomnienia nauczycieli w posiadaniu Zdzisława Szeląga;
* J. Buczelska, ''Dom rodzinny i tajna szkoła'', „Młodzi Mówią”. Jednodniówka Państwowego Gimnazjum i Liceum w Grójcu 1946, s. 1;
* Zdzisław Szeląg, ''Tajne nauczanie w powiecie grójeckim'', „[Pięć] 5 Rzek” 1966, nr 4, s. 9-10;
* L. Nawrocki, ''Ruch oporu w powiecie grójeckim w latach okupacji hitlerowskiej, ze szczególnym uwzględnieniem Warki'', [w:] ''Dzieje Warki 1321-1971. Studia i materiały''. Warszawa 1978, s. 126;
* H. Cegiełkowski, ''Wspomnienia''. Grójec-Płock 1992, s. 60, 71-72;
* [[Henryk Świderski]], ''Armia Krajowa w Obwodzie Grójec – „Głuszec”'', Warszawa 1993, s. 36-43 (ustęp „Konspiracja oświatowa”), s. 308, (Raport z dnia 22 października 1943 roku opracowany przez komórkę BIP Obwodu Grójec - „Głuszec”).