Tekst źródłowy strony Grójecka Komisja Szacunkowo-Rolna

'''Grójecka Komisja Szacunkowo-Rolna''' – komisja działająca w latach 1916–1917, której celem była rejestracja strat, jakie ponieśli w wyniku działań militarnych w czasie I wojny światowej oraz w wyniku różnego rodzaju rekwizycji (od 1914) mieszkańcy wsi i miasteczek liczących mniej niż 3000 osób. Komisje szacunkowo-rolne zaczęły powstawać na terenie poszczególnych powiatów Królestwa Polskiego na początku 1916. Prace komisji koordynowane były przez biuro rejestracji strat wojennych funkcjonujące przy Centralnym Towarzystwie Rolniczym w Warszawie. Grójecka Komisja Szacunkowo-Rolna (GKSR) rozpoczęła działalność 27 lutego 1916, a zakończyła 1 listopada 1917.

== Historia ==
Prezesem Grójeckiej Komisji Szacunkowo-Rolnej przez cały okres jej działalności był Władysław Leszczyński z [[Kopana|Kopanej]], a członkami (dane z końca 1917): Zygmunt Domański z [[Jasieniec|Jasieńca]], Antoni Dal-Trozzo z [[Palczew|Palczewa]], Leopold Lobodowski z [[Komorniki|Komornik]] i Zygmunt Racięcki z [[Kociszew|Kociszewa]]. Zastępcą członka był Mikołaj Pajewski, a sekretarzem Stanisław Widacki. Komisji w Grójcu podlegało 9 gminnych komisji szacunkowo-rolnych. Ich przewodniczącymi byli: Dionizy Bagniewski ([[Nowa Wieś]] i [[Jasieniec]]), Witold Iwanicki ([[Kobylin]] i [[Belsk Duży|Belsk]]), Zdzisław Szczepkowski ([[Wągrodno]] i [[Drwalew]]), Stanisław Domański ([[Rykały]] i [[Borowe (gmina Mogielnica)|Borowe]]), Roman Czarkowski ([[Lipie]]), Leon Lazucki ([[Komorniki]]), Wacław Antoszewski ([[Błędów]]), Kazimierz Brzeziński ([[Lechanice]] i [[Promna]]), Jerzy Górski ([[Konie]]). Niektóre z wymienionych osób (np. Zygmunt Domański) były jednocześnie aktywnymi członkami grójeckiego oddziału [[Związek Ziemian|Związku Ziemian]].

Na początku lutego 1916, jeszcze przed oficjalnym rozpoczęciem działalności przez GKSR toczyły się rozmowy na temat ewentualnego podziału [[Powiat grójecki|powiatu grójeckiego]] na dwie części i utworzenia dodatkowej komisji w [[Góra Kalwaria|Górze Kalwarii]]. Miały być jej podporządkowane okoliczne gminy. Do podziału dążyły szczególnie kręgi ziemiańskie z okolic Góry Kalwarii. Mimo początkowego sprzeciwu miejscowych powiatowych władz administracyjnych, podziału ostatecznie dokonano i od Grójeckiej Komisji Szacunkowo-Rolnej odłączono gminy: Kąty (przewodniczący Konstanty Okęcki), Konary (Seweryn Gerlicz), Góra Kalwaria (Lucjan Krzymuski), Czersk (Henryk Dziewanowski), Jazgarzew (Robert Niewiarowski). Informacje dotyczące obsady funkcji przewodniczącego pochodzą z pierwszej połowie 1916. Okoliczności i dokładna data powstania komisji działającej w Górze Kalwarii nie są znane.

Mimo formalnego zaprzestania działalności przez komisję grójecką w listopadzie 1917, jeszcze przez kolejnych kilka miesięcy starano się obsługiwać interesantów. W tym celu spóźnione zgłoszenia kierowano do Warszawy, do biura rejestracji strat wojennych. Generalnie straty, jakie poniósł w wyniku I wojny światowej [[powiat grójecki]], w porównaniu z innymi powiatami Królestwa Polskiego, były stosunkowo niewielkie. Na podstawie danych uzyskanych przez komisję grójecką trudno jednak wyciągnąć w tej kwestii wnioski bardziej szczegółowe.

W latach I wojny światowej w wyniku działalności komisji szacunkowo-rolnych zarejestrowano straty tylko części gospodarstw rolnych. W związku z tym do rejestracji powrócono w okresie II Rzeczypospolitej. Dodatkowe prace na terenie powiatu grójeckiego na szerszą skalę podjęto w 1919. Do dokumentów tyczących tej kwestii na razie nie udało się dotrzeć.

Z różnych źródłowych opracowań wiemy jednak, że np. w czasie przygotowywania się Rosjan do działań wojennych, a potem podczas wycofywania się ich z Grójeckiego, zniszczono wiele obiektów budowlanych. Tak np. w lipcu 1915 przygotowywali się do obrony na rzece [[Pilica|Pilicy]]. W tym celu okopali się w [[Przybyszew|Przybyszewie]] (rowy biegły nawet wokół kościoła), spalili młyn i kilka budynków na brzegu [[Rykolanka|Czarnej Wody]], aby odsłonić widok na przedpola Pilicy. W lipcu 1914 przygotowywali też obronę koło wsi [[Cesinów]] i obawiając się, aby kościół w [[Lipie|Lipiu]] nie stal się dla Niemców punktem obserwacyjnym, usiłowali go zniszczyć przy pomocy artylerii, a gdy to się nie powiodło, podpalili wraz z zabudowaniami byłego klasztoru. Razem ze zburzeniem prezbiterium i chóru zniszczeniu uległ sprzęt szkolny. W kilka dni później Rosjanie częściowo spalili też wieś. 

Na przełomie 1914/1915 zrujnowano budynek klasztoru paulinów w [[Łęczeszyce|Łęczeszycach]]; uszkodzony został kościół parafialny p.w. Wszystkich Świętych w [[Michałowice|Michałowicach]], w 1915 ustępujące wojsko rosyjskie spaliło folwark [[Osuchów]].

== Bibliografia ==

* Marek Przeniosło, ''Grójecka Komisja Szacunkowo-Rolna'', [w:] ''Słownik wiedzy o Grójeckiem - zeszyt trzeci'', Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, 1995, s. 9–11 - na podstawie źródeł:
* Archiwum Akt Nowych w Warszawie, Centralne Towarzystwo Rolnicze i inne organizacje rolnicze, sygn. 421, k. 4-166, 312-369;
* Kronika szkoły w Lipiu; „Ziemianin” 1917, nr 1;
* S. Rosłoniec, ''Przybyszew. Osada w pow[iecie] grójeckim'', Warszawa 1933, s. 7, 76;
* ''Katalog zabytków sztuki w Polsce'', pod red. I. Galickiej, H. Sygietyńskiej, t. 10;
* ''Województwo warszawskie'', z. 5: ''Powiat grójecki'', Warszawa 1971, s. 36, 39, 46.

[[Kategoria:Organizacje]]