Tekst źródłowy strony Ruch Oporu Armii Krajowej

'''Ruch Oporu Armii Krajowej''' – zbrojna, konspiracyjna, antykomunistyczna organizacja działająca w [[Powiat grójecki|powiecie grójeckim]] w latach 1945–1946, a więc w czasie tworzenia (za cichym przyzwoleniem koalicji antyhitlerowskiej) pojałtańskiej struktury władz Tymczasowego Rządu Rzeczpospolitej Polskiej. Organizatorem ruchu oporu byli członkowie [[Armia Krajowa|Armii Krajowej]], m.in. wywodzący się z Narodowej Organizacji Wojskowej (NOW) oraz z byłych starszych członków [[Szare Szeregi|Szarych Szeregów]], którzy nie uznali organizującej się władzy, nie akceptowali sposobu jej uzyskania i sprawowania przez [[Polska Partia Robotnicza|Polską Partię Robotniczą]] (PPR), buntowali się przeciw więzieniu członków Armii Krajowej, wymuszaniu zeznań, [[Deportacje Grójecczan do Związku Radzieckiego|deportacji do ZSRR]].

== Działalność komendy powiatowej ==
Komendę powiatową ROAK powołano w marcu 1945 na spotkaniu 14 członków, które odbyło się w gospodarstwie rolnym Stanisława Pietrzaka (1917–1998) „Stanisław” we wsi [[Kępina]] pod [[Grójec|Grójcem]]. Wówczas to ppor. Józef Łuczyński „Kruk”, „Biały” poinformował zebranych, że komendę ROAK obejmuje „Józef” [[Stefan Głogowski]] (1910–1948), w latach 1939–1945 członek Narodowej Organizacji Wojskowej, potem Armii Krajowej, komendant [[Ośrodek I ZWZ-AK Grójec|Ośrodka I Armii Krajowej]] (Grójec). Podczas okupacji występował pod nazwiskiem Stefan Malinowski, po 15 stycznia 1945 – Stefan Madanowski. Na zebraniu „Józef” w skład komendy powołał Józefa Łuczyńskiego, ppor. Stanisława Wiśniewskiego „Morski” (zginął 2 maja 1946 w wypadku motocyklowym). Funkcję łączniczki powierzono Krystynie Głogowskiej (ur. 1924) „Lena”, żonie komendanta.

Organizacja w 8 gminach [[Powiat grójecki|powiatu grójeckiego]] utworzyła sieć placówek, w których zorganizowano samodzielne 7 osobowe, zbrojne grupy (wg [[Henryk Świderski|Henryka Świderskiego]] 10-15 osobowe), przeznaczone do prowadzenia działań z bronią w ręku.

Celem Ruchu Oporu Armii Krajowej było: gromadzenie broni, terroryzowanie i likwidacja struktur władzy, m.in. przez nękanie przesyłanymi wyrokami śmierci, rozbijanie posterunków Milicji Obywatelskiej i Służby Bezpieczeństwa, skrytobójcze likwidowanie ich funkcjonariuszy i współpracowników (niektórych za znęcanie się nad więzionymi) oraz zdobywanie pieniędzy na prowadzenie działalności.

Dowódcami drużyn (grup) byli:

* w [[Grójec|Grójcu]] - Zbigniew Maliszewski (ur. 1928) „Rot”, „Drwal” i Tadeusz Waśniewski „Bończa”;
* w [[Goszczyn|Goszczynie]] - Józef Maciak „Cedro”, „Stopka”;
* w [[Jasieniec|Jasieńcu]] - Wacław Piwowarski „Wicher”;
* w [[Konie|Koniach]] - Władysław Kacprzak „Artur”;
* w [[Przybyszew|Przybyszewie]] - Kazimierz Dzierzbicki „Topór”;
* w [[Warka|Warce]] - Józef Piłat „Żmija” (od maja 1945);
* w [[Zalesie (gmina Grójec)|Zalesiu]], wówczas gmina Kobylin - Feliks Pecho „Gałąź”;
* w niezidentyfikowanej placówce - Bolesław Siek „Sosna”.

Główny magazyn broni organizacji znajdował się w gospodarstwie Stanisława Pietrzaka. Przechowywano w nim tę, którą w czasie ucieczki Niemców, w styczniu 1945 zebrali „Bończa”, „Rwal” i ich koledzy. Później dołączono do niej zdobytą podczas rozbrajania posterunków i funkcjonariuszy Milicji Obywatelskiej i Urzędu Bezpieczeństwa.

W pierwszej dekadzie maja (?) 1945 „Józef” na spotkaniu z członkami dwóch drużyn grójeckich ROAK zapowiedział wydawanie tajnej, powielanej gazetki „[[Informator]]”, zawierającej wiadomości z kraju i ze świata, pomijane w prasie urzędowej, a uzyskane z nasłuchu radiowego audycji BBC.

Od 13 kwietnia 1945 do 17 czerwca 1946 z rąk różnych sprawców w [[Powiat grójecki|powiecie grójeckim]] zginęło bodaj 23 funkcjonariuszy Milicji Obywatelskiej. Według uzasadnienia do wyroku sądowego (potwierdzonego w latach dziewięćdziesiątych przez żyjących oskarżonych) tylko sześciu najaktywniejszych członków ROAK w roku 1945 przeprowadziło co najmniej 19 akcji, w których m.in. „zlikwidowano” 7 osób, a mianowicie:

* 3 maja 1945, [[Warka]] - z rozkazu „Józefa” grupa „Bończy”, dowodzona przez „Morskiego”, nocą ostrzelała z broni maszynowej posterunek Milicji Obywatelskiej i Urzędu Bezpieczeństwa w Warce.
* 3 maja 1945, [[Rytomoczydła]] - w czasie odwrotu z Warki patrol rozbroił posterunek Milicji Obywatelskiej oraz zastrzelił wcześniej spotkanego i uprowadzonego Stefana (Ryszarda) Gołębiowskiego, syna Stefana, ur. 22 sierpnia 1923, referenta gminnego Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego (PUBP) w Warce, członka PPR.
* maj 1945 - [[Stara Wieś]] - grupa „Bończy” rozbroiła dwóch milicjantów strzegących gorzelni i zabrała 1500 litrów spirytusu.
* maj 1945 - majątek Wola Lewicka (obecnie część [[Lewiczyn|Lewiczyna]]), gmina Belsk. „Bończa” z grupą z Grójca zabrał konia i przekazał S. Pietrzakowi.
* maj 1945 - szosa z [[Warszawa|Warszawy]] do [[Grójec|Grójca]], Jerzy Łuczyński w ramach ćwiczeń nocnych zatrzymał wojskowy samochód radziecki z trzema żołnierzami. Podczas wymiany ognia zabity został jeden z nich oraz raniony brat „Józefa”, Jan Głogowski „Wołyniak”.
* 8 czerwca 1945, Grójec, godz. 23 - rozstrzelano Władysława Inowolskiego, syna Wojciecha, ur. 23 września 1898 w Warszawie, byłego członka [[Komunistyczna Partia Polski|Komunistycznej Partii Polski]] (KPP), w międzywojniu wieloletniego więźnia politycznego, członka [[Gwardia Ludowa|Gwardii Ludowej]] i [[Armia Ludowa|Armii Ludowej]], członka Polskiej Partii Robotniczej (PPR), kierownika PUBP w Grójcu. Wg [[Henryk Świderski|Henryka Świderskiego]] zabójstwa dokonano za znęcanie się nad więźniami podczas przesłuchań, których nie zaprzestał mimo ostrzeżenia.
* 17 czerwca 1945, [[Świdno]]. Grupa „Topora” osaczyła w [[Pałac w Świdnie|pałacu w Świdnie]] członka UB, Stanisława Fijałkowskiego (ur. 1900) „Michała”, któremu zarzucono przywłaszczanie mienia ludności. Ujęcia nie dokonano, ponieważ zaatakowany zagroził, że spali pałac w przypadku próby ujęcia.
* czerwiec 1945 - szosa radomska - grupa ROAK z [[Grójec|Grójca]] zatrzymała samochód Polskiego Monopolu Spirytusowego i skonfiskowała 1000 litrów spirytusu i 319 Iitrów wódki.
* czerwiec 1945 - majątek [[Przęsławice]] - po rozbrojeniu dozorcy, z magazynu zabrano 2300 kg cukru, który został sprzedany za 25 000 zł. Pieniądze przekazano na cele organizacji.
* 24 czerwca 1945 - [[Jasieniec]] - grupa dowodzona przez „Rwala” rozbroiła milicjantów w Jasieńcu, uwolniła zatrzymanego Józefa Mędrzyckiego z [[Zalesie (gmina Grójec)|Zalesia]] k. Grójca i zabrała 1 ręczny karabin maszynowy, 1 automat, 1 pistolet, 8 karabinów, płaszcz wojskowy, rower i 500 zł.
* 25 czerwca 1945 - 6 km na północ od Grójca - grupa warecka w składzie: Józef Piłat „Żmija”, Tadeusz Sajnok „Bartosz”, Władysław Suchecki „Karol” oraz Henryk Łach „Kruk” (ur. 1924) i Ryszard Pietras (ur. 4 marca 1924) „Cygan” z Grójca ostrzelała i zatrzymała samochód przewożący pieniądze z Komunalnej Kasy Oszczędnościowej w Grójcu, rozbroiła eskortę składającą się z 2 konwojentów i zabrała worki zawierające 7 600 000 zł. Zgodnie z wcześniejszą umową z Władysławem Furką „Emil”, członkiem tajnego Stronnictwa Narodowego (SN), „Józef” przekazał 1 800 000 „Michałowi” (NN) na cele Stronnictwa.
* 2 lipca 1945 - [[Grójec]] - rozbrojenie Wacława Ryckiego, funkcjonariusza Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego.
* 5 lipca 1945 - Grójec, ul. Laskowa - wykonano „wyrok” śmierci na Jerzym Grussie, syn Aleksandra, ur. w 1906, byłego członka Armii Ludowej i PPR, lekarzu PUBP w Grójcu, który według [[Henryk Świderski|Henryka Świderskiego]] „poufne informacje uzyskane od więźniów przekazywał funkcjonariuszom UB”. W czasie akcji śmiertelnie raniono jego żonę Jadwigę, ur. w 1909, członka Armii Ludowej i PPR. Świadkiem śmierci rodziców był małoletni syn, Andrzej. Z bliżej nieznanych przyczyn zamierzano go zlikwidować, wcześniej, gdy mieszkał w [[Mogielnica|Mogielnicy]] w domu Franciszka Wilewskiego. Uprzedzony o zamiarze natychmiast (nocą) zbiegł do [[Grójec|Grójca]] i tu wkrótce zastrzelono go (5 lipca 1945).
* Początek lipca 1945, [[Wilków Pierwszy|Wilków]] - grupa z Grójca dowodzona przez „Józefa” skonfiskowała 200 litrów spirytusu i rozdzieliła między sobą.
* Początek lipca 1945, [[Lipie]] - ta sama grupa rozbroiła posterunek Milicji Obywatelskiej w Lipiu i zabrała jeden karabin oraz skrzynkę amunicji.
* Początek lipca 1945, [[Kocerany]] (wówczas gmina Konie, dziś [[gmina Pniewy]]) - grupa „Artura” zmusiła właściciela młyna do przekazania nieodpłatnie 300 kg mąki sierocińcowi w [[Jurki|Jurkach]].
* 14 października 1945, [[Borowe (gmina Mogielnica)|Borowe]] (dziś [[gmina Mogielnica]]) - grupa „Topora” zastrzeliła plut. Antoniego Jaskólskiego, syna Józefa, ur. 3 czerwca 1913 w Kielcach, byłego żołnierza Armii Ludowej, członka PPR, komendanta posterunku w tej miejscowości.
* Noc z 21 na 22 listopada 1945, godz. 22, [[Grójec]] - kilkudziesięciu członków ROAK zaatakowało Powiatowy Urząd Bezpieczeństwa Publicznego w Grójcu, w którym wśród ok. 40 zatrzymanych, znajdowało się 5 członków ROAK z okolic [[Goszczyn|Goszczyna]]. Prowadzono tam brutalne przesłuchania zatrzymanych, głównie członków [[Armia Krajowa|Armii Krajowej]]. Akcja odbicia aresztowanych nie powiodła się, prawdopodobnie na skutek zdrady. W obronie PUBP zginęli wartownicy: Jan Krawiecki, syn Jakuba, ur. 1 czerwca 1927 w [[Pieczyska|Pieczyskach]] koło [[Drwalew|Drwalewa]], członek Związku Walki Młodych (ZWM); Józef Stańczyk, syn Józefa, ur. 20 sierpnia 1911 w Ożarowie, powiat Pruszków, członek PPR. Odchodząc z miejsca napadu zastrzelono przypadkowo spotkanego osiemnastoletniego robotnika, Stanisława Kaweckiego (ur. 1927), działacza Związku Walki Młodych. W czasie ataku na PUBP ranny został uczeń miejscowego Liceum i Gimnazjum, Leon Komorowski (ur. 1927) „Żbik”, któremu w pobliskim budynku pomocy udzielił dr [[Stanisław Kowalczewski]] (1905–1968), w latach okupacji członek Armii Krajowej, ps. „Kos”, „Skarbiec”. Następnego dnia obaj zostali aresztowani przez Urząd Bezpieczeństwa; „Żbika” przewieziono do szpitala w Warszawie na Pradze, przy ul. Kowelskiej. 25 stycznia 1946 Władysław Kacprzak „Artur”, Jan Kwapisz „Krępy”, Zbigniew Maliszewski, Ryszard Pietras, [[Stefan Głogowski]] i dwaj mężczyźni z Marek w szpitalu obezwładnili strażników, uwolnili „Żbika”, przewieźli do Marek, potem do mieszkania „Józefa” na Boernerowie, następnie do księdza Bolesława Stefańskiego (1910-1964) „Czarny”, „Boluś”, organizatora i przywódcy tajnej grupy Pogotowie Akcji Specjalnej (PAS) Stronnictwa Narodowego na Okręg Warszawski, którego „Józef” znał z czasów, gdy ten podczas okupacji był prefektem w Grójcu.

Po wyleczeniu „Żbik” i „Rwal” w pierwszych dniach kwietnia 1946 r. wyjechali do Szczecina, gdzie [[Maciej Gabała]], były szef kontrwywiadu [[Armia Krajowa|Armii Krajowej]] w Grójeckiem oraz Bronisław Starczewski, w czasie okupacji kierownik [[Szkoła Powszechna nr 2 w Grójcu|szkoły powszechnej nr 2 w Grójcu]] oraz członek powiatowego kierownictwa [[Tajna Organizacja Nauczycielska|Tajnej Organizacji Nauczycielskiej]], ułatwili im znalezienie pracy praktykantów w szczecińskich PGR-ach.

Napad na PUBP potępiony został przez Radę Pedagogiczną Gimnazjum i Liceum w Grójcu oraz zarządy wojewódzkie partii politycznych, w tym przez Polskie Stronnictwo Ludowe, Stronnictwo Ludowe, Polską Partię Socjalistyczną, Stronnictwo Pracy. W odezwie napisano: „Pytamy: jaki duch panuje w gimnazjum grójeckim, jakie metody wychowawcze [stosują], że może ono stać się wylęgarnią zbrodniarzy. Czas opamiętać się panowie...”.

Przytoczony tu rejestr akcji sześciu członków ROAK nie jest pełny - ile wykonali ich Inni członkowie na razie musi pozostać w sferze postulatów badawczych. Przeprowadzony 1 grudnia 1945 skrytobójczy [[mord w Budkach Petrykowskich]] przeprowadzony przez specjalną grupę Urzędu Bezpieczeństwa z Warszawy dość długi czas przerwał działalność antykomunistyczną.

Wiosną 1946 r., prawdopodobnie na skutek zeznań zatrzymanego pod Grójcem członka ROAK, władze bezpieczeństwa i milicja rozpoczęły aresztowania:

* 6 kwietnia 1946 - zatrzymano Stanisława Pietrzaka;
* 12 kwietnia 1946 - Wiesława Cabanowskiego (ur. 8 sierpnia 1924) „Ciemny” ze wsi [[Konie]];
* 15 kwietnia 1946 - Feliksa Pecho;
* 23 maja 1946 - [[Stefan Głogowski|Stefana Głogowskiego]];
* 1 czerwca 1946 - Bolesława Stefańskiego;
* 30 czerwca 1946 - Ryszarda Pietrasa;
* 22 listopada 1946 - lekarza [[Stanisław Kowalczewski|Stanisława Kowalczewskiego]];
* 18 grudnia 1946 - Henryka Lacha;
* 23 maja 1947 - Krystynę Głogowską.

W czasie aresztowania magazyniera (Stanisława Pietrzaka) zabrano: 2 ręczne karabiny maszynowe, 9 pistoletów maszynowych, 8 pistoletów, 50 karabinów i karabinków, 60 granatów i ponad 600 sztuk amunicji.

5 grudnia 1947 Wojskowy Sąd Rejonowy w Warszawie, w procesie sześciu bardziej aktywnych członków ROAK wydał wyrok skazujący [[Stefan Głogowski|Stefana Głogowskiego]] na karę śmierci, pozbawienie praw publicznych i obywatelskich, praw honorowych na zawsze oraz przepadek całego mienia, a współoskarżonych na karę od 2 do 15 lat.

Bolesław Bierut (1892–1956) decyzją z 30 stycznia 1948 nie skorzystał z prawa łaski w stosunku do Stefana Głogowskiego.

30 marca 1992 Sąd Wojewódzki w Warszawie wyroki Wojskowego Sądu Rejonowego uznał za nieważne, „bowiem zarzucone im czyny związane były z działalnością na rzecz niepodległego Państwa Polskiego”.

== Bibliografia ==

* Zofia Romanowska, ''Ruch Oporu Armii Krajowej'', [w:] ''Słownik wiedzy o Grójeckiem - zeszyt dziesiąty'', Towarzystwo Literackie im. A. Mickiewicza - oddział w Grójcu, 2001, s. 70–74 - na podstawie źródeł:
* Wojskowy Sąd Rejonowy w Warszawie, sygn. akt Śr 1424/47;
* Sąd Wojewódzki w Warszawie, sygn. akt VIII Ko 421/92 (unieważnienie wyroków);
* ''Odezwa 6-ciu stronnictw politycznych po napadzie na Urząd Bezpieczeństwa w Grójcu'', „Gazeta Ludowa” 1945, nr 28, s. 2;
* (piek), ''Na wokandzie sądowej. ROAK przed Warszawskim Sądem Wojskowym. Sześciu oskarżonych, pięćdziesięciu świadków i magazyn broni'', „Gazeta Ludowa” 1947, nr 241: 20 października, s. 5;
* (Piek), ''Na wokandzie sądowej. Oskarżeni twierdzą, że byli jedynie w AK'', „Gazeta Ludowa” 1947, nr 242: 31 października, s. 7;
* (piek), ''Na wokandzie sądowej. Wyrok w procesie ROAK. Głogowski skazany na karę śmierci'', „Gazeta Ludowa” 1947, nr 248, s. 7;
* ''Informator o nielegalnych antypolskich organizacjach i bandach zbrojnych w Polsce Ludowej w latach 1944-1956'', Warszawa: MSW. Biuro „C”, 196, s. 89, 152 (?);
* [[Henryk Świderski]], Armia Krajowa w Obwodzie Grójec—„Głuszec”, Warszawa 1993, s. 237-242;
* Henryk Świderski, ''Służył Bogu i Ojczyźnie'', „Moja Rodzina” 1998, nr 5, s. 12-13. Art. o ks. Bolesławie Stefańskim.
[[Kategoria:Organizacje wojskowe]]