1806
edycji
brak opisu edycji
Nie podano opisu zmian |
Nie podano opisu zmian |
||
| Linia 1: | Linia 1: | ||
'''Cukrownia „Czersk“ w Jasieńcu''' – nieistniejący zakład przemysłowy znajdujący się w [[Jasieniec|Jasieńcu]], funkcjonujący w latach | '''Cukrownia „Czersk“ w Jasieńcu''' – nieistniejący zakład przemysłowy znajdujący się w [[Jasieniec|Jasieńcu]], funkcjonujący w latach 1867–1929. | ||
== Historia == | == Historia == | ||
| Linia 8: | Linia 8: | ||
Tworzyli ją właściciele dóbr ziemskich: | Tworzyli ją właściciele dóbr ziemskich: | ||
* Marceli Jackowski | * Marceli Jackowski – [[Promna]], | ||
* Antoni Domański ( | * Antoni Domański (1831–1887) – [[Jasieniec]] (okręg Czersk), | ||
* Jakub Jackowski | * Jakub Jackowski – Gostomia (okręg Rawa), | ||
* Konstanty Łączyński | * Konstanty Łączyński – [[Wola Worowska]] (okręg Czersk), | ||
* Hipolit Makomuski | * Hipolit Makomuski – Kiełbowa (okręg Radom), | ||
* Piotr Suski | * Piotr Suski – [[Warpęsy]] (okręg Czersk), | ||
* Józef Wierzbicki | * Józef Wierzbicki – Wola Chojnata (okręg Rawa), | ||
* Stanisław Zawadzki | * Stanisław Zawadzki – Russów (okręg Kalisz), | ||
* Władysław Chojnacki, Emeryk Paprocki, Józef Świeszewski | * Władysław Chojnacki, Emeryk Paprocki, Józef Świeszewski – obywatele Warszawy. | ||
Planowaną cukrownię i osadę przyfabryczną nazwano „Czersk” od nazwy miejscowości [[Czersk]] w [[Gmina Góra Kalwaria|gminie Góra Kalwaria]], dawnej siedziby książąt mazowieckich. Osada leżała na ziemiach wsi [[Jasieniec]], wówczas w okręgu czerskim. | Planowaną cukrownię i osadę przyfabryczną nazwano „Czersk” od nazwy miejscowości [[Czersk]] w [[Gmina Góra Kalwaria|gminie Góra Kalwaria]], dawnej siedziby książąt mazowieckich. Osada leżała na ziemiach wsi [[Jasieniec]], wówczas w okręgu czerskim. | ||
| Linia 22: | Linia 22: | ||
Wg aktu rejentalnego zakładana „Fabryka Cukru w Osadzie Czersk” miała początkowo produkować mączkę cukrową, zaś za zgodą 3/4 wspólników - rafinadę. Przewidywano też możliwość wzniesienia gorzelni, do czego nie doszło. Wielkość kapitału zakładowego i obrotowego ustanowiono na 250 000 rubli srebrem. Każdy ze wspólników zobowiązany został wpłacić do 15 maja 1868 w 10 równych ratach zadeklarowanej kwoty: Marceli Jackowski – 80 000 rubli (32%), Jakub Jackowski – 30 000 (12%), Antoni Domański – 30 000 (12%), Piotr Suski – 25 000 (10%), K. Chojnacki – 15 000 (6%), pozostali po 10 000 rubli (4%). Jako administratora spółki wybrano Marcelego Jackowskiego. | Wg aktu rejentalnego zakładana „Fabryka Cukru w Osadzie Czersk” miała początkowo produkować mączkę cukrową, zaś za zgodą 3/4 wspólników - rafinadę. Przewidywano też możliwość wzniesienia gorzelni, do czego nie doszło. Wielkość kapitału zakładowego i obrotowego ustanowiono na 250 000 rubli srebrem. Każdy ze wspólników zobowiązany został wpłacić do 15 maja 1868 w 10 równych ratach zadeklarowanej kwoty: Marceli Jackowski – 80 000 rubli (32%), Jakub Jackowski – 30 000 (12%), Antoni Domański – 30 000 (12%), Piotr Suski – 25 000 (10%), K. Chojnacki – 15 000 (6%), pozostali po 10 000 rubli (4%). Jako administratora spółki wybrano Marcelego Jackowskiego. | ||
Cukrownia | Cukrownia „Czersk” powstała jako 140-ta na ziemiach polskich (pierwszą wybudowano w 1774 roku w Bydgoszczy). Zakupiła ona od Antoniego Domańskiego 30 mórg polskich (≈16,80 ha), 185 prętów (1 pręt = 4,5 m) ziemi pod przyszłą cukrownię. Dla potrzeb jej budowy w pobliżu folwarku [[Czachów]] uruchomiono cegielnię, którą kierował sprowadzony strycharz, Tomasz Teski (1839–1921). Oprócz budynku produkcyjnego, w ciągu niespełna 2 lat wzniesiono budynki gospodarcze, budynek administracyjny, 2 magazyny, 3 domy mieszkalne. | ||
Wiosną 1868 roku akcjonariusze założyli plantacje buraków. które jesienią przerobiono na cukier. W pierwszym roku funkcjonowania fabryki pracowało 8 maszyn parowych o łącznej sile 113 koni mechanicznych. | Wiosną 1868 roku akcjonariusze założyli plantacje buraków. które jesienią przerobiono na cukier. W pierwszym roku funkcjonowania fabryki pracowało 8 maszyn parowych o łącznej sile 113 koni mechanicznych. | ||
| Linia 29: | Linia 29: | ||
=== Dołączenie Bersonów do grupy udziałowców === | === Dołączenie Bersonów do grupy udziałowców === | ||
Uruchomienie cukrowni | Uruchomienie cukrowni „Czersk” zagroziło procesowi produkcyjnemu sąsiedniej cukrowni. W odległości ok. 2 km od „Czerska” nad rzeczką [[Kraska|Kraską]], od 1853 pracowała cukrownia [[Jan Berson|Jana Bersona]] (1829–1913) w Meierhoffie ([[Wola Boglewska]]). W sezonie zatrudniała ponad 200 robotników. Właściciel cukrowni był synem [[Majer Bersohn|Majera]] (1787–1873), właściciela [[Boglewice|Boglewic]], bratem przemysłowca, handlowca i kupca, [[Mathias Bersohn|Mathiasa]] (1824–1908), wychowankiem Instytutu Agronomicznego w Marymoncie, później prezesem Zarządu Towarzystwa Akcyjnego Cukrowni „Czersk” i „Michałów”, sędzią handlowym i prezesem Komitetu Synagogi na Tłomackiem w Warszawie. Należały do niego w Grójeckiem: [[Boglewice]], [[Wola Boglewska]], [[Osiny]] oraz Leszno niedaleko Kampinosu. | ||
Cukrownia | Cukrownia „Czersk” pozbawiała cukrownię Bersona w Woli Boglewskiej czystej wody z rzeki [[Kraska]], do której wpuszczała ścieki poprodukcyjne. Wg „Kroniki Jasieńca” spisanej przez nieżyjącego [[Jan Wągrodzki|Jana Wągrodzkiego]] (1908–1991), Berson w dwóch instytucjach (w Warszawie i Petersburgu) wysoko ubezpieczył cukrownię, a następnie spowodował skryte jej podpalenie (28 lutego 1869) i postanowił wejść do spółki Cukrownia „Czersk”. | ||
15 maja 1869 wspólnicy Cukrowni „Czersk” swoje prawo własności przelali na 3 osoby: Jakuba Jackowskiego, Wilhelma Rau i Stanisława Zawadzkiego (repertorium 625/44). Dawni członkowie spółki zostali „podwspólnikami“ z obowiązkami i ograniczeniami stosownymi do posiadanych udziałów. Taka struktura spółki miała usprawnić zarządzanie fabryką. Zostali oni upoważnieni do zawarcia umowy z trzema przedstawicielami byłej cukrowni „Meierhoff” Bersona. Zawarto ją 11 kwietnia 1870. Do Spółki Cukrowni | 15 maja 1869 wspólnicy Cukrowni „Czersk” swoje prawo własności przelali na 3 osoby: Jakuba Jackowskiego, Wilhelma Rau i Stanisława Zawadzkiego (repertorium 625/44). Dawni członkowie spółki zostali „podwspólnikami“ z obowiązkami i ograniczeniami stosownymi do posiadanych udziałów. Taka struktura spółki miała usprawnić zarządzanie fabryką. Zostali oni upoważnieni do zawarcia umowy z trzema przedstawicielami byłej cukrowni „Meierhoff” Bersona. Zawarto ją 11 kwietnia 1870. Do Spółki Cukrowni „Czersk” przystąpiło 15 osób, w tym: Jan Berson, Leon Löwenstein z Warszawy, [[Michał Berson]] (1874–1944), syn Jana, właściciel dóbr Leszno. | ||
Bersonowie wnieśli do niej poważny kapitał i otrzymali 50% udziału. Rzeczywistym właścicielem jej został Jan Berson. Pozostałe 50% posiadali: Marceli Jackowski, Wilhelm Rau i Stanisław Zawadzki - 19,5%, Piotr Suski - 5,5%, Antoni Domański - 4,5%, Jakub Jackowski - 4,5%, K. Chojnacki - 3%, Wł. Janczewski - 2,5%, A. Radoszewski - 2%, Emeryk Paprotki - 1,5%, Albin Radoszewski - 1%, Władysław Zalewski - 1%. | Bersonowie wnieśli do niej poważny kapitał i otrzymali 50% udziału. Rzeczywistym właścicielem jej został Jan Berson. Pozostałe 50% posiadali: Marceli Jackowski, Wilhelm Rau i Stanisław Zawadzki - 19,5%, Piotr Suski - 5,5%, Antoni Domański - 4,5%, Jakub Jackowski - 4,5%, K. Chojnacki - 3%, Wł. Janczewski - 2,5%, A. Radoszewski - 2%, Emeryk Paprotki - 1,5%, Albin Radoszewski - 1%, Władysław Zalewski - 1%. | ||
=== Czasy rozwoju cukrowni === | === Czasy rozwoju cukrowni === | ||
Nowo wniesiony kapitał wykorzystano do modernizacji cukrowni oraz zakupu od Antoniego Domańskiego 20 mórg ziemi (11,4 ha). 3 lipca 1874 od Cecylii i Lucjana Sadkowskich nabyto za 17 000 rubli folwark [[Czachów]] (5 włók, 10 mórg polskich, 268 prętów), w 1879 od Władysława i Antoniny Sudników - [[Pabierowice]] (ok. 30 włók). 15 | Nowo wniesiony kapitał wykorzystano do modernizacji cukrowni oraz zakupu od Antoniego Domańskiego 20 mórg ziemi (11,4 ha). 3 lipca 1874 od Cecylii i Lucjana Sadkowskich nabyto za 17 000 rubli folwark [[Czachów]] (5 włók, 10 mórg polskich, 268 prętów), w 1879 od Władysława i Antoniny Sudników - [[Pabierowice]] (ok. 30 włók). 15 maja 1880 za długi przejęto majątek [[Łychów]] (ok. 30 włók) Gustawa Bersona Lowenberga. Cukrownia rozwijała się szybko dzięki dużemu zbytowi produkcji i to zarówno w kraju, jak i za granicą. Oprócz cukru białego, produkowano też rafinadę laną w tzw. głowach i kostkach. Cukier w „głowach” o wadze 25 funtów (23 kg) eksportowano do Rosji, do Persji zaś - o wadze 25 funtów (11,5 kg). W 1876 cukrownia wyprodukowała cukru za 400 000 srebrnych rubli i w sezonie zatrudniała 320 osób. | ||
Po roku 1873 przyjęła postać towarzystwa akcyjnego, 10 lat później podczas wystawy w Moskwie otrzymała medal za wysoką jakość produkcji. | Po roku 1873 przyjęła postać towarzystwa akcyjnego, 10 lat później podczas wystawy w Moskwie otrzymała medal za wysoką jakość produkcji. | ||
W 1892 [[Jan Berson]] wykupił większość udziałów akcjonariuszy i stał się w zasadzie właścicielem Cukrowni „Czersk”. Z okazji 25-lecia jej istnienia ufundował tablicę z gwiazdą syjońską i datami | W 1892 [[Jan Berson]] wykupił większość udziałów akcjonariuszy i stał się w zasadzie właścicielem Cukrowni „Czersk”. Z okazji 25-lecia jej istnienia ufundował tablicę z gwiazdą syjońską i datami 1867–1892; umieścił ją w budynku administracyjnym. Po jego śmierci w 1913 roku zakład i majątek Boglewice przejął syn [[Edward Berson|Edward]], późniejszy członek Straży Obywatelskiej (w 1915), w 1920 ochotnik Wojska Polskiego, uczestnik wojny polsko-bolszewickiej. | ||
W sezonie produkcyjnym 1910/1911 wartość produkcji wyniosła 800 tys. rubli, czysty zysk | W sezonie produkcyjnym 1910/1911 wartość produkcji wyniosła 800 tys. rubli, czysty zysk – 70 302 rubli, tzn. 8,8%, dywidenda zaś ogółem 52 tys. rubli, tzn. 6,5%. Na dobre wyniki ekonomiczne dożyło się wiele czynników. Niemałą usługę miał [[Aleksander Janasz]] (1851–1930), który w założonym przez siebie w 1883 r. [[Zakład Hodowli Roślin w Dankowie|Zakładzie Hodowli Roślin w Dankowie]], wyhodował buraka o większej zawartości cukru. Od 1893 uprawiany był on na „polu doświadczalnym” cukrowni w [[Pabierowice|Pabierowicach]]. | ||
W 1913 spółka podjęła starania o doprowadzenie do Czerska odgałęzienia [[Kolej grójecka|Grójeckiej Kolejki Dojazdowej]]. Pod tory kolejowe Towarzystwo Akcyjne Cukrowni wykupiło od Zygmunta Domańskiego 1 morgę i 83 pręty ziemi. Odgałęzienie kolejki do Jasieńca uruchomione zostało w 1914, a w 1971 zostało rozebrane. | W 1913 spółka podjęła starania o doprowadzenie do Czerska odgałęzienia [[Kolej grójecka|Grójeckiej Kolejki Dojazdowej]]. Pod tory kolejowe Towarzystwo Akcyjne Cukrowni wykupiło od Zygmunta Domańskiego 1 morgę i 83 pręty ziemi. Odgałęzienie kolejki do Jasieńca uruchomione zostało w 1914, a w 1971 zostało rozebrane. | ||
=== I wojna światowa, kryzys ekonomiczny, likwidacja === | === I wojna światowa, kryzys ekonomiczny, likwidacja === | ||
Podczas I wojny światowej cukrownia | Podczas I wojny światowej cukrownia „Czersk”, podobnie jak i inne w kraju, poniosła straty, nie tylko w urządzeniach, ale i w plantacjach, które zostały zachwaszczone. W sezonie 1913/1914 wyprodukowała 2926 ton cukru, a w 1919/1920 – 14 831 ton. | ||
Unowocześnienie procesu technologicznego wymagało inwestycji, a więc kapitału. Tylko w 1926 roku spółka zaciągnęła pożyczkę w firmie A. Rufler & Sons Ltd London na osadę Czersk | Unowocześnienie procesu technologicznego wymagało inwestycji, a więc kapitału. Tylko w 1926 roku spółka zaciągnęła pożyczkę w firmie A. Rufler & Sons Ltd London na osadę Czersk – 1 500 000 zł, na majątek [[Pabierowice]] – 300 000 zł, na [[Łychów]] 200 000 zł. Nadto zadłużono się w British and Polish Trade, w Banku Śląskim, Banku Gospodarstwa. Światowy kryzys ekonomiczny dotknął mocno cukrownię. W sezonie 1928/1929 przerobiono 15 900 ton buraków. Obszar plantacji wynosił wówczas 1112 ha. W sezonie 1925/1926 w ciągu doby przerabiano 3600 kwintali buraków. W ostatnich latach istnienia cukrowni z tony surowca uzyskiwano 6,7 kg cukru, dla porównania w Guzowie – 6,5 kg, Chełmży – 6,8 kg; współcześnie z tony uzyskuje się ok. 140 kg cukru. Członkiem Komisji Rewizyjnej Spółki był wówczas [[Edward Berson]]. | ||
Wg niepełnych danych dyrektorami fabryki byli: Ignacy Machnicki Koroczyński (do 1912), Dmochowski, Stanisław Waligórski (do 1929). | Wg niepełnych danych dyrektorami fabryki byli: Ignacy Machnicki Koroczyński (do 1912), Dmochowski, Stanisław Waligórski (do 1929). | ||
| Linia 59: | Linia 59: | ||
Przyczyną likwidacji cukrowni był kryzys gospodarczy w kraju, brak środków finansowych na modernizację. [[Edward Berson]] będąc właścicielem dwóch cukrowni: w Michałowie i w Jasieńcu, modernizował pierwszą. | Przyczyną likwidacji cukrowni był kryzys gospodarczy w kraju, brak środków finansowych na modernizację. [[Edward Berson]] będąc właścicielem dwóch cukrowni: w Michałowie i w Jasieńcu, modernizował pierwszą. | ||
Likwidacja cukrowni | Likwidacja cukrowni „Czersk” zubożyła mieszkańców [[Jasieniec|Jasieńca]]. Pracę straciło nie tylko 80 robotników stałych, ale i wielokrotnie więcej sezonowych (ok. 300). Powiększyli oni grono bezrobotnych. W okolicznych wsiach zmniejszyła się hodowla oparta m.in. na wysłodkach, melasie i liściach buraczanych. | ||
Cukrownia oprócz roli przemysłowo-produkcyjnej pełniła też funkcję oświatową i kulturalną. Od 1887 przy fabryce działała szkoła elementarna dla dzieci pracowników, Straż Ogniowa (od 1904), świetlica, chór, amatorski zespół teatralny, orkiestra; 15 października 1917 w setną rocznicę śmierci Tadeusza Kościuszki w pustym magazynie cukrowni wystawiono sztukę ''Naczelnik w sukmanie''. | Cukrownia oprócz roli przemysłowo-produkcyjnej pełniła też funkcję oświatową i kulturalną. Od 1887 przy fabryce działała szkoła elementarna dla dzieci pracowników, Straż Ogniowa (od 1904), świetlica, chór, amatorski zespół teatralny, orkiestra; 15 października 1917 w setną rocznicę śmierci Tadeusza Kościuszki w pustym magazynie cukrowni wystawiono sztukę ''Naczelnik w sukmanie''. | ||
=== Losy zabudowań cukrowni po likwidacji === | === Losy zabudowań cukrowni po likwidacji === | ||
Zespól zabudowań po cukrowni stanowi cenny zabytek architektury przemysłowej i pełni ważną rolę w strukturze funkcjonalno-przestrzennej wsi. Podczas okupacji | Zespól zabudowań po cukrowni stanowi cenny zabytek architektury przemysłowej i pełni ważną rolę w strukturze funkcjonalno-przestrzennej wsi. Podczas okupacji 1939–1945 stacjonowało w nim wojsko niemieckie. Po wojnie w budynku cukrowni mieściła się szkoła (do 1977), Urząd Gminy, biblioteka i posterunek policji. Po przeniesieniu usług do nowego budynku (1986), pomieszczenia po posterunku i bibliotece zajął Gminny Klub Sportowy „Kraska”, po Urzędzie Gminy adaptowane są na mieszkania komunalne. | ||
== Przypisy == | == Przypisy == | ||
== Bibliografia == | == Bibliografia == | ||
* Antoni Stańczak, [[Zdzisław Szeląg]], ''Cukrownia „Czersk” w Jasieńcu'', [w:] ''Słownik wiedzy o Grójeckiem – zeszyt siódmy'', Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza – oddział w Grójcu, 1998, s. 10–15 – na podstawie źródeł: | |||
* Archiwum Państwowe miasta stołecznego Warszawy - Oddział Góra Kalwaria: „Księga hipoteczna Osada Fabryczna Czersk”, sygn. 59c; | |||
* Jan Wągrodzki, „Kronika Jasieńca” w posiadaniu Urzędu Gminy Jasieniec; | |||
* ''Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich'', Warszawa 1880, s. 834; | |||
* ''Wyniki doświadczeń nad produkcją buraków cukrowych z różnych odmian w r. 1894 podjętej z inicjatywy Sekcji Cukrowniczej Warszawskiego Oddziału Towarzystwa Popierania Rosyjskiego Przemysłu i Handlu'', Warszawa 1895, s. 11-12. Odbitka z „Gazety Cukrowniczej”; | |||
* ''Spis cukrowni Rzeczypospolitej Polskiej'', Warszawa 1929, s. 79; | |||
* ''Dzieje cukrowni w Polsce''. Praca zbiorowa, pod red. Czesława Łuczaka, Poznań 1981, s. 89, 94, 96. | |||
[[Kategoria:Zakłady przemysłowe]] | [[Kategoria:Zakłady przemysłowe]] | ||