1806
edycji
Żydzi w Grójcu: Różnice pomiędzy wersjami
brak opisu edycji
Nie podano opisu zmian |
Nie podano opisu zmian |
||
| Linia 1: | Linia 1: | ||
'''Żydzi''' stanowili znaczącą grupę mieszkańców [[Grójec|Grójca]] | '''Żydzi''' stanowili znaczącą grupę mieszkańców [[Grójec|Grójca]] – dochodzącą okresowo do 70% ogółu ludności – od początków XIX wieku do II wojny światowej (Holocaust). | ||
== Historia == | == Historia == | ||
| Linia 9: | Linia 9: | ||
=== Rozkwit miasta === | === Rozkwit miasta === | ||
W 1827 roku w mieście żyło 1685 mieszkańców, w tym 856 Żydów (50,2%). Wzrostowi liczby mieszkańców sprzyjało m.in.: wybudowanie w latach | W 1827 roku w mieście żyło 1685 mieszkańców, w tym 856 Żydów (50,2%). Wzrostowi liczby mieszkańców sprzyjało m.in.: wybudowanie w latach 1825–1830 traktu bitego z Warszawy przez Grójec, Radom, Kielce do Krakowa, ożywienie budownictwa, wytwórczości rzemieślniczej, handlu, targów, zwłaszcza kuśnierskich i zbożowych. | ||
Miasto stało się ośrodkiem handlowo-rzemieślniczo-przemysłowym, do którego zjeżdżali mieszkańcy powiatu dla załatwienia różnych spraw. Żydzi tradycyjnie zajmowali się usługami, rzemiosłem i handlem. Po 1804, obok wyznawców judaizmu ortodoksyjnego (rabinicznego), istnieli też chasydzi. Stale zwiększająca się liczba mieszkańców spowodowała konieczność powiększenia cmentarza. Dokonano tego w 1847 r. Dziś powierzchnia jego wynosi 1,8 ha. W 1857 miasto liczyło 2510 mieszkańców, w tym 1719 Żydów, tzn. 68,7% ludności. | Miasto stało się ośrodkiem handlowo-rzemieślniczo-przemysłowym, do którego zjeżdżali mieszkańcy powiatu dla załatwienia różnych spraw. Żydzi tradycyjnie zajmowali się usługami, rzemiosłem i handlem. Po 1804, obok wyznawców judaizmu ortodoksyjnego (rabinicznego), istnieli też chasydzi. Stale zwiększająca się liczba mieszkańców spowodowała konieczność powiększenia cmentarza. Dokonano tego w 1847 r. Dziś powierzchnia jego wynosi 1,8 ha. W 1857 miasto liczyło 2510 mieszkańców, w tym 1719 Żydów, tzn. 68,7% ludności. | ||
Po upadku powstania 1863 r. miasto stawało się coraz ludniejsze, skład zaś narodowościowy i wyznaniowy systematycznie zmieniał się. Sprzyjało temu położenie, ponowne utworzenie z dniem 1 stycznia 1867 powiatu grójeckiego, od 11 | Po upadku powstania 1863 r. miasto stawało się coraz ludniejsze, skład zaś narodowościowy i wyznaniowy systematycznie zmieniał się. Sprzyjało temu położenie, ponowne utworzenie z dniem 1 stycznia 1867 [[Powiat grójecki|powiatu grójeckiego]], od 11 marca 1879 powiększonego o powiat górnokalwaryjski, odebranie praw miejskich [[Goszczyn|Goszczynowi]], [[Mogielnica|Mogielnicy]], [[Przybyszew|Przybyszewowi]] i [[Warka|Warce]] (1869), migracja m.in. Żydów. | ||
W związku z tym wartość transakcji handlowych zawieranych w czasie 6 jarmarków czterokrotnie przekraczała wartość transakcji 6 jarmarków w Warce. Większość towarów wystawianych na sprzedaż w Grójcu znajdowała nabywców, wzrost zamożności mieszkańców sprzyjał budownictwu i nowej wytwórczości. Wg danych z 1912 r. w mieście liczącym 945 mórg ziemi i 32 łąk żyło 6155 osób (3115 mężczyzn i 3040 kobiet) w tym 90 prawosławnych, 1665 katolików, 72 ewangelików, 4328 wyznawców religii mojżeszowej (70,3%). W posiadaniu ich (głównie Żydów) znajdowało się 246 placówek handlowych, zakładów przemysłowych i rzemieślniczych. | W związku z tym wartość transakcji handlowych zawieranych w czasie 6 jarmarków czterokrotnie przekraczała wartość transakcji 6 jarmarków w Warce. Większość towarów wystawianych na sprzedaż w Grójcu znajdowała nabywców, wzrost zamożności mieszkańców sprzyjał budownictwu i nowej wytwórczości. Wg danych z 1912 r. w mieście liczącym 945 mórg ziemi i 32 mórg łąk żyło 6155 osób (3115 mężczyzn i 3040 kobiet) w tym 90 prawosławnych, 1665 katolików, 72 ewangelików, 4328 wyznawców religii mojżeszowej (70,3%). W posiadaniu ich (głównie Żydów) znajdowało się 246 placówek handlowych, zakładów przemysłowych i rzemieślniczych. | ||
=== I wojna światowa, okres międzywojenny === | === I wojna światowa, okres międzywojenny === | ||
| Linia 24: | Linia 24: | ||
Stosunki polsko-żydowskie w tej wielokulturowej społeczności nie były wolne od napięć. Ze Sprawozdania Rady Szkolnej Powiatowej za II i III rok działalności, tzn. od 1 lipca 1919 do 30 czerwca 1921 wierny, że w Grójcu funkcjonowało 47 chederów oraz przeznaczona dla Żydów [[Publiczna Szkoła Powszechna nr 2 w Grójcu|Publiczna Szkoła Powszechna nr 2]]. W latach późniejszych zorganizowano: [[Ochronka dla Biednych Dzieci Żydowskich pn. „Talmud Tora” w Grójcu|Ochronkę dla Biednych Dzieci Żydowskich pn. „Talmud Tora”]], [[Żydowska Szkoła Religijna „Bejs Jakow” w Grójcu|Żydowską Szkołę Religijną „Bejs Jakow”]]. Wg danych statystycznych w międzywojniu Żydzi grójeccy posiadali 14 zakładów przemysłowych (5 młynów, odlewnie żelaza i fabrykę maszyn rolniczych, trzy olejarnie, trzy wytwórnie („fabryki”) wody sodowej i jedną octu). | Stosunki polsko-żydowskie w tej wielokulturowej społeczności nie były wolne od napięć. Ze Sprawozdania Rady Szkolnej Powiatowej za II i III rok działalności, tzn. od 1 lipca 1919 do 30 czerwca 1921 wierny, że w Grójcu funkcjonowało 47 chederów oraz przeznaczona dla Żydów [[Publiczna Szkoła Powszechna nr 2 w Grójcu|Publiczna Szkoła Powszechna nr 2]]. W latach późniejszych zorganizowano: [[Ochronka dla Biednych Dzieci Żydowskich pn. „Talmud Tora” w Grójcu|Ochronkę dla Biednych Dzieci Żydowskich pn. „Talmud Tora”]], [[Żydowska Szkoła Religijna „Bejs Jakow” w Grójcu|Żydowską Szkołę Religijną „Bejs Jakow”]]. Wg danych statystycznych w międzywojniu Żydzi grójeccy posiadali 14 zakładów przemysłowych (5 młynów, odlewnie żelaza i fabrykę maszyn rolniczych, trzy olejarnie, trzy wytwórnie („fabryki”) wody sodowej i jedną octu). | ||
W Iatach | W Iatach 1918–1939 Żydzi w Grójcu skupiali się w różnego rodzaju związkach, stowarzyszeniach, partiach politycznych. Działały w nim: | ||
* [[Związek Rzemieślników Żydów w Polsce]], | * [[Związek Rzemieślników Żydów. Oddział w Grójcu|Związek Rzemieślników Żydów w Polsce]], | ||
* [[Organizacja Syjonistów Rewizjonistów]], | * [[Organizacja Syjonistów Rewizjonistów]], | ||
* [[Orkiestra Żydowska w Grójcu]], | * [[Orkiestra Żydowska w Grójcu]], | ||
* [[Stowarzyszenie „Kultur Liga”]], | * [[Stowarzyszenie „Kultur-Liga”. Oddział w Grójcu|Stowarzyszenie „Kultur Liga”]], | ||
* [[ | * [[Towarzystwo „Linas Hacedek” w Grójcu|Towarzystwo „Linas Hacedek”]], | ||
* [[Stowarzyszenie Robotnicze Wychowania Fizycznego „Jutrzenka”]], | * [[Stowarzyszenie Robotnicze Wychowania Fizycznego „Jutrzenka” w Grójcu|Stowarzyszenie Robotnicze Wychowania Fizycznego „Jutrzenka”]], | ||
* [[Syjonistyczna Partia Pracy | * [[Syjonistyczna Partia Pracy „Hitachdut” w Grójcu|Syjonistyczna Partia Pracy „Hitachdut”]], | ||
* [[Żydowska Biblioteka Ludowa w Grójcu]], | * [[Żydowska Biblioteka Ludowa w Grójcu]], | ||
* [[Żydowskie Stowarzyszenie Oświatowo-Kulturalne „Tarbut”, Oddział w Grójcu]], | * [[Żydowskie Stowarzyszenie Oświatowo-Kulturalne „Tarbut”, Oddział w Grójcu]], | ||
* [[Betar w Grójcu|Betar]], | * [[Betar w Grójcu|Betar]], | ||
* [[Związek Syjonistyczny „Hatykwo”]], | * [[Związek Syjonistyczny „Hatykwo” w Grójcu|Związek Syjonistyczny „Hatykwo”]], | ||
* [[Bund w Grójcu|Bund | * [[Bund w Grójcu|Bund – Powszechny Żydowski Związek Robotniczy w Polsce]] (Älgemejner Jidyszer Arbeter Bund in Pojlin), | ||
* [[Poalej Syjon w Grójcu|Żydowska Syjonistyczna Partia Robotnicza Polej]], | |||
* Żydowska Syjonistyczna Partia Robotnicza Polej, | |||
* [[Agudas Isroel]] (Związek Izraela), | * [[Agudas Isroel]] (Związek Izraela), | ||
* Organizacja Szlojmej Emunej Isroel, | * Organizacja Szlojmej Emunej Isroel, | ||
* Organizacja Żydów Ortodoksów pn. Szlomej — Emunej Isroel Zarząd w Grójcu, | * Organizacja Żydów Ortodoksów pn. Szlomej — Emunej Isroel Zarząd w Grójcu, | ||
* [[Bnojs Agudas Isroel|Dziewczęta Związku Izraela]] (hebr. Bnojs Agudas Isroel), | * [[Bnojs Agudas Isroel|Dziewczęta Związku Izraela]] (hebr. Bnojs Agudas Isroel), | ||
* Związek Młodych „Basi” (aszk, sefard: Bati — moja córka). | * [[Związek Młodych „Basi”. Oddział w Grójcu|Związek Młodych „Basi”]] (aszk, sefard: Bati — moja córka). | ||
W 1921 r. mieszkało tutaj 4922 Żydów, stanowiąc 56,3% ludności. Dzielnica żydowska ukształtowała się wzdłuż kilku ulic. W okresie międzywojennym nosiły one nazwy: Warszawska, Mogielnicka, Kościelna, Rynek, Lewiczyńska, Skargi, Piłsudskiego, Zatylna, Radomska, Szpitalna. Na pozostałych ulicach (Poświętnej, Jatkowej, Stodolnej, Stokowej, Starostokowej, Nowostokowej) odsetek był mniejszy. Centrum „żydowskiego“ Grójca znajdowało się na ulicy Lewiczyńskiej i Bóżniczek, gdzie skupiały się także najważniejsze elementy infrastruktury gminnej: synagogi, dom kahalny, dom rabina, łaźnia. | W 1921 r. mieszkało tutaj 4922 Żydów, stanowiąc 56,3% ludności. Dzielnica żydowska ukształtowała się wzdłuż kilku ulic. W okresie międzywojennym nosiły one nazwy: Warszawska, Mogielnicka, Kościelna, Rynek, Lewiczyńska, Skargi, Piłsudskiego, Zatylna, Radomska, Szpitalna. Na pozostałych ulicach (Poświętnej, Jatkowej, Stodolnej, Stokowej, Starostokowej, Nowostokowej) odsetek był mniejszy. Centrum „żydowskiego“ Grójca znajdowało się na ulicy Lewiczyńskiej i Bóżniczek, gdzie skupiały się także najważniejsze elementy infrastruktury gminnej: synagogi, dom kahalny, dom rabina, łaźnia. | ||
=== II wojna światowa === | === II wojna światowa === | ||
1 września 1939 wybuchła wojna polsko-niemiecka. Zanim 1. Zmotoryzowana Dywizja Pancerna gen. R. Schmidta, działająca w składzie 16. korpusu pancernego Wehrmachtu | 1 września 1939 wybuchła wojna polsko-niemiecka. Zanim 1. Zmotoryzowana Dywizja Pancerna gen. R. Schmidta, działająca w składzie 16. korpusu pancernego Wehrmachtu generała kawalerii Ericha Höpnera wkroczyła 8 września o godz. 10:00 do Grójca, Luftwaffe bombardowało miasto 6 i 7 września. W wyniku zrzucenia bomb zapalająco-burzących spłonął żydowski Młyn Motorowy „Ekspres” przy ul. Mogielnickiej 13, 122 rodziny żydowskie straciły mieszkania przy ul. Mogielnickiej 7a, 13, Lewiczyńskiej 12, 12a, 12b, 14, 16, 16a, Starostokowej 2, Warszawskiej 26, Radomskiej 13. | ||
Po wkroczeniu do miasta oddziały niemieckie dopuszczały się różnego rodzaju gwałtów, rabowania mienia ludności cywilnej, szczególnie żydowskiej. Wkrótce za sprawą Niemców spalono drewnianą synagogę, z cmentarza wywieziono macewy i użyto ich do brukowania ulic i drogi do [[Kobylin|Kobylina]], gdzie w dworku mieszkał starosta, [[Werner Zimmermann]] oraz przystąpiono do realizowania polityki eksterminacji. Powołano Judenrat. | Po wkroczeniu do miasta oddziały niemieckie dopuszczały się różnego rodzaju gwałtów, rabowania mienia ludności cywilnej, szczególnie żydowskiej. Wkrótce za sprawą Niemców spalono drewnianą synagogę, z cmentarza wywieziono macewy i użyto ich do brukowania ulic i drogi do [[Kobylin|Kobylina]], gdzie w dworku mieszkał starosta, [[Werner Zimmermann]] oraz przystąpiono do realizowania polityki eksterminacji. Powołano [[Rada Żydowska w Grójcu|Judenrat]]. | ||
23 czerwca 1939 w Grójcu żyło 5190 Żydów, w czerwcu 1940 – 4889, w sierpniu zaś – 5850. Wzrost ich liczby spowodowany był osiedlaniem się tych, którzy wypędzeni zostali z ziem przyłączonych do Rzeszy: z Łodzi, Aleksandrowa Kujawskiego, Lipna, Sierpca, Włocławka. | 23 czerwca 1939 w Grójcu żyło 5190 Żydów, w czerwcu 1940 – 4889, w sierpniu zaś – 5850. Wzrost ich liczby spowodowany był osiedlaniem się tych, którzy wypędzeni zostali z ziem przyłączonych do Rzeszy: z Łodzi, Aleksandrowa Kujawskiego, Lipna, Sierpca, Włocławka. | ||
| Linia 57: | Linia 56: | ||
W listopadzie 1940 r. w Grójcu utworzono [[Getto w Grójcu|getto]]. Pierwotnie planowano, że będzie znajdowało się w zachodniej części miasta, wzdłuż ulicy Lewiczyńskiej, gdzie mieszkało 2585 Żydów (80% populacji grójeckich Żydów) i 1027 Polaków. Ostatecznie zmieniono lokalizację. Getto obejmowało ulice: Kościelną, Zatylną, Stodolną, Starostokową, Nowostokową. Na ulicy Kościelnej zgromadzono żydowskich rzemieślników pracujących na potrzeby wojska niemieckiego. Warsztaty i przedsiębiorstwa żydowskie (skład drzewa Arona Goldmana, młyny Hersza Grynberga i S-ki, skład węgla Natana Grynberga, skład win i wódek Dawida Hammera), znajdujące się we wschodniej części Grójca, zostały przejęte przez Niemców. Getto miało charakter otwarty, choć przy wejściach znajdowały się budki strażnicze. Opuszczanie jego terenu, bez specjalnych przepustek było zabronione. W getcie przebywała ludność z Grójca oraz wysiedleni Żydzi z miast wcielonych do III Rzeszy, m.in. Łodzi, Sierpca, Lipna, Włocławka, Aleksandrowa Łódzkiego, Aleksandrowa Kujawskiego. Ich transport dotarł do Grójca 31 marca 1940 r. Żydów zatrudniano przy pracach porządkowych, drogowych i kanalizacyjnych. Duża grupa była zatrudniona przy budowie lotniska w Słomczynie. W dniach 23–24 lutego 1941 r. getto zlikwidowano. Jego mieszkańców wywieziono do getta warszawskiego. | W listopadzie 1940 r. w Grójcu utworzono [[Getto w Grójcu|getto]]. Pierwotnie planowano, że będzie znajdowało się w zachodniej części miasta, wzdłuż ulicy Lewiczyńskiej, gdzie mieszkało 2585 Żydów (80% populacji grójeckich Żydów) i 1027 Polaków. Ostatecznie zmieniono lokalizację. Getto obejmowało ulice: Kościelną, Zatylną, Stodolną, Starostokową, Nowostokową. Na ulicy Kościelnej zgromadzono żydowskich rzemieślników pracujących na potrzeby wojska niemieckiego. Warsztaty i przedsiębiorstwa żydowskie (skład drzewa Arona Goldmana, młyny Hersza Grynberga i S-ki, skład węgla Natana Grynberga, skład win i wódek Dawida Hammera), znajdujące się we wschodniej części Grójca, zostały przejęte przez Niemców. Getto miało charakter otwarty, choć przy wejściach znajdowały się budki strażnicze. Opuszczanie jego terenu, bez specjalnych przepustek było zabronione. W getcie przebywała ludność z Grójca oraz wysiedleni Żydzi z miast wcielonych do III Rzeszy, m.in. Łodzi, Sierpca, Lipna, Włocławka, Aleksandrowa Łódzkiego, Aleksandrowa Kujawskiego. Ich transport dotarł do Grójca 31 marca 1940 r. Żydów zatrudniano przy pracach porządkowych, drogowych i kanalizacyjnych. Duża grupa była zatrudniona przy budowie lotniska w Słomczynie. W dniach 23–24 lutego 1941 r. getto zlikwidowano. Jego mieszkańców wywieziono do getta warszawskiego. | ||
W Grójcu istniał także obóz pracy dla Żydów. Więźniowie pracowali przy robotach wodno-melioryzacyjnych. W 1942 r. przebywało w nim około 400 osób. Ostatnich grójeckich Żydów, w większości rzemieślników, [[Zbiorowa egzekucja Żydów grójeckich w Dębówce pod Górą Kalwarią|zgładzono 14 lipca 1943 r. w Dębówce]], 3 km od Góry Kalwarii. | W Grójcu istniał także obóz pracy dla Żydów. Więźniowie pracowali przy robotach wodno-melioryzacyjnych. W 1942 r. przebywało w nim około 400 osób. Ostatnich grójeckich Żydów, w większości rzemieślników, [[Zbiorowa egzekucja Żydów grójeckich w Dębówce pod Górą Kalwarią|zgładzono 14 lipca 1943 r. w Dębówce]], 3 km od [[Góra Kalwaria|Góry Kalwarii]]. | ||
=== Po 1945 roku === | === Po 1945 roku === | ||
Wojnę przeżyło około 270 grójeckich Żydów, m.in. dzięki pomocy Żydom, jakiej udzielali Polacy. Po wojnie do Grójca powróciło niewielu z nich. Opuścili miasto do końca lat czterdziestych XX wieku, osiedlając się głównie w miastach Dolnego Śląska, gdzie utworzyli [[Komitet Grójeckich Żydów we Wrocławiu]]. Ci, którzy w różnych latach znaleźli się poza Polską, w tym w Izraelu, tworzyli Komitety Ziomkowskie. Ich dziełem jest ''[[Megilat Gritze|Księga Pamięci Grójca]]'' (Megilat Gritze), opisująca wspomnienia dotyczące czasów przedwojennych oraz całego okresu okupacji, a także przedstawia powojenną działalność grójeckich ziomkostw, znajdujących się w wielu krajach. | Wojnę przeżyło około 270 grójeckich Żydów, m.in. dzięki [[Pomoc Żydom|pomocy Żydom]], jakiej udzielali Polacy. Po wojnie do Grójca powróciło niewielu z nich. Opuścili miasto do końca lat czterdziestych XX wieku, osiedlając się głównie w miastach Dolnego Śląska, gdzie utworzyli [[Komitet Grójeckich Żydów we Wrocławiu]]. Ci, którzy w różnych latach znaleźli się poza Polską, w tym w Izraelu, tworzyli Komitety Ziomkowskie. Ich dziełem jest ''[[Megilat Gritze|Księga Pamięci Grójca]]'' (Megilat Gritze), opisująca wspomnienia dotyczące czasów przedwojennych oraz całego okresu okupacji, a także przedstawia powojenną działalność grójeckich ziomkostw, znajdujących się w wielu krajach. | ||
== Bibliografia == | == Bibliografia == | ||
* Zofia Romanowska, ''Żydzi w Grójcu'', [w:] ''Słownik wiedzy o Grójeckiem – zeszyt czternasty'', Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza | * Zofia Romanowska, ''Żydzi w Grójcu'', [w:] ''Słownik wiedzy o Grójeckiem – zeszyt czternasty'', Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza – oddział w Grójcu, 2006, s. 99-103 – na podstawie źródeł: | ||
* Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie - Centralne Władze Wyznaniowe, sygn. 1711 z lat 1713-1872; | * Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie - Centralne Władze Wyznaniowe, sygn. 1711 z lat 1713-1872; | ||
* Archiwum Państwowe miasta stołecznego Warszawy, oddział Grodzisk Mazowiecki. Archiwum Miasta Grójca, sygn. przy hasłach odsyłających; | * Archiwum Państwowe miasta stołecznego Warszawy, oddział Grodzisk Mazowiecki. Archiwum Miasta Grójca, sygn. przy hasłach odsyłających; | ||