Przedpełk

Przedpełk (vel Fulco, czyli Pełka (imię używane zamiennie), zm. przed 27 czerwca 1263) – prepozyt (proboszcz) grójecki, kanclerz krakowski. Jest to pierwsza postać związana z Grójcem występująca w źródłach pisanych.

Życiorys

Niewiele wiadomo o jego życiu i działalności, mógł on należeć do rodu Półkoziców, wywodzących się z Małopolski, mógł być krewnym Pełki, kantora, a potem arcybiskupa gnieźnieńskiego (1232-1253). Przedpełk bywał mylony z Pełką (zm. 1257/1258), dziekanem kapituły krakowskiej (od połowy 1241 r. do 1253 r.), bratem biskupa krakowskiego Wiesława, sprawującego w latach 1247-1253 funkcje kancelaryjne w kapitule krakowskiej. Były to jednak różne osoby.

Przedpełk (vel Fulco) w latach 40-tych XIII w. pozostawał prepozytem grójeckim (przed 1239, do ok. 1243 r.) stojącym na czele kolegiaty czersko-grójeckiej, istniejącej zapewne od połowy XII wieku w Czersku, później w Grójcu. W latach 1240-1242 wystąpił on pięciokrotnie w otoczeniu księcia Konrada I i jego syna Bolesława w dokumentach wystawionych w Wielkopolsce, Łęczyckiem, Mazowszu i Małopolsce. Kolegiata płocka pod wezwaniem św. Michała miała trwały związek personalny z urzędami na dworze książęcym; scholastyk (kierownik szkoły przykatedralnej) i inni jej kanonicy często występowali przy boku Konrada I Mazowieckiego. Kanonicy także innych kolegiat mazowieckich włączani byli do kancelarii książęcej w przypadku, kiedy siedziba prepozyta kolegiaty znajdowała się w miejscowości będącej rezydencją stale odwiedzaną podczas podróży władcy po księstwie. Zgodnie z tą regułą, w schyłkowym okresie rządów księcia Konrada I, w jego kancelarii w Czersku, pracował prepozyt grójecki, Przedpełk (preapozints Grodecensis).

Był on dyktatorem, formułującym pisma po łacinie i pisarzem dokumentów książęcych np. z: 17 września 1240 i 10 lipca 1241, czego dał dowód stwierdzając: scripsit ego, videlicet praepositus Grodecensis. Stwierdzono, że stosował własną formułę zamykającą listę świadków; przy dacie podawał ważne zdarzenie, które datę pozwalało zidentyfikować i przypomnieć po latach. W dokumencie z 10 lipca 1241, potwierdzającym zrzeczenie się pretensji komesa Sąda Odrowąża do wsi Brzeżno w powiecie sieradzkim na rzecz klasztoru norbertanek w Dłubni-Imbramowicach, położonego między Olkuszem i Miechowem, podał: Actum in Cracovia, cum castrum in Cracovio aedificabatur post occisionem thicis H(enrici) filii prioris H(eitrict). Dokument ten spisano w obecności ks. Konrada I jako władcy Małopolski oraz jego synów: Bolesława, Kazimierza, Siemowita i Siemomysła, na Wawelu podczas rozbudowy grodu po najeździe tatarskim i po śmierci ks. Henryka Pobożnego w bitwie pod Legnicą (9 kwietnia 1241). Książę Konrad I zawładnął wówczas Krakowem i całą Małopolską dokonując zmian na najwyższych urzędach w tej dzielnicy, ale również i na Mazowszu, skąd wziął swoich zaufanych ludzi.

Przedpełk nazwany został 18 września 1241: Fulco prea-positus ducis Conradi, a więc najbliższym współpracownikiem księcia. Książę Konrad I ok. 1231 roku utworzył odrębny okręg administracyjny z siedzibą w Skrzynnie koło Przysuchy, traktując jego ziemie jako podległe diecezji poznańskiej, tzn. podporządkowane jednocześnie prepozytowi stojącemu na czele kolegiaty czersko-grójeckiej, w późniejszym zaś fazie archidiakonowi czerskiemu. W ostatnim okresie walk o Kraków, 5 sierpnia 1243 na wiecu odbytym między Jędrzejowem a Pińczowem nad rzeką Mierzawą, wystąpił Sąd, palatyn na Żarnowcu (gród na południe od Szczekocin) wymieniony zaraz po dygnitarzach krakowsko-sandomierskich. Tak więc książę Konrad I przegrywający wówczas w rywalizacji o Kraków utworzył z grodów nad Pilicą niezależną od dzielnicy sandomierskiej jednostkę administracyjną, związaną z Mazowszem. Liczył widocznie, że będzie ona stanowić podstawę do dalszych akcji mających na celu poszerzenie jego władztwa i trwale opanowanie Małopolski. Do tych operacji i planów Przedpełk był zapewne bezpośrednio wciągnięty; załamały się one wraz ze śmiercią ks. Konrada I (31 sierpnia 1247).

Nie można wykluczyć, że w końcu 1247 były prepozyt grójecki zaprotegowany przez metropolitę lub w wyniku własnych zasług i zabiegów został mianowany kanclerzem krakowskim przy ks. Bolesławie V Wstydliwym. Było to możliwe, gdyż ok. 1245 nastąpiła likwidacja kapituły czersko-grójeckiej, na jej miejsce zaś powołano archidiakonat czerski, a kanclerzem Wstydliwego musiał zostać ktoś wcześniej obeznany z działaniem kancelarii książęcej.

Przedpełk pełnił urząd kanclerza stosunkowo długo: od 1248 do 9 maja 1262, tytułując się zamiennie - kanclerzem nadwornym lub krakowskim. Przypisuje mu się zorganizowanie kancelarii Wstydliwego i zredagowanie niektórych dyplomów. Jako doradca Przedpełk występował przy księciu Bolesławie V na zjazdach i wiecach małopolskich: w Korczynie (dziś Nowy Korczyn), lwanowicach k. Słomnik, Zawichoście nad Wisłą k. Sandomierza, Kopani k. Pińczowa, Oględowie k. Staszowa i Chrobrzu (dziś Chroberz) na południe od Pińczowa. W nagrodę, za wstawiennictwem księcia, otrzymał kustodię sandomierską (przed 13 kwietnia 1260), tzn. urząd kustosza w kapitule sandomierskiej, powołany dla strzeżenia skarbca i cennych sprzętów katedralnych. Przedpełk zmarł przed 27 czerwca 1263.

Bibliografia

• Jan Tyszkiewicz, Słownik wiedzy o Grójeckiem – zeszyt piąty, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, Grójec 1996, s. 59-61, na podstawie źródeł:
• Kodeks dyplomatyczny katedry krakowskiej, wyd. Franciszek Piekosiński, t. 1, Kraków 1874, nr 62, s. 84-85;
• Kodeks dyplomatyczny Małopolski, wyd. Franciszek Piekosiński, t. 2, Kraków 1886, nr 429, s. 79, nr 446, s. 100, nr 452, s. 108, nr 454, s. 109-110, nr 455, s. 111, nr 458, s. 113;
• Dokumenty klasztoru PP. norbertanek w Imbramowicach: 1228-1450, wyd. Zofia Kozłowska-Budkowa, Kraków 1948, nr 3, s. 87-89;
• Urzędnicy małopolscy XII-XV wieku. Spisy, red. Antoni Gąsiorowski, Wrocław 1990, nr 1199, s. 266-267;
• Kazimierz Bobowski, Ze studiów nad dokumentami i kancelarią Bolesława Wstydliwego, „Acta Universitatis Wratislaviensis”, nr 36, Historia, Wrocław 1965, s. 47, 61;
• Tadeusz Lalik, Sandomierskie we wczesnym średniowieczu, [w:] Studia sandomierskie. Materiały do dziejów miasta Sandomierza, Warszawa 1967, t. 1, s. 57-58, 63;
• Karol Mieszkowski, Studia nad dokumentami katedry krakowskiej XIII wieku. Początki kancelarii biskupiej, Wrocław 1974, s. 60, 68-69, 71;
• Ewa Suchodolska, Kancelarie na Mazowszu w latach 1248-1345. Ośrodki zarządzania i kultury, Warszawa 1977, s. 118, 144;
• Stanisław Suchodolski, Grójec wczesnośredniowieczny w świetle badań wykopaliskowych przeprowadzonych w 1976 r., „Sprawozdania Archeologiczne”, t. 31: 1979, s. 221;
• Karol Mieszkowski, Przedpełk (Fulco czyli Pełka) kanclerz krakowski zm. 1263, Polski Słownik Biograficzny, t. 28, Wrocław 1984, s. 702.