Powstanie styczniowe: Różnice pomiędzy wersjami

'''Powstanie styczniowe''' – narodowe powstanie przeciw Rosji rozpoczęte w nocy z 22 na 23 stycznia 1863. Objęło Królestwo Polskie oraz ziemie, które przed pierwszym rozbiorem wchodziły w skład państwa polskiego (Litwa, Białoruś i część Ukrainy). Poprzedzone ono zostało organizacją konspiracyjnych kółek patriotycznych, manifestacjami (1860–1861). Aby zapobiec im władze Królestwa ogłosiły stan wojenny. W toku manifestacji ukształtowały się dwa obozy polityczne: „czerwonych” i „białych”. Pierwszy skupiał działaczy stronnictwa radykalno-demokratycznego i dążył do powstania narodowego, połączonego z reformą społeczną, drugi był przeciwny powstaniu, opowiadał się za legalnym działaniem. Powstanie przygotowali „czerwoni”. W czerwcu 1862 powołany został tajny Centralny Komitet Narodowy (CKN), który od lata tego roku przystąpił do tworzenia podziemnych terenowych władz narodowych. „Kraj podzielono na osiem województw (wg stanu z 1818 r.), te zaś na powiaty, które z kolei dzieliły się na okręgi. Na czele poszczególnych jednostek stali naczelnicy cywilni”, a później także i wojskowi. Swoich naczelników miały też miasta i parafie.

15 stycznia 1863 władze carskie podjęły decyzję nadzwyczajnego poboru młodzieży do wojska, czyli „branki”. W związku z tym Centralny Komitet Narodowy postanowił przyspieszyć wybuch powstania narodowego i wyznaczył datę rozpoczęcia działań powstańczych na noc z 22 na 23 stycznia. Równocześnie polecono, aby młodzież przed branką schroniła się w lasach i tam oczekiwała na broń.

Walery Przyborowski twierdzi, że myślano o zdobyciu [[Grójec|Grójca]], ale nie doszło do tego, gdyż wyznaczony na dowódcę akcji Stanisław Urbankowski nie zastał powstańców na miejscu zbiórki. Z innego źródła wiadomo, że w pierwszym dniu insurekcji [[Mogielnica|Mogielnicy]] w kościele i po nabożeństwie oraz patriotycznym kazaniu, wyruszył w kierunku Grójca na czele oddziału uzbrojonego w kosy, kilka strzelb i kindżałów. Tuż za miasteczkiem, we wsi Górki urządził zasadzkę na oddział carskich saperów, którzy „wybierali” rekrutów. Po krótkiej wymianie strzałów, wobec przewagi Polaków, Rosjanie bez większych strat wycofali się w kierunku Grójca. W czasie akcji powstańcy zabili w miejscowej karczmie carskiego marudera.

Kilka dni później oddział Śmiechowskiego przesunął się pod [[Białobrzegi]], spalił most na Pilicy i rozłożył się obozem, gdzie ćwiczył się we władaniu bronią, prowadził drobne potyczki z Rosjanami, a następnie pod Rawą połączył się z oddziałem pułkownika (potem generała) Antoniego Jeziorańskiego, liczącym 374 żołnierzy.

Duże obozowisko Kononowicza znajdowało się w trudno dostępnej, dobrze zamaskowanej kępie u ujścia Pilicy pod Rozniszewem, skąd prowadzono wypady m.in. na [[Warka|Warkę]] (26 kwietnia), Magnuszew (5 maja) i Rozniszew (14 maja).

Żołnierzy poległych w Przypkach, uroczyście, z udziałem miejscowych księży, pochował w zbiorowej mogile na cmentarzu w [[Tarczyn|Tarczynie]], płk Ludwik Żychliński. Na miejscu tym stoi pomnik. Wspólna mogiła 11 powstańców spod Prac znajduje się w głównej alei cmentarza w Prażmowie. W 1905 roku [[Bronisław Ryx|Bronisław Feliks Ryx]] (1837–1914) umieścił na niej krzyż i cynkową tablicę zachowaną do dziś.

16 lutego 1864 w pobliżu [[Belsk Duży|Belska]] kozacy napotkali formujący się oddział Apolinarego Młochowskiego; w toku walki zginęło 40 powstańców oraz kilkudziesięciu dostało się do niewoli. Mogiła poległych, upamiętniona drewnianym krzyżem, znajduje się po prawej stronie szosy z [[Grójec|Grójca]] do [[Belsk Duży|Belska]], tuż za torami kolejki wąskotorowej.

Na stokach carskiej cytadeli w Warszawie zawisł na szubienicy kapelan oddziału Kononowicza - kapucyn, ks. Agrypin Konarski (12 czerwca 1863). Na katorgę do twierdz, do ciężkich robót m.in. w kopalniach Syberii, do rot aresztanckich zesłani zostali np. na 20 lat: Ludwik Żychliński, Ludwik Białecki, naczelnik żandarmów narodowych na okręg grójecki i czerski; na 12 lat: Andrzej Wojciechowski z [[Warka|Warki]] (w kwietniu 1865), Wojciech Grabowski ze wsi [[Kalina]] k. [[Klonowa Wola|Klonowej Woli]]; na 10 lat: ks. Wincenty Grodzicki z Warki (10 października 1863), Wincenty Lejman, syn stolarza z Mrokowa, Walenty Sobczyński, Józef Michalski i Witalis Kucharski z [[Mogielnica|Mogielnicy]] (skazani w 1868); na 8 lat: Leopold Grzywaczewski, Jan Krawczyk, Teodor Kurnatowski i Antoni Manowiecki z Mogielnicy.

Mniejsze kary otrzymali: z [[Czersk|Czerska]] - Michał Chrustowski (4 lata), Bonifacy Szymkiewicz (3 lata), Józef Walicki (3 lata), Julian Smolaga (4 lata) z Mogielnicy (skazani w styczniu 1868).

Na dłużej lub krócej w aresztach osadzeni zostali: Walenty i Ludwik Ostrowscy z [[Warka|Warki]], Józef Kwiatkowski, wójt gminy [[Boglewice]] (3 miesiące). Wysokie grzywny zapłacili: A. Domański (300 rubli), ks. Antoni Dołęgowski z [[Wilków Pierwszy|Wilkowa]], Marceli Daszewski, właściciel majątku Grabie ([[Teodorówka]]), Feliks Przyłuski, właściciel wsi Many i Suchostruga pod [[Tarczyn|Tarczynem]] (800 rubli), Tomasz Łaziński z [[Góra Kalwaria|Góry Kalwarii]] (180 rubli).

== Bibliografia ==

* „Głos Kapłana Polskiego” 1863, nr 10: 1 lipca (o powieszeniu A. Konarskiego). Przedruk: ''Prasa tajna'', cz. 1, Warszawa 1984, s. 281-283;

* Edmund Callier, ''Trzy ustępy powstania polskiego 1863–1864'', Poznań 1868, s. 76-77;

* Walery Przyborowski, ''Dzieje 1863 roku'', Kraków 1897, t. 1, s. 108, t. 2, s. 485;

* Stanisław Zieliński, ''Bitwy i potyczki 1863–1864'', Rapperswil 1913, s. 22, 30, 33-34, 37, 41, 42, 47, 53, 54, 70, 134, 136, 144, 151;

* ''„Dzieci Warszawy”. Dzieje oddziału kreślone przez naocznego świadka z niewydanego rękopisu'', „Słowo Polskie” (Lwów) 1913, nr 38;

* Jerzy Maliszewski, ''Powstanie styczniowe. Notatki biograficzne uczestników ...'', Warszawa 1932, s. 5;

* Stanisław Herbst, ''Warka i okolice w powstaniach narodowych'', [w:] ''Dzieje Warki. 1321-1971'', Warszawa 1975, s. 74-81;