Gąski

Gąski (niem. Gonzig) – wieś w województwie mazowieckim, w powiecie grójeckim, w gminie Warka.

Historia

Wieś pierwszy raz wzmiankowana w 1425 roku w ówczesnym powiecie wareckim, w Ziemi Czerskiej.

Nazwa wsi pochodzi od nieznanego dotąd właściciela Gąska albo od wyrazu gąska oznaczającego rodzaj grzyba, a może od hodowli gęsi. Początkowo była wsią prywatną, potem przeszła w ręce duchowieństwa, prawdopodobnie w XVII wieku.

Po rozbiorach terytorium zagarnięte przez monarchię pruską znalazło się w Departamencie Warszawskim Prus Południowych (Südpreußen). W ich posiadaniu znalazły się dobra królewskie i znaczna część kościelnych, które władze pruskie skonfiskowały i przekazały do skarbu państwa pruskiego, a ten oddał przybyłym osadnikom. Zwolnieni oni zostali m.in. od podatków na zagospodarowanie. Wśród osadników, oprócz rolników, znajdowali się też rzemieślnicy (cieśle, kowale, murarze itd.). Wg ustaleń Ewy i Włodzimierza Bagieńskich niemiecką kolonię rolniczą Gonzig założyli w 1803 r. przybysze z krainy „położonej w dorzeczu górnego Renu i Dunaju. która we wczesnym średniowieczu nazywała się Szwabią” (Kąty). W aktach stanu cywilnego z lat 1808–1809 odnotowane są nazwiska niemieckich osadników, m.in.: Johann Waker, Johann Gratt, Krzysztof Sztykiel, Johann Sztykiel. Wieś należała do ekonomii, czyli zarządu majątków państwowych (dóbr królewskich) w Potyczy, które car Mikołaj I, w 1827 przekazał skarbowi Królestwa Polskiego. W tym roku w 31 domach żyło 241 osób, które płaciły czynsz z tytułu dzierżawy gruntu. W 1833 r. wieś została sprzedana i z rządowej stała się prywatną. Na początku trzeciej dekady XIX wieku (ok. 1822 r.) założona w niej została gmina ewangelicka w Gąskach, po której jedyny materialny ślad zachował się w postaci cmentarza ewangelickiego. W 1839 liczba mieszkańców powiększyła się do 180, w tym 3 rodziny należące do kościoła ewangelicko-reformowanego. W 1880 wieś liczyła 31 domów włościańskich. W 1912 w Gąskach mieszkały 453 osoby, w tym 422 ewangelików, 23 katolików, 8 żydów. W wyniku I wojny światowej liczba mieszkańców zmniejszyła się. We wrześniu 1921 było ich 229, w tym 23 żydów, 163 ewangelików, z których wszyscy zadeklarowali przynależność do narodu polskiego. W 1929 roku w Gąskach działało Stowarzyszenie Mleczarskie.

Podczas okupacji potomkowie kolonistów dobrowolnie lub przymusowo podpisywali niemiecką listę narodową (Deutsche Volksliste).

W początku 1944 r. (nie 1945, jak podał Heike) we wsi Gąski mieszkali:

Friedrich Betz (5,60 ha), Eugenie Betz, z domu Hoffman (5,60 ha), Ludwig Betz (13,72 ha), August Konkowski (10,50 ha), Christine z domu Frank i Wilhelm Bonkowski (10,08 ha), Gustav Frank (17,20 ha), Jakob Frank (4,48 ha), Ludwig Frank (11,20 ha), Wanda Friedrich (0,90 ha), Johann Günther (9,52 ha), Eva Wanda z domu Klein i Ludwig Hajenski (26 ha), Arnold Hildebrandt (18,96 ha), Johann Hildebrandt (0,50 ha), Eduard Hildebrandt (14,00 ha), Ludwig Heinrich Hildebrandt (15,96 ha), Josef Hoffman (20,00 ha), Ewald Hoffman (14,28 ha), Ludwig (21,40 ha), Karl Kapler (8,96 ha), Heinrich Keber (1,68 ha), Batasar Klein (5,04 ha), Johann Klein (9,80 ha), Karl Köber (13,16 ha), Wilhelm Köber (6,44 ha), Johann Übermüller (14,84 ha), Barbara Petz (7,84 ha), Jakob Schierle (15,12 ha), Michael Schierle (14,56 ha), Reinhold Schierle (11,20 ha), Georg Schmidt (18,66 ha), Heinrich Arnold Schmidt (15,68 ha), Jakob Schneider (14,00 ha), Jakob Schneider (2,24 ha), Johann Schneider (15,04 ha), Karl Schneider (6,16 ha), Ludwig Schneider (15,12 ha), Leokadia z domu Schmidt i Heinrich Talmann (14,00 ha), Barbara Westrich z domu Bauer (0,84 ha), Wanda z domu Kitzmann i Bruno Westrich (12,60 ha), Amalie z domu Frank i Lorenz Westrich (10,64 ha), Natalie Weitknecht (3,92 ha).

Latem 1944 niemieckie władze okupacyjne zarządziły ewakuację ludności niemieckiej. Osadnicy opuścili miejscowość, którą zasiedlili Polacy. Była to wówczas wieś zniszczona podczas zimowej ofensywy rozpoczętej 14 stycznia 1945.

Bibliografia

• Zdzisław Szeląg, Gąski, [w:] Osadnictwo niemieckie w Grójeckiem. Słownik: historia, kultura, gospodarka, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, Grójec 2011, s. 32-34 – na podstawie źródeł:
• Spisok naselennych punktov varsavskoj guberni, Varsava 1912, s. 91;
• Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej. Opracowany na podstawie wyników pierwszego powszechnego spisu ludności z dn. 30 września 1921 r. i innych źródeł urzędowych, t. 1: M.st. Warszawa, województwo warszawskie, Warszawa 1925, s. 47;
• Otto Heike, 150 Jahre Schwabensiedlungen in Polen 1795-1945, Leverkusen 1979, s. 184-185. Tu błędna data założenia kolonii Gąski;
• Urszula Bijak, Nazwy miejscowe powiatu grójeckiego. Słownik historyczno-etymologiczny, Grójec 2001, s. 27;
• Leon Nawrocki, Z dziejów osadnictwa niemieckiego w regionie grójeckim od XVIII w. do 1945 roku, ze szczególnym uwzględnieniem Ziemi Wareckiej, „Echo Warki” 2002, nr 49: 1 kwietnia, s. 11.